Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Asya Hunları ile Uygurlar arasındaki bozkırın iklimi artık ölçülebiliyor ve yalnızca kaynaklardan bilinmiyor. Altay’ın orman sınırındaki melezler, kuzey Fennoskandiya çamları, Grönland ve Antarktika buzundaki sülfat katmanları ve Hangay’ın batı kıyısındaki bir gölün çamuru, her biri yıl yıl ya da on yıl on yıl bir kayıt tutar. 2015 dolaylarından beri bu kayıtlar Çin yıllıklarının ve yazıtların yanına konabilecek kadar iyi tarihlenebiliyor. Tarihçiler ve paleoklimatologların kendileri bu kayıtlardan Göktürkler ve komşuları hakkında çıkarımlar savundu. Aşağıdaki her önerme bir görüştür, onu savunanın adıyla ve dayandığı gerekçelerle kaydedilir. Kronoloji tarihleri çevre başlığı altında listeler.

Paleoklimatik kayıt

Altıncı yüzyıl, çifte bir yanardağ olayıyla açıldı. Kuzey yarımkürede bir yerde, 535’te ya da 536’nın başında gerçekleşen ilk patlama, stratosfere sülfat ve kül fırlattı. Roma’daki ve İstanbul’daki gözlemciler 24 Mart 536’dan itibaren güneşin on sekiz aya varan bir süre boyunca loşlaştığını gördü. 536 yazı, kuzey yarımküredeki bütün ağaç halkası yeniden kurgularında, son iki bin yılın en azından tek başına en soğuk yılıydı. 539 ya da 540’taki ikinci patlama tropik bir patlamaydı ve atmosfere 1815’teki Tambora’dan onda bire kadar fazla aerosol yükledi. Avrupa’da yaz sıcaklıkları 541’de yeniden düştü ve soğuk neredeyse 550’ye kadar sürdü. 547’de daha küçük, üçüncü bir patlama geldi. Fennoskandiya çamlarındaki karbon izotopları, ışığın 536’da ve yeniden 541 ile 544 arasında azaldığını gösterir. Aynı izotoplar, buzda aynı yıla tarihlenen bir patlamayı izleyen 574 soğumasını da gösterir. 536 ile 545 arasındaki on yıl, son iki bin yılın en soğuk on yılıydı. Buz çekirdeği kaydında bu on yılı açan patlamalar, çağın en güçlü patlamaları arasında yalnızca on sekizinci ve beşinci sıraya girdi. Modelleyiciler, bu patlamaları olağanüstü kılanın ikisinden birinin büyüklüğü değil, dört yıl arayla gelmeleri olduğu sonucuna varır.

Altay’da soğuk Avrupa’dakinden uzun sürdü. Büntgen ve çalışma arkadaşları, Rus Altay’ının ve Avusturya Alpleri’nin otuz dört ağaç halkası kronolojisinden yola çıktı. 536 ile yaklaşık 660 arasında bir Geç Antik Küçük Buzul Çağı tanımladılar. Okyanus ve deniz buzu geri beslemeleri ile bir güneş minimumu bu çağı sürdürdü. Çağ, ikinci binyılın Küçük Buzul Çağı’ndan daha şiddetliydi. 540’lar Altay yeniden kurgusunun en soğuk on yılıydı ve 1961 ile 1990 ortalamasının 3,2 derece altındaydı. Çağın en soğuk yirmi Orta Asya yazından on üçü 536’dan sonraki altıncı yüzyıla düştü. En soğuk yirmi on yıldan on üçü altıncı ve yedinci yüzyıllara düştü. 541 ile 543 arasındaki Justinianus vebası doğu Roma imparatorluğunun her yanında patlak verdi. Veba, ilk soğuğu izleyen gıda kıtlıklarından sonra geldi.

