Soğdiyana

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Soğdiyana, Soğdluların ülkesidir. Ülke, Amu Derya ile Seyhun arasında, çölle çevrili verimli vadilerden oluşur. Kalbi bugünkü Özbekistan ve Tacikistan’daki Zerefşan vadisidir, şehirleri ise Semerkant ve Buhara’dır. hacı Xuanzang, 630 dolaylarında ülkeyi daha geniş çizdi. Onun sınırı Yedisu’daki Suyab ırmağından Semerkant’ın güneyindeki Keş’e uzanıyordu. Ülkenin toprağına, halkına, yazısına ve diline tek bir ad verdi: Suli. Çin hanedan tarihleri ülkeye Sute der. Wei Shu, Sute’yi Pamirlerin batısına, Kangju’nun kuzeybatısındaki geniş bir bataklığın üzerine koyar ve eski metinlerdeki Yancai ile özdeşleştirir.

Göktürklerden önce

Göktürklerin aldığı ülke, onlardan önceki yüzyılda yeniden kurulmuştu. Yaygın görüşün aksine, Hun akınlarını yıkım değil, hızlı bir gelişme izledi. Seyhun’dan gelen göçmenler Soğdlularla kaynaştı. Sulama düzeni, beşinci yüzyıl başının sakinliğinde onarılmış olabilir. Yeni beylikler ortaya çıktı, 440 ile 470 arasında da güçlü bir siyasi güç kentler kurup surlar yükseltti.^[1] Bu güç Kidaritler olabilir. O zaman onlar Wei Shu’daki Asya Hunlarıyla özdeşleşir. Wei Shu’ya göre bu Asya Hunları kralı öldürüp ülkeyi aldı, üçüncü hükümdarları Huni de 457’de Semerkant’ı elinde tuttu. Kayıt Karadeniz’in kuzeyindeki Alanlar ile Hunlara da ait olabilir.^[2] Yeni kentlerin kurucuları Baktriya’dan geldi ve onun tekniklerini, insanlarını da yanlarında getirdi. Pencikent, Paykent ve Buhara gibi küçük, planlı kentler kurdular. Semerkant’ın iç kalesini dört metre kalınlığında, sıkıştırılmış topraktan bir platformun üzerine yükselttiler.^[1] Kidaritlerin, Eftalitlerin ve Sasanilerin savaşları Baktriya’yı harap etti, Soğdiyana’yı ise bağışladı. Soğdiyana ilk kez güney rakibine üstünlük sağladı. Baktriya ise eski çağda Orta Asya ticaretinin merkeziydi.^[1] Sanatı, kent planlaması ve hatta yer adları Baktriya örneklerini izledi. Kent soyluları Hindistan’ın ve Kuşanların zevkini miras aldı.

509’da Eftalitler Soğdiyana’yı aldı. Bunu hiçbir yazılı kayıt söylemez. İşaret, Çin sarayında Soğd elçiliklerinin birdenbire Eftalit elçilikleriyle yer değiştirmesidir. Pencikent’te surlar ve bir tapınak kısmen yıkıldı, hemen onarıldı. Kalıcı bir garnizon için bir kışla eklendi. Eftalit gümüşü, Peroz’un 484’teki ölümünden itibaren Sasani krallarının ödediği haraçtı. Bu gümüş ülkeden geçip akıyordu ve iki yüzyıl boyunca Orta Asya’nın parası oldu. Göktürk fethinden önceki yüzyılda eldeki kaynaklar Soğdiyana’da pek az savaş yılı kaydeder.

