Sakalar

Saka, Persler’in Orta ve İç Asya’nın İran dilli göçebelerine verdiği addır. Herodotos da böyle der: Yunanlıların İskitler dediği halkın doğudaki toplulukları Perslere göre Saka, Sanskritçede Śaka, Çin kayıtlarında Sai idi.^[1] Ad bu yüzden yerleşik bir devletin bakışıdır, bozkır kaynaklarındaki hemen her ad gibi. Birbiriyle ortak bir ad kullanmış olması gerekmeyen çok sayıda boyu kapsar.

Bir etimoloji adı İran dilindeki sak- (“gitmek, akmak, koşmak”) kökünden türetir. Bu “koşan, çevik, serseri”, dolayısıyla “göçebe” anlamını verir.^[2] “Hareket eden halk” anlamına gelen bir ad, bu bozkırda yeterince yaygın bir ad türüdür. Ancak bu türetme birçok öneriden biridir ve reddedilmiştir.^[2]

Yayılım alanı

Sakalar yalnızca Orta Asya bozkırında yaşamıyordu. Pontus bölgesinden Altay’a ve Doğu Türkistan’a kadar uzanıyorlardı. O ülke hakkında Han dönemine ait bir Çin kaydı, orada birçok farklı dilin konuşulduğunu, ancak bunların genel olarak aynı olduğunu ve insanların birbirini açıkça anladığını söyler.^[2] Bir kısmı yerleşik hayata geçti. Orta Asya’nın güneyindeki vaha şehir devletleri bu tür topluluklardan doğdu: batıda Harezm ve Soğdiyana, Çin Türkistanı’nda ise Hotan Saka yerleşimleri. Başkaları Baktriya’yı aldı.^[2]

Ahameniş yazıtları Sakaların türlerini lakaplarla ayırır. Bu liste, Sakaların çağdaş bir sayımına en yakın şeydir. Kazakistan’da, belki Siri Derya’nın kuzeyinde yaşayan, bazılarının Massagetlerle ilişkilendirdiği sakā tigraxaudā, yani “sivri külahlı Sakalar” listede yer alır. Murgab bölgesinde yaşadığı anlaşılan sakā haumavargā, yani “haoma hazırlayan Sakalar” da vardır. sakā tyaiy para sugdam, yani “Soğd’un ötesindeki Sakalar” da vardır. Ayrıca sakā tyaiy paradraya, yani “denizin ötesindeki Sakalar” anılır. Bu, Aral’ın ötesi ya da Pontus bölgesi anlamına gelebilir.^[2] Onlara komşu olanlar Hazar’ın doğusundaki Dahālar, büyük olasılıkla doğu Kazakistan’da onların yanında bulunan Issedonlar ve daha doğudaki Arimasplardı.^[3]

Sakalar ve Ahameniş

Harezm, Soğd, Baktriya ve Saka topluluklarından bazıları Ahameniş egemenliği altına girdi. Kyros’un ne kadarını aldığı belirsizdir. Bazı anlatımlara göre Kyros MÖ 530’da Orta Asya seferinde öldü, ülkenin bazı bölümleri de ondan önce Medlere boyun eğmiş olabilir.^[3] MÖ 522 ile 486 arasında hüküm süren I. Dareios döneminde Herat, Harezm, Soğd ve sık sık sorun çıkaran Sakalar onun devletinin satraplıkları arasında yer alıyordu.^[3]

Bir ara, büyük olasılıkla MÖ ilk yüzyıllarda, Sakalar İran’ın asıl topraklarına girdi ve Eski Farsça yazıtların Zranka dediği bölgeye yerleşti. Bölge Sakastan oldu ve bugün Sistan’dır. Bu, bir ile adını bırakan bir göçebe hareketiydi ve çok daha doğudaki göçlere bir karşılıktı.^[2]

Göktürklerle ilişkisi

İki şey Sakaları Göktürk tarihine bağlar. Birincisi toprakla ilgilidir. İran dilli olduğu varsayılan İskit-Saka kültür dünyasının boyları Altay’daydı ve çok tartışılan Pazırık mezarları bu dünyaya aittir. Bin yıl sonra Göktürklerin ortaya çıktığı ülke aynı ülkedir. Sonradan gelen, orada yapılmış olanı devraldı.^[2] Güney Sibirya Türk halklarının atlı göçebe hayvancılığı sivri külahlı Sakalardan almış olabileceği öne sürülmüştür. Bu bir öneri olarak kalır.^[2]

İkincisi, içine alınmanın yönüdür. İran dilli göçebeler bin yıl boyunca bozkırın kültürüne öncülük etti. Başta Soğdlular olmak üzere onların unsurları sonradan, tersi olmaksızın, Türk dünyasının içine alındı.^[4] Bunun neye izin verip neye vermediği Türk kökenleri tartışmasında tartışılır.

Üçüncü bağ yazıdır. Saka çağına ait bir mezar olan, Almatı yakınlarındaki Issık kurganından çıkan gümüş bir kasede bir yazıt vardır. Bazı araştırmacılar bu işaretleri, Sakalardan Hunlar aracılığıyla Göktürklere geçmiş erken bir runik yazı sayar.^[5] Başkaları onları İran dilli göçebelerin yazısı sayar.^[6]

Notlar

^ Golden 1992, p. 46
^ a b c d e f g h Golden 1992, p. 47
^ a b c Golden 1992, p. 48
^ Golden 1992
^ Durmuş 2000, p. 188
^ Guzev 1993, p. 32

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
İlhami Durmuş, Köl Tigin Külliyesi Kalıntıları ve Türk Kültür Çevresindeki Yeri (2000)
Viktor G. Guzev; Sergey G. Klyaştornıy, Genel Yazı Nazariyesi Işığında Göktürk Yazısının Menşei Meselesi (Okunuşunun 100. Yıl Dönümü Dolayısıyla) (1993)