Altın Köl Yazıtları

Altın Köl dikili taşları, 1878’de Hakasya’da bulunan ve Minusinsk müzesinde duran, runik mezar yazıları taşıyan iki kumtaşı anıttır.^[1] Bunlar Yenisey yazıtlarından ikisidir ve E 28 ile E 29 diye numaralanır. İkincisi külliyatın orta uzunluktaki metinleri arasında sayılır.^[2] Birinci taş çoğunlukla içindeki üç sözcük için anılır. Biri bars, yani pars. Biri ärklig, yani konuşanı kendi yakınlarından ayıran Güçlü Olan. Biri de bazılarının Umay diye okuduğu bir sözcüktür. İkinci taş bir yiğidin mezar yazısıdır. 1895’ten beri neşredenler onun açılış satırını en az altı farklı biçimde okumuştur.^[3]

Taşlar ve buluntuları

Yudinaya köyünden Korchakov adlı bir köylü iki taşı 1878’de buldu. Taşlar küçük Altın Köl Gölü’nden yaklaşık bir verst ötede, Abakan’ın sağındaydı.^[1] Yudinaya ve Monok köylerinden uzak olmayan tepelerde, yaklaşık dört kulaç arayla yatıyorlardı. Üstlerini bir toprak tabakası örtüyordu ve yalnız köşeleri dışarıda kalmıştı.^[1] İkisi de sarımsı bir tonu olan kahverengi kumtaşındandır. Aynı biçimdedirler, iyi işlenmişlerdir ve benzer biçimde yazılmışlardır.^[1] Birincisi bütündür ve uzunluğu dört buçuk fit, genişliği on yedi inç, kalınlığı sekiz inçtir. İkincisi ikiye kırılmıştır ve ölçüleri altı buçuk fit, on altı ile on sekiz inç ve yedi inçtir.^[4] Sonraki bir anlatım ikinci taşı 195’e 50’ye 15 santimetre olarak verir.^[2]

Anlatımlar küçük noktalarda ayrılır. Biri buluntuyu 1877’ye koyar.^[5] Radloff iki taşı buluntu yılında müzeye getirilmiş sayar. Sonraki bir anlatım ise ikincisinin Minusinsk’e 1881’de ulaştığını söyler.^[6] Buluntucunun adının baş harfleri, onları veren iki kaynakta aynı değildir.^[6] Bu noktaların hiçbiri metne dokunmaz.

Metinler her taşın üç yüzünde ilerler. Birinci taşta Radloff ön yüze, sağ yüze ve sol yüze üçer satır basar. İkinci taşta ön yüze, yani geniş yüze, dört satır basar. Yan yüzlere ikişer satır basar.^[7] Çiftin modern adı gölün adıdır, Altın Göl. 1889 Fin seferi ikinci taşı XXII. levhasında “Abakan, Altynkoul” diye kaydetti.^[8]

Neşirler

Radloff iki taşın ilk okumasını 1895’te, Orhun taşları yazının anahtarını verdikten sonra yayımladı.^[7] Fin seferinin levhalarından ve kendisine gönderilen kalıplardan çalıştı. 1896 tarihli atlası ikinci taşın sade ve rötuşlu kopyalarını verdi.^[9] Yeni bir okuma için malzeme, Fin atlası, Radloff’un atlası, Vasil’ev’in 1983 tarihli külliyatı ve taşların internette yayımlanan fotoğraflarıdır.^[10] İkinci taşın neşredenleri çoktur: 1940’ta Orkun, 1952’de Malov, 1976’da Klyashtorny, 1987’de Mori, 1997’de Kormushin, 1998’de Tekin ve 2015’te Aydın.^[11] 2019 tarihli bir inceleme, ikinci taşın büyük ölçüde çözüldüğünü ve anlamı konusunda genel bir uzlaşıya varıldığını söyler. Aynı sayfalar açık kalan beş noktayı sıralar: yüzlerin sırası, her yüzdeki satırların sırası, birkaç satırın işaretleri, bu işaretlerden çıkan öbek okumaları ve yazımı kesin olan işaret öbeklerinin yorumu.^[12]

