Sarmatlar

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Sarmatlar, batı bozkırında İskitlerin üstünlüğüne son veren İranlı göçebelerdi. Bu mücadele MÖ beşinci ve dördüncü yüzyıllar boyunca sürdü. İskit üstünlüğünün sona ermesi büyük olasılıkla dördüncü yüzyılın başında ya da üçüncü ile ikinci yüzyılda gerçekleşti. Tarihleme tartışmalıdır.^[1] Sarmatların Sauromatlarla bağlantılı olduğu büyük olasılıkla doğrudur. Herodotos, Sauromatları Don’un ötesinde, İskitlerin doğusunda bozkıra hâkim göçebe bir halk olarak zaten tanıyordu. Onun anlatısına göre Sauromatlar İskitçeyi yanlış konuşuyordu.^[1]

Birçok göçebe konfederasyonu gibi Sarmatlar da çeşitli etnik unsurlar barındırıyordu. Bu unsurlar zamanla ve her göçle değişti.^[1] Yunan kaynakları, Sarmatlara katılan iki doğulu akrabayı anar. Roxolani adı, Alan adıyla birlikte İranca rauxšna, “ışık”, olarak yorumlanır. Aorsi adı ise İranca auruša, “beyaz”, olarak açıklanır. MS birinci yüzyılda önce Aorsi, ardından Alanlar Batı Avrasya’nın İranlı göçebelerine egemen oldu.^[2]

Göçün nedenleri

Sarmatları batıya iten, doğudaki bozkırdan gelen baskıydı. Sarmatlar, Türk halklarının tarihi açısından bu noktada önem taşır.^[1] MÖ dördüncü yüzyılda baskı Massagetlerden ya da başka halklardan geldi. MÖ ikinci yüzyılda aynı şey yeniden yaşandı. Bu kez zincir en uzak ucuna kadar izlenebilir. Karışıklığı, Moğolistan’daki bir kabile konfederasyonu olan Asya Hunları başlattı.^[1]

Bu örüntü bozkır tarihinde tekrar tekrar görülür. Moğolistan’da iktidarın el değiştirmesi komşuları yerinden eder. Bu komşular da kendi komşularını yerinden eder. Son itiş, iki bin mil ve birkaç kuşak ötede Tuna’ya varır. Sarmatlar, kaynakların zincirin iki ucunu aynı anda görmeye izin verdiği ilk örnektir.

Toplum

Erken Sarmat toplumu anasoylu görünür. Bu durum kayıtlarda o kadar sıra dışıdır ki antik çağdan beri yorumlara yol açmıştır. Bozkır dünyasında kadınlar genel olarak yerleşik toplumdakinden çok daha özgürdü. Yine de tek tip bir ölçü geçerli değildi ve kadınların konumu değişirdi. Orta Asya Saka toplumunda kadınlara önemli bir yer verilmiş görünür.^[2] Han Shu, Fergana’nın batısından İran’a kadar uzanan bölgedeki halkın kadınlara saygı gösterdiğini bildirir. Metne göre erkekler kadınların söylediğini yapar.^[2] Yunan kaynakları Sarmatlara γυναικοκρατούμενοι, “kadınlar tarafından yönetilenler”, der. Sarmat kadınları askerî seferlere katılır, boyları yönetir ve rahiplik görevleri yapardı.^[2]

Sarmatların ekonomisi, Batı Avrasya’nın göçebe çobanlarınınkiyle aynıydı. Mevsimlik göçe ve sınırlı tarıma dayanıyordu. Bazıları, muhtemelen daha yoksul olanlar, yerleşik hayata geçti ya da boyunduruk altına aldıkları yerleşik halklarla karıştı. Bu her zaman son çareydi. Strabon, bu tür işlerin ne kadar hor görüldüğünü not eder.^[2]