Burada başka kayıtlar da önemlidir. Gözden geçirilmiş buz çekirdeği kronolojisi 574, 626 ve 682’de büyük sülfat sinyalleri bulur. MÖ 500 ile MS 1000 arasındaki en soğuk on altı yazın en soğuk dördü MÖ 43, 536, 543 ve 627’dir. Her biri büyük bir patlamanın hemen ardından geldi. Aynı çalışma, 626 ve 627’de gökyüzünün loşlaştığını anlatan tarihî anlatımları, 536 ve 537’ninkilerin yanında basar. Kuzeybatı Çin’in muson kıyısında, 6.700 yıllık bir yağış ağaç halkası yeniden kurgusu, 346 ile 763 arasında uzun bir kurak evre bulur. Bu evrenin içinde eğilim 544’te döndü. Kurak uç değerler en sık 660 dolaylarında görüldü ve koşullar 760’ta daha nemli yöne kaydı.

Göl en uzun görüşü sağlar. Hangay’ın batı kıyısında, Zavhan’daki Telmen Gölü’nden alınan bir tortul çekirdek, MÖ 1200’den MS 700 dolaylarına kadar nemli, 700 ile 1300 arasında daha kurak koşulları kaydeder. Nemli evreler güneş minimumlarıyla çakışır, çünkü düşük sıcaklık daha az buharlaşma ve daha çok ot demekti. Bugünkü gölün 4,8 metre üstünde, 600 ile 700 arasına tarihlenen bir kıyı taraçası, kurumadan kısa süre önceki yüksek bir su seviyesini gösterir. Yazarlar bunu 700 dolaylarındaki güneş minimumuyla, ya da tarihleme hatası sınırları içinde Geç Antik Küçük Buzul Çağı’nın kendisiyle açıklar. 900’den sonraki yüzyıllar için, orta Moğolistan’ın nem dengesine dair bir ağaç halkası kaydı, Ortaçağ İklim Anomalisi’nin kuraklıklarını ve 1180’lerin kuraklığını ekler. Ayrıca Cengiz Han’ın yükselişiyle çakışan 1211 ile 1225 arasındaki on beş nemli yılı da ekler. 2.060 yıllık bir kuraklık yeniden kurgusu, 804’te başlayan şiddetli bir kuraklığı işaretler. Orhun ülkesinin ağaç halkaları, Uygur döneminin en şiddetli kuraklığını 805’ten başlayan on üç yıla tarihler.[1]

Altıncı yüzyıl ve Göktürkler

Büntgen ve çalışma arkadaşları Geç Antik Küçük Buzul Çağı’nı, Asya bozkırından çıkan hareketlerde bir çevresel etken olarak görür. Kısalan yetişme mevsimleri ile insanların ve sürülerin beslenme yetersizlikleri, diye yazarlar, büyük olasılıkla Çin’e doğru geniş ölçekli göçebe hareketlerini başlattı. Altıncı yüzyılda göçebe gruplar ile kuzey Çin yönetimleri arasındaki çatışmalar, Moğolistan’da Rouranların yerini Göktürklerin almasıyla doruğa çıktı. Bunu, Orta Asya’da 550’lerde başlayan, 560’lar ve 580’lerde yayılan büyük sarsıntıların kanıtı sayarlar. Avarlar Karadeniz’in kuzeyine 550 dolaylarında geldi. Struck ve çalışma arkadaşları, gölden yola çıkarak aynı yılları farklı koyar. 400 dolaylarındaki Rouran kağanlığı ile 550 dolaylarındaki birinci Göktürk kağanlığı, ikisi de orta Moğolistan’da elverişli otlak koşullarında kuruldu. Bu dizi, 600 dolaylarında Geç Antik Küçük Buzul Çağı’nın başlamasıyla sona erdi. Çok sert ve uzun kışlar yüksek hayvan ölümüne, savaşların artmasına, kıtlıklara ve kültürel yeniden düzenlenmeye yol açmış görünür. Otlak biyokütlesinin çöküşü, diye öne sürerler, birinci kağanlığın ekonomik ve toplumsal güç tabanını oymuş ve 603 dolaylarındaki dağılmasına katkıda bulunmuş olabilir. Ganiev ile Kukarskih’e atıf yapan üçüncü bir çalışma, Bumin’in savaşının altı yılını 536 ile 545 arasındaki aşırı yıllarla eşleştirir. İç savaşın ilk yıllarını, yani 581 ile 583’ü de yeniden aşırı havayla eşleştirir. Türk Atlası bu yorumları Bağımsızlık Savaşı ile iç savaş başlıkları altında verir. 588 savaşı başlığı altında Türk Atlası, kuraklığın Bağa’yı Ceyhun şehirlerine sürdüğü yönündeki tahmini verir.