Radloff’un Almanca çevirisi iki taşın en eski okumasıdır. Sonraki neşredenler onu birkaç noktada aşmıştır.^[13]

Birinci taş (E 28)

Radloff’un okuması

Ön yüzde, Radloff’un karşıladığı biçimiyle, konuşan kişi yeryüzünde yaşayan kaplan soyunun, üstün nitelik sahibi olanların arasında kalmadığını söyler.^[14] İkinci satır ölüyü över: at yiyen bir yiğit, et ve sığır yiyen güçlü bir adam. Küçük kardeşleri olan kurt kaçabilir, ama kaplan kendi soyundan ayrılmaz.^[14] Üçüncü satırda konuşan, Radloff’un bu atımız umai bäg biz diye transkribe ettiği sözlerle, bizim bu adımızın Umay Beg olduğunu söyler. Dinleyenlerden onun âdetlerinden ve dileklerinden ayrılmamalarını ister.^[14]

Sağ yüzde, Radloff’un karşılamasıyla, konuşanın üstünlüğü ve küçük ile büyük kardeşlerinin mevkii yüzünden anıtı dikerler.^[14] Konuşan, dört köşeyi aradığını söyler. Güçlü Olan’ın bizi ayırdığını, burada on altı yılı olduğunu ve kaplanının avcılardan ayrıldığını da söyler.^[14] Sol yüz, annesinin onu on ay taşıyıp halkına getirmesiyle başlar. Sonra üstünlüğü sayesinde ülkeyi yönetmesine ve halkının kederine rağmen çok sayıda düşmana karşı üstlendiği göreve geçer. Son satır dinleyenlere ağır yüklerini küçük ve büyük kardeşlerinin üstüne koyduklarını söyler.^[15]

Sonraki okumalar önemli olan her noktada ve başkalarında ayrılır. Aşağıdaki bölümler bunları sırayla verir.

Pars

Sözcük bars’tır. Radloff onu kaplan diye çevirdi. Türkçe literatür ise onu pars, yani leopar diye okur.^[16] Sözcük ön yüzün ilk satırında durur. Bir dilbilgisi bu öbeği bars täg+im, “kaplan gibi olanım” diye okur.^[17] Başka bir inceleme yeri 2013 tarihli bir neşirden yėrdeki bars tegim e erdemligim e bökm[edim] diye aktarır. Bunu “yeryüzünde pars gibi saldırımdan da yiğitliğimden de doymadım” diye karşılar.^[18] Bu inceleme ölünün saldırganlığı yüzünden parsa benzetildiğini kabul eder. Saygı ve korku uyandıran bir hayvana bir kutsallığın bağlandığını öne sürer. Böyle bir cümlenin ardında totem inancının izlerinin aranması gerektiğini de ekler.^[18] Tekin’in dilbilgisi aynı satırı Yerdäki bars tägim ä! Ärdämligim ä! Bökmädim. diye basar. Bars’ı “leopar” olarak, yanında Bars’ı da bir erkek adı olarak listeler.^[19] Kapanış ünlemi birçok Yenisey mezar yazısında, iki Altın Köl taşında da yinelenir. Ölü bunda, karısından, çocuklarından ve ülkesinden ayrıldığını ve onlara doymadığını söyler.^[20]

Sözcük sağ yüzün üçüncü satırında yine geçer. Orada dilbilgisi altun Soŋa yïš käyiki artgïl tašgïl, atdaŋï Upa Barsïm adrïlu bardï diye okur, yani “ey Soŋa’nın ormanlık dağının hayvanları, çoğalın ve taşın, avcım Upa Bars öldü”.^[21] Bu durumda ölü, ava veda eden bir avcıdır ve Bars bir adın, Upa Bars’ın parçasıdır.^[21] Tekin’in dilbilgisi satırı Altun, Soŋa yış keyiki, art ogul, taş ogul, tadçına barsım adrılu bard[ı] diye basar. Bu yorum, keyiki’den sonra ve addaki farkla ayrılır.^[22] Radloff satırı kaplanın avcılardan ayrılması diye okumuştu. İkinci sözcüğü šunda diye verdi ve onu bir işaret zamiri saydı. Sonraki yayıncılar ise onu Soŋa yer adı sayar.^[23]