Duvar resimleri Eftalit yüzyılına başka bir yorum getirir. Pencikent duvar resimlerinin çoğu yedinci yüzyılın ikinci yarısından sekizinci yüzyılın ilk yarısına aittir. Eftalitlerin ve Batı Göktürklerinin ülkeye hükmettiği altıncı yüzyıldan kalanlar azdır.^[3] Eftalitler Soğd kentlerini yıkmadı, yeniden kurulmalarına yardım etti. Altıncı yüzyılın ilk yarısında nüfus arttı, yeni kentler yükseldi. Bu da yedinci yüzyılın çiçeklenmesini hazırladı.^[3] Bu yorum, Hindukuş’un iki yanındaki toprakları birleştiren Kidaritlerin ve Eftalitlerin getirdiği Hint öğeleri bulur. Pencikent’te II. Tapınağın kuzey şapelindeki altıncı yüzyıldan bir tanrıça, Hint etkisini gösterir. Yaklaşık 740’tan bir resimde kahraman Rüstem’in başı, Eftalit sikkelerindeki kral portrelerindeki gibi biçimlendirilmiştir. Eftalitler kafatası biçimlendirme uygulardı.^[4]

Eftalit kralları kanatlı bir taç takardı ve bu taç Soğdiyana’nın kraliyet tacı oldu. Pencikent’te Dēwāštīč’in sarayındaki sekizinci yüzyıl başına ait bir duvar resmi parçası, bir başa kanatlı bir tacın bağlanışını gösterir. Bazı araştırmacılar, o salonun resimlerini Arapların 712’de Semerkant’ı kuşatması ile Dēwāštīč’in Soğdiyana kralı olarak taç giymesinin tasviri sayar.^[5] Bir tüccar evindeki sekizinci yüzyılın ilk yarısına ait bir resim, iblislerin kralını gösterir. Kral, iki elin arasındaki bir kafatasından yapılmış bir taç takar. Taç, kanatlı tacın parçaları değiştirilerek yapılmıştır. Bu, kanatlı tacın kraliyet tacının kalıbı olduğunu düşündürür.^[5] Soğd önderleri bu tacı altıncı yüzyılda Eftalit krallarından sonra benimsemiş görünür. Bunun kanıtı, o yüzyılın son üçte birinde Çin’de gömülen Soğdlulardan bazılarının lahitlerinde bu tacı takmasıdır.^[5]

Göktürklerin yönetiminde

Soğdiyana, ordusu olmayan tüccar kentlerinin ülkesiydi. Her kentin kendi kralı vardı. Ülke Eftalit üstünlüğü ve garnizonu altındaydı, en büyük garnizon da Buhara’daydı. İstemi 560 dolaylarında Soğdiyana’yı aldı. Bunu, Amu Derya’nın batısındaki ülkeyi alan I. Hüsrev ile birlikte yürüttü.^[6] Bazı araştırmacılar, Göktürklerin önce yalnızca Demir Kapı’nın kuzeyindeki Eftalit topraklarını, 563 ile 568 arasında aldığını savunur. Zemarkhos’un raporunun onları yalnızca Soğdiyana’yı elinde tutarken gösterdiğini de ileri sürerler.^[7] Göktürk-Eftalit savaşı’nın belirleyici çarpışması Buhara muharebesi’ydi. Muharebenin yılı tartışmalıdır. Göktürk fethi hızlı oldu ve neredeyse hasarsız geçti. Soğdlularla Göktürklerin gerçek kaynaşması bu fetihle başlar. Yedinci yüzyılın sonunda Pencikent’te Göktürk kralları vardı. Elde kalan tek evlilik sözleşmesinde bir Göktürk, soylu bir Soğd kadınla evlendi. Semerkant’taki büyük Afrasyab resminde Göktürk savaşçıları kralın ayaklarının dibinde oturur, Çinli elçilerle Soğd soyluları ona yaklaşır.^[1] Menandros’a göre Soğdlular, eskiden Eftalitlerin, o sırada Göktürklerin tebaasıydı. Krallarından Pers ülkesinde ipek satmak için izin istediler. Maniah’ın hikâyesi buradan başlar.^[8] Bu yüzyıllarda Soğd yerleşim alanının kendisi kuzeye, Çaç’a ve Suyab ile Talas çevresindeki Yedisu yerleşimlerine kaydı.