İklimi yalnızca bir zemin değil, bir neden olarak da ele almanın gerekçesi, dizinin rastlantı olamayacak kadar yakın olmasıdır. Altay kaydının en soğuk on yılı 540’lara düştü. Bumin’in savaşı ondan sonraki altı yılda geldi. 581 ile 583 arasındaki aşırı yıllar, 581’de başlayan iç savaşla çakışır. 626 sülfat sinyali, 626 ve 627’de loşlaşan gökyüzü ve bin beş yüz yılın dördüncü en soğuk yazı olan 627, doğu kağanlığının 630’daki çöküşünden öncedir. Göçebe bir devlet otla ve sürülerle yaşar. Sürülerini yitiren bir devlet ordusunu bir mevsim içinde yitirir. 630’a dair Çin anlatımı açlığı, doğal afetleri ve bitkin bir halka konan bir vergiyi anar. Başarısız bir otlak yılı, idari bir kayıtta böyle görünür.[2] Paleoklimatologlar nedensellik bağı konusunda ihtiyat ister. Bu ihtiyat, davanın nasıl savunulacağını ilgilendirir, soğuğun nedenler arasında sayılıp sayılmayacağını değil.

İki çalışma, soğuğun Moğolistan için önem kazanmaya başladığı tarih konusunda uyuşmaz. Büntgen’in Altay kaydı en soğuk on yılı Göktürk ayaklanmasından önceki 540’lara koyar. Göl ise iyi yılları 600 dolaylarına kadar sürdürür, böylece birinci kağanlık elverişli koşullarda yükselmiş, kötü koşullarda kırılmış olur. İkisi de her yazarın ölçtüğü kayıtla uyumludur. Fark, vekil veri ve yer farkıdır: Rus Altay’ının orman sınırındaki yaz sıcaklığına karşı, altı yüz kilometre doğudaki bir gölün nem dengesi. Anlaşmazlık hangi yılların en kötü olduğuna ilişkindir, soğuğun önemli olup olmadığına değil. Bu soruda iki kayıt uyuşur.

626 patlaması ve 630’un çöküşü

Fei, Zhou ve Hou 2007’de, 626 dolaylarındaki bir yanardağ patlamasının ve ardından gelen soğumanın doğu Göktürk kağanlığının 630’daki çöküşünün ardında durduğunu savundu. Di Cosmo, Oppenheimer ve Büntgen 2017’de soruya, çevresel ve siyasi-toplumsal etkenlerin etkileşimi başlığı altında döndü. Büntgen diziyi şöyle özetler: İlig 620’lerde kuzey Çin’e akın etti ve onu işgal etti. 626’dan sonra ise iç savaşlar ve Tang karşı saldırıları yaşadı ve bu, 630’daki yenilgiye ve çöküşe yol açtı. 2015 buz çekirdeği kronolojisi bu savın dayanağını verir: 626’da büyük bir sülfat sinyali, 626 ve 627’de kaydedilen loş bir gökyüzü ve bin beş yüz yılın en soğuk dört yazından biri olan 627 yazı. Çin’in çöküşe dair anlatımı, kağanlık maddesinde verildiği üzere doğal afetleri, açlığı, bitkin bir halka konan bir vergiyi ve boyların kaçışını anar. Ölçülen anlatım ile yazılı anlatım aynı yılları karşıt yönlerden anlatır.

Uygurlar ve kuraklık

Di Cosmo ve çalışma arkadaşları Orhun ülkesinin ağaç halkası verileriyle çalıştı. Uygur imparatorluğunun doğuşunda elverişli nemli koşulları ve 783 ile 850 arasında süren bir kuraklığı belirlediler ve imparatorluğun tarihini bunların çevresinde yeniden düşündüler. 2018 kuraklık yeniden kurgusu, başlangıcı 804’te başlayan şiddetli bir kuraklık olarak işaretler. Xin Tangshu, 839’un Uygurlara kıtlık, salgın ve yoğun kar getirdiğini ve koyunlarının ve atlarının çoğunu öldürdüğünü kaydeder. Kırgızların ertesi yıl geldiğini de kaydeder. Uygur maddesi çöküşü anlatır.[3] 850’den sonra göl ve ağaç halkaları Ortaçağ İklim Anomalisi’nin kuraklıkları üzerinde uyuşur. Kağanlıklar döneminin ötesinde kalan on üçüncü yüzyıl başının nemli yıllarına kadar bu konuda uyuşurlar.