Radloff’un sözlüğü ön yüzün ölüsünü Umay Beg olarak kaydeder. Yakınlarının kaplan soyu diye anıldığını ekler. Bars’ın boyun adı mı yoksa yalnız onun bir unvanı mı olduğuna karar verilemeyeceğini de ekler.^[24] Üçüncü bir yorum iki dikili taşı, bir kağan ailesinden olup eşitsiz bir savaşta düşen Bars adlı bir adamın anıtı sayar. Bu yorum onu Kırgız kağanı Bars Beg’e bağlar ve aşağıda ele alınır.^[25] Başka bir Yenisey taşı aynı hayvanı anar. Begre dikili taşında ölü yedi kurt öldürdüğünü, bars’ı ya da kökmek’i öldürmediğini söyler. Bir inceleme esirgenen hayvanları halkının totemleri diye okur.^[26] Yukarıdaki yorumlarda pars bir benzetmedir, bir adam adıdır ve belki bir boy adıdır. İşaretler aralarında karar vermez.

Erklig

Sağ yüzün ikinci satırı bizni ärklig adırtı cümlesini taşır, “Ärklig bizi ayırdı”.^[27] Ondan önceki cümle iki biçimde okunur. Radloff onu “dört (köşeyi) aradım” diye aldı ve sonraki cümleyi “Güçlü Olan bizi ayırdı” diye okudu.^[14] Tekin 1991’de tört inilgü ärtimiz, “dört kardeştik” diye okudu. Bütün satırı “Dört kardeştik, yeraltı dünyasının tanrısı bizi ayırdı” diye karşıladı.^[28] Onu aktaran dilbilgisi anlamı kabul eder, ama bir harfi, l’yi y’ye çevirir ve iniy ägü okur. +lXgU birliktelik eki “dört kardeşle birlikteydik” anlamını verirdi.^[28] Bütün okumalar fiilde birleşir: Ärklig denen biri konuşanı yakınlarından ayırdı.

Okumalar Ärklig’in ne olduğu konusunda ayrılır. Sözcük eski dilin bir sıfatıdır, “güçlü olan”. Bir inceleme cümleyi “güçlü olan bizi ayırdı” diye çevirir.^[29] Eski Uygur Budist ve Maniheist metinlerinde sözcük aynı zamanda bir unvandır: Ärklig Kağan, birinde ölülerin efendisi, ötekinde âdil hâkimdir.^[30] Bu inceleme, Yenisey mezar yazılarının çoğunun, ölünün yakınlarından ayrılırken ne düşündüğünü söylediği anma metinleri olduğunu savunur. Bu yüzden yaşam ile ölüm arasındaki sınırda duran bir tanrı, sözcük için olası bir anlamdır. İnceleme, Altın Köl sözcüğünün sonraki Uygur metinlerinin tanrısı olduğuna dair bir kanıt bulunmadığını da ekler. Yine de bu eşitlemeyi oldukça olası bulur.^[29] Aynı inceleme taşın Venüs gezegenini andığı önerisini reddeder. Ärklig’in Venüs’ün adı olduğu Eski Uygur metni Çinceden bir çeviridir ve dinî bağlamı tümüyle farklıdır.^[31] Taşın yakın tarihli bir incelemesi Erklig’i yeraltının efendisi sayar. Bu inceleme taşı, günümüz Hakaslarının inancına bağlar. Yirminci yüzyıl başında kaydedilen bir şaman Hakaslar arasında ölümün Irlig’in iradesiyle geldiğini söylemiştir.^[27] Türklerin ve Moğolların dini üzerine bir anlatım, cümleyi kendi satır numaralamasında, neredeyse kesin olarak ölüler tanrısı Erlik’in tanığı diye okur ve böylece figürü yaklaşık bin yıl geriye taşır.^[32] Kanıtın sırasına göre Erklig önce bir sıfattır, sonra Uygur metinlerinde çevrilmiş bir figürdür, en sonunda modern kayıtta yeraltının efendisidir.