Sui Shu’ya göre Kang kralının karısı Göktürk kağanı Tardu’nun kızıydı. Aynı kaynak, An kralının, yani Buhara kralının Kang kralının kızıyla evli olduğunu da ekler.^[9]^[10]

Göktürkler ülkeyi her zaman elinde tutmadı. Soğdiyana ve Baktriya şehirleri 588’deki ilk büyük Göktürk-Pers savaşı’nda Perslere kaybedildi. Sonra yeniden Göktürk yönetimine döndü. 659’dan sonra Orta Asya resmen Çin denetimindeydi. 715 ile 740 arasında Türgişler batıya hâkimdi. Soğdiyana’yı Arap ordularına kaybettiler. 732 tarihli Kül Tigin yazıtı, yas tutanlar arasında Buhara şehirlilerini hâlâ anar.^[11] Tonyukuk, Soğdiyana’ya yaptığı bir akından getirdiği develerle övünmüştü.

Asma ve şarap

Asma ve şarap, Soğd kentlerinin günlük malları arasındaydı. Sui Shu, Kang halkının çok üzüm şarabı yaptığını söyler. Zengin aileler bin shi şarap saklar, şarap yıllarca bozulmadan dururdu.^[9] Tang Huiyao, ülkenin âdetleri arasında çok üzüm şarabı bulunduğunu belirtir.^[12] Kang’dan bir Soğd önderi olan Kang Yandian, 627 ile 649 arasındaki Zhenguan döneminde Lop Nor’un güneyinde bir yerleşim kurdu. Yerleşimin kentlerinden birine Üzüm Kenti denirdi, çünkü Kang Yandian kentin içine asma dikmişti.^[13]^[14]

Kang, Tang sarayına ülkenin erişimini gösteren mallar gönderdi. 647’de kaz yumurtası büyüklüğünde, altın renginde sarı şeftaliler sundu. Bunlara altın şeftali de denirdi.^[15] 713’ten başlayan Kaiyuan döneminin başında zırhlar, dağ kristalinden kadehler, akik şişeler, devekuşu yumurtaları, cüceler ve dansçı kızlar gönderdi.^[16]^[17]

Yollar ve konukseverlik

Soğdiyana’da İslam’dan önce kervansaray yoktu. Yolcular, soyluların kalelerinin büyük avlularında ağırlanırdı. Çaç ile Fergana yollarının ayrıldığı Zaamin’de de böyleydi.^[1] Bu âdetin arkasındaki konukseverlik ödevi, İbn Havkal onuncu yüzyılda yazarken hâlâ yaşıyordu. İbn Havkal’a göre Maveraünnehir’de bir toplanma yeri ya da su başı hanesiz değildi, zenginler de bunları yaptırmak için kendilerini batırmakta yarışırdı.^[1] Yolların kendisi pek iyileştirilmemişti. Aç Bozkır’daki sarnıçlar ve Merv yolundaki çalışmalar dokuzuncu yüzyıla aittir.

Soğdlular Semerkant’ı ve Buhara’yı kurdu. Sonra İslam dünyasının İranca konuşan nüfusunun içinde kayboldular. Onuncu yüzyıla gelindiğinde Arap coğrafyacıları dillerinin gerilediğini kaydeder. Birûnî, Fârâbî, İbn Sina ve Harezmî’nin hepsi Soğdiyana’da ya da komşu Harezm’de yetişti.

Notlar

^ a b c d e f de la Vaissière 2005a
^ 内田吟風 1971, p. 254-255
^ a b Kageyama 2007, p. 11
^ Kageyama 2007, p. 11-12
^ a b c Kageyama 2007, p. 13
^ Yavuz 2025, p. 273
^ Markwart 1938, p. 148
^ Menander Protector
^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 83
^ Markwart 1938, p. 151
^ Kül Tegin inscription
^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
^ de la Vaissière 2005a, p. 123
^ Laufer 1919, p. 222
^ Cefu yuangui, juan 970
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
^ Chavannes 1903, p. 136

Kaynaklar

Sui Shu (Book of Sui), juan 83, 84
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Menander Protector
Kül Tegin inscription
Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
Cefu yuangui, juan 970 (after Tongdian and Jiu Tangshu)
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（中） (1971)
Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)