Kanıtın sınırları

Altay yeniden kurgusunun yazarları, altıncı yüzyıl termal şoku ile ardından gelen vebalar, imparatorluklar, göçler ve sarsıntılar arasında nedensellik bağı kuran her hipotezin ihtiyat gerektirdiğini yazar. Kayıtlarının sunduğu şey, diye yazarlar, çağın dönüştürücü olaylarıyla bir uyumdur, bunların kanıtı değildir. Aynı kural burada da geçerlidir. Ölçümler bulgudur: patlamalar ve yılları, 536 ile 545 arasındaki soğuk on yıl, 627 yazı, 804 ve sonrasındaki kuraklık. Bunlarla Göktürklerin savaşları arasındaki bağlar, adı belli yazarların savunduğu görüşlerdir ve kronolojide görüş olarak durur. Sürülerini bir kışa yitiren bir kağan, bu yüzden kağanlığını yitirmedi. Çin tarihleri kışları anar. Sui ajanlarını, Tang süvarisini ve taraf değiştiren boyları da anar.

Notlar

  1. ^ Cosmo 2018, p. 448
  2. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  3. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217

Kaynaklar

Literatür

  • Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)
  • Michael Sigl; Mai Winstrup; Joseph R. McConnell; Ulf Büntgen et al., Timing and climate forcing of volcanic eruptions for the past 2,500 years (2015)
  • Matthew Toohey; Kirstin Krüger; Michael Sigl; Frode Stordal; Henrik Svensen, Climatic and societal impacts of a volcanic double event at the dawn of the Middle Ages (2016)
  • Samuli Helama; Laura Arppe; Joonas Uusitalo et al., Volcanic dust veils from sixth century tree-ring isotopes linked to reduced irradiance, primary production and human health (2018)
  • Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)
  • Bao Yang; Chun Qin; Achim Bräuning; Timothy J. Osborn; Valerie Trouet et al., Long-term decrease in Asian monsoon rainfall and abrupt climate change events over the past 6,700 years (2021)
  • Amy E. Hessl; Kevin J. Anchukaitis; Casey Jelsee; Benjamin Cook; Oyunsanaa Byambasuren; Caroline Leland; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Hanqin Tian; Laia Andreu Hayles, Past and future drought in Mongolia (2018)
  • Neil Pederson; Amy E. Hessl; Nachin Baatarbileg; Kevin J. Anchukaitis; Nicola Di Cosmo, Pluvials, droughts, the Mongol Empire, and modern Mongolia (2014)
  • Jie Fei; Jie Zhou; Yongjian Hou, Circa A.D. 626 volcanic eruption, climatic cooling, and the collapse of the Eastern Turkic Empire (2007)
  • Nicola Di Cosmo; Clive Oppenheimer; Ulf Büntgen, Interplay of environmental and socio-political factors in the downfall of the Eastern Türk Empire in 630 CE (2017)
  • Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
  • Rustam Ganiev; Vladimir Kukarskih, Climate Extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia (2018)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler18

Kişiler
Ilig Khan
Devletler
First Göktürk Khaganate · Rouran Khaganate · Second Göktürk Khaganate · Uyghur Khaganate · Western Wei · Xueyantuo Khaganate (Syr Tardush)
Savaşlar
Göktürk–Persian war, 588–589 · Tang conquest of the eastern Khaganate, 626–630 · The Turkic War of Independence · Uyghur–Kirghiz War
Muharebeler ve olaylar
The great snow of 627
Yerler
Altai · Orkhon valley
Halklar
Avars · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
Livestock Losses in the Annals

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Climate and the steppe empires.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/historiography/climate-and-the-steppe-empires/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026