Taşlar Göktürk kağanlıklarının anıtları değildir. Orhun taşları ölünün hiçbir gücünü adlandırmaz.^[33] Altın Köl cümlesinin gösterdiği, bir Yenisey mezar yazısının bir ölümden Ärklig denen bir gücü sorumlu tuttuğudur. Bu gücün bir tanrı olup olmadığı yorumun sorusudur.

Umay

Ön yüzün üçüncü satırı umy bgbz diye transkribe edilen bir işaret dizisi içerir. Bir Yenisey metninin Umay’ı bu dizide adlandırdığı düşünülmüştür.^[34] Neşredenler üç gruba ayrılır.^[5]

Birinci grup Umay’ı bir erkek adı sayar. Radloff umai bäg biz diye okudu, “bu adımız Umay Beg’dir, biz (onlarız)”. Umay’ı bir erkek adı saydı.^[14] Malov “bu bizim adımız, Umay Beg” diye okudu, Klyashtorny umaj begmiz, “biz Umay Beg’iz”, Gombocz da Umai beg-biz, “biz Umay Beg’iz”. Böylece dördü de iki sözcüğü bir adamın ya da adamların adı sayar.^[5] Aydın umay begimiz, “Umay (ve) beyimiz” diye okur. Bu, iki kişiyi adlandırır: tanrıçayı ve bir efendiyi.^[5] Kormushin aynı harfleri umay begimiz diye okur. Anlamı “hanımımız Umay” sayar ve böylece tanrıçaya beg unvanını verir.^[5] Son ikisi -biz’i birinci çoğul kişinin iyelik eki, “bizim” diye okur. İlk dördü ise onu kişi eki, “biziz” diye okur.^[5] Er at sözcüğü üzerine bir inceleme satırı ukımız umay begimiz diye aktarır ve çeviri vermez.^[35] Tekin’in dilbilgisi Botomuz, Umay bägimiz satırını basar ve çevirmez.^[22] Türklerin ve Moğolların dini üzerine bir anlatım, birinci grup gibi Umay Beg’i bir erkek adı sayar.^[36]

Dinî terimler üzerine bir inceleme, Umay’ın geçtiği cümlenin bu metinde yorumlanmasının zor olduğunu söyler.^[37] Satırı konu alan yakın tarihli inceleme Kormushin’i destekler. Dişi bir gücün eril bir unvan taşıyamayacağı itirazını da yanıtlar. İnceleme, Hakas destanlarının kadın kahramanlarına “hanımız ve beyimiz” dediğine dikkat çeker. Hakas dualarının bir ateş tanrıçasına han ve beg diye seslendiğine de dikkat çeker. Bunlar eski dini sürdüren bir halktan yirminci yüzyıl kayıtlarıdır.^[38]

Cümleyle birlikte anılması gereken iki öneri daha vardır. Ortaçağ Kırgızistanı’nın bir tarihçisi, Bars Beg’in torunlarının Umay’ın himayesi altında sayıldığını ileri sürmüştür. Tarihçiye göre torunlar nadir Umay Beg unvanını bu yüzden taşımıştır. Aynı tarihçi Kırgızların başı olan Aco’nun onun kültünde bir rahiplik makamı taşımış olabileceğini düşünür.^[5] Hakasya sanatında tanrıça imgesi üzerine bir inceleme, taşı Umay’ın yedinci ile dokuzuncu yüzyıl Kırgızları arasında bir savaş tanrıçası olarak tapınıldığını savunmak için kullanmıştır. Satırı Radloff gibi bir ad olarak okur ve adını taşıyan adamların ona tapındığını çıkarır.^[39] İki öneri de karara bağlanamayan bir cümlenin ötesine geçer.

Her okuma Umay’a farklı bir yer verir. Radloff, Malov, Klyashtorny ve Gombocz okumalarında taş Umay Beg adlı adamları adlandırır ve tanrıçayı adlandırmaz.^[5] Aydın okumasında taş onu adlandırır ve yanında bir efendi vardır. Kormushin okumasında onu adlandırır ve ona beg der. Bu da Altın Köl I’i ilahî bir Umay’ın geçtiği Yenisey metni yapardı.^[5] Orhun metinleri onu iki yerde adlandırır, birinde bir benzetmede, birinde güçler listesinde.^[40] Nalayh parçası ona bir hükümdarlık unvanı verirdi. Ancak parçanın özgünlüğü açık bir sorudur.

Yer ve tarih

Sağ yüzdeki ava seslenen satır altun Soŋa yïš’i, yani Altun Soŋa ormanını adlandırır.^[41] Kül Tegin yazıtı, Göktürklerin Kırgız kağanıyla Soŋa ormanında, Kögmen’in kış geçişinde savaştığını söyler. Bu, yaklaşık 710’daki Kırgız seferidir.^[33] Modern bir yorum taşların Soŋa’sını, Altın Köl Gölü’nün bulunduğu Soos vadisinin çam ormanlarına yerleştirir.^[25] Bu durumda iki taş da bir kağan ailesinden Bars’ın anıtıdır. Bars, Soŋa’nın “altın kara ormanında” çok sayıda düşmana karşı eşitsiz bir savaşta düşmüştür. Klyashtorny onu Kırgızların ilk kağanı Bars Beg olarak okur. Bars Beg 711’de Göktürklerle savaşta öldürülmüştür.^[25] Umay üzerine yakın tarihli inceleme, bazı araştırmacıların birinci taşı Bars Beg’in anıtı saydığını not eder.^[5]

Başkaları taşları Bars Beg’den ayırır. Kormushin’e göre iki taş, levhaların biçimi, satırların dizilişi ve içerik bakımından birbirine benzer ve ikiz kardeşler için dikilmiştir.^[42] Büyüğün yazıtı, onların Kırgızların yönetici boyu olan Bars’a ait olduğunu söyler.^[42] Küçüğün yazıtında, yani ikinci taşta, Mani dinine özgü bir ibare bulunduğu söylenir.^[42] Kormushin iki taşı harf biçimlerine dayanarak dokuzuncu yüzyılın sonuna tarihler. Yenisey mezar yazılarında anlatılan olayların bilinen bir olaya ya da kişiye bağlanamayacağını, bu yüzden bir tarihin ancak harf biçimlerinin karşılaştırılmasına dayanabileceğini ekler.^[43] Birinci taş bir neşirde “dört kardeştik” diye okunur ve bunu bir ikiz çiftiyle bağdaştırmak zordur.

Taştan kağana geçiş modern anlatımların attığı bir adımdır. Kül Tegin yazıtı Soŋa ormanında düşen kağanı adlandırmaz. Altın Köl metinleri de ne bir kağanı ne bir yılı adlandırır.^[33] Bars adlı başka adamlar başka Yenisey taşlarında durur ve orada sözcük bir ad ya da adın bir parçasıdır.^[44] Özdeşleştirme Soŋa yer adına ve Bars adına dayanır. Taşların tek başına doğrulayamayacağı bir okumadır.

İkinci taş (E 29)

İkinci taşın geniş yüzünün açılış satırı, yani konuşanın adının geçtiği satır, çiftin en iyi belgelenmiş satırıdır. Radloff onu ärdäm bolšar budunug ärk budunug är atım ärän ulug ärdämlig batur män diye okudu. Şöyle çevirdi: “üstün Bolšar halkı, güçlü halk (yönettiğim), yiğit adım Ärän Ulug’dur, ben üstün nitelik sahibi bir baturum”.^[45] Radloff ilk yarıyı bir halk, Bolšar, ikincisini bir kişi adı, Ärän Ulug, saydı.^[46]

Sonraki neşredenler satırı farklı okur. Orkun ve Malov bolsar’ı bir halk adından ayırdı. Cümleyi, bir halkı güçlü kılan yiğitlik hakkında bir ifade yaptılar.^[47] Klyashtorny bir halkı korudu, artık Bulsar diye anılan. Bir fiil okudu, “bıraktım(?)”, ve bir seslenme, “ey Eren Ulug”.^[48] Mori “ülkede yiğit bir adam varsa halkın güçlüdür” diye okudu ve yiğide Ärän Uluŋ adını verdi.^[49] Kormushin tümüyle başka bir cümle okudu: “yiğitliği olan doğru yoldan sapmaz. Sapsam Zervan’ı överek yiğitliği yeniden bulurum”. Böylece İranlı Zervan’ın adını okudu.^[49] Tekin İngilizce olarak “(Bir adamın) erkeklik nitelikleri varsa, halk, yetenekli halk … Adım Eren Uluga’dır. Ben erkeklik nitelikleri olan bir yiğidim” verdi ve Aydın onu Türkçede izledi.^[50] 2019 tarihli bir inceleme işaretleri fotoğraflara karşı yeniden okur. Radloff ile Mori’nin n saydığı yerde z için bir işaret bulur. Böylece bir fiil, attımız, “attık”, elde eder ve “yiğit olduğumuz için halkı, güçlü halkı attık, ben büyük, erdemli bir yiğidim” diye okur.^[51] Satır taştaki geniş bir çatlağın üstünden geçer. Her neşreden orada işaretleri yeniden kurmak zorunda kalmıştır.^[52]

Adı tanıtan formül, är atım, kendine ait bir anlam taşır. Radloff’un okumasında bu “yiğit adım”dır. Bir Yenisey mezar yazısı, ölünün adam olarak taşıdığı adı bu formülle verir. Formülün anlamı Er at maddesinde tartışılır. Radloff, Orkun ve Malov formülü burada okur. Tekin ise yalnız atım okur.^[53]

Geniş yüzün bir başka satırı iki türlü okunur. Radloff onu bir halk hakkında bir ifade sayar: “kahraman boyum, Bolšar halkı, heyecan içinde yaşamadı”.^[54] Sertkaya bolsar sözünü bir fiil sayar ve ölü yiğitliği bulduğunda halkının onu korumaya muktedir olmadığını okur.^[55] İki okuma, bolsar’ın bir halkı adlandırıp adlandırmadığında ya da bir fiil olup olmadığında ayrılır.^[56]

Sol yüzde Radloff annenin on ayını okur, yani annenin konuşanı taşıdığı süreyi. İkinci satırda konuşan dört köşenin hepsini dolaşır ve yiğitliği yüzünden halkından ayrılır.^[54] Sağ yüz, Radloff’un okumasında, konuşanın Tibetlilerin kağanına elçi olarak gittiğini ve çok şey getirdiğini söyler. Konuşanın altın kazanmak için ileri atıldığını da söyler.^[57] Tibetlilere dair bir ifade Radloff’un bir yüzü okumasına dayanır. Bunun için hiçbir sonraki neşir anılmamıştır.

Tarihleme ve atfetme

Yenisey külliyatının hiçbir yazıtı tarihlenmemiştir ve Altın Köl taşları bir istisna değildir.^[58] Onlar için iki tarih önerilir. 711 yılı, ölünün Bars Beg olması durumunda çıkar.^[25] Dokuzuncu yüzyılın sonu ise harf biçimlerinden ve bir Yenisey metninin bilinen bir kişiye bağlanamayacağı kuralından çıkar.^[43] Taşların Kırgız devletine atfedilmesi bölgeye ve o özdeşleştirmeye dayanır, çünkü Yenisey külliyatının hiçbir yazıtı Kırgızları adlandırmaz.^[58]

Güvenilirlik

Taşlar ölünün sesiyle konuşur ve olayların tarihini vermez. Hiçbir kağanı, hiçbir yılı adlandırmazlar. Verdikleri bir söz dağarcığı ve bir tavırdır. Ana oğlunu on ay taşır. Kardeşler taşı dikir. Yiğit halkına ya da ava veda eder. Bir adam olarak taşıdığı adı verir ve bir güç yaşayanları ölülerden ayırır.^[59]

İnanç tarihinin üç sorusu birinci taşa bağlıdır: bir Yenisey metninin Umay’ı bilip bilmediği, Ärklig denen bir ölüm gücünü bilip bilmediği ve pars’ın bir adamı mı yoksa bir boyu mu temsil ettiği. Her biri, işaretleri birçok biçimde okunmuş kısa bir cümleye dayanır. Şimdiye dek her yanıt Altay ile Sibirya’nın sonraki kaydından, taştan yararlandığı kadar yararlanmıştır. Taş, bir Yenisey mezar yazısının bir ölümden Ärklig denen bir gücü sorumlu tuttuğu dar ifadesini destekler. Daha geniş ifadeler okumaya bağlıdır.

Notlar

^ a b c d Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 332
^ a b Yıldız 2019, p. 70
^ Yıldız 2019, p. 78–83
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 332, 334
^ a b c d e f g h i j Davletov 2025, p. 88
^ a b Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 332; 70; Yıldız 2019, p. 332; 70
^ a b Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 332–336
^ Yıldız 2019, p. 72
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 332–336; 72–73; Yıldız 2019, p. 332–336; 72–73
^ Yıldız 2019, p. 70, 72–75
^ Yıldız 2019, p. 69–71
^ Yıldız 2019, p. 71
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 333–336
^ a b c d e f g Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 333
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 334
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 333; 1133; Tuncel 2023, p. 333; 1133
^ Erdal 2004, p. 336
^ a b Tuncel 2023, p. 1133
^ Tekin 2003, p. 233, 240
^ Tekin 2003, p. 230–235
^ a b Erdal 2004, p. 289
^ a b Tekin 2003, p. 233
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 333; 199; Erdal 2004, p. 333; 199
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 437
^ a b c d Butanaev 2015, p. 5
^ Tuncel 2023, p. 1126
^ a b Davletov 2025, p. 85
^ a b Erdal 2004, p. 160
^ a b Wilkens 2024, p. 87
^ Wilkens 2024, p. 86–87
^ Wilkens 2024, p. 87–88
^ Roux 1994, p. 104, 113
^ a b c Kül Tegin inscription
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 333; 87–88; Davletov 2025, p. 333; 87–88
^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 71
^ Roux 1994, p. 113
^ Wilkens 2024, p. 80
^ Davletov 2025, p. 89–91
^ Davletov 2025, p. 88, 96
^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
^ Erdal 2004, p. 199, 289
^ a b c Kormuşin 2013, p. 11
^ a b Kormuşin 2013, p. 11–12
^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 72
^ Yıldız 2019, p. 78; 335; Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 78; 335
^ Yıldız 2019, p. 78
^ Yıldız 2019, p. 78–79
^ Yıldız 2019, p. 79–80
^ a b Yıldız 2019, p. 81
^ Yıldız 2019, p. 81–82
^ Yıldız 2019, p. 69, 77–78, 83
^ Yıldız 2019, p. 75–77
^ Yıldız 2019, p. 78–82
^ a b Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 335
^ Sertkaya 1993, p. 74–75
^ Sertkaya 1993, p. 74–75; 335; Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 74–75; 335
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 336
^ a b Yenisei inscriptions
^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 333–335

Kaynaklar

Literatür

Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
Riza Tuncel, Eski Türk Avcılığının İnançsal ve Ritüelistik Boyutları (2023)
Nükhet Okutan Davletov, Timur B. Davletov, Altın Köl I (E 28) Yazıtında Geçen Umay Beg İfadesi Üzerine (2025)
Hülya Yıldız, Altın Köl II (E-29) Yazıtının Geniş Yüzünün Sol-İç Satırı Üzerine (2019)
V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
Âdem Aydemir, Kül Tigin Yazıtı’ndaki „Er At“ Kelimesi Üzerine (2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen))
Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
İgor Kormuşin (Igor V. Kormushin), Türk Runik Yazısının Yenisey Değişkesinin Orhun ve Doğu Türkistan’daki Benzerleriyle Münasebetleri (2013)
Osman Fikri Sertkaya, Yenisey Yazıtlarının Yayınlarındaki Bazı Okuma ve Anlamlandırmaların Düzeltilmesi, Yeni Okuma ve Anlamlandırma Teklifleri (1993)