Azlar

Azlar, batı Sayan ile Altay arasındaki dağlık ülkede yaşıyordu.^[1] Göktürk yazıtları onları Kırgızlar ve Türgişlerle yan yana anar. Azlardan bir adam, Tonyukuk’un ordusunu Kögmen’den geçirir. Azlar Kırgızlarla birlikte düzene sokulur. Kül Tegin, Az şefini kendi eliyle yakalar.^[2]

Kögmen’in kılavuzu

Tonyukuk, üç düşman kağan birleşmeden Kırgızlara vurmak istiyordu. Kögmen’den geçen tek bir yol olduğunu ve karın o yolu kapattığını duymuştu.^[3] Bir kılavuz istedi ve Azlardan bir adam buldu. Adam “Benim kendi yurdum Az” dedi. Bir konak yeri olduğunu, Anı Irmağı boyunca gidilebileceğini, orada tek bir atın geçebileceğini söyledi.^[3] Ordu on gece dağ yamacı boyunca kar yığınlarının arasında yol aldı. Kılavuz orduyu yanlış yola sokmuştu ve kılıçtan geçirildi.^[4] Bir Az adamının geçidi bilmesi, ülkesinin Kögmen yakınında olduğunu düşündürür. Metin onun için bir yer adı vermez.

Türgişlerin ve Göktürklerin egemenliğinde

Kül Tegin yazıtında Azların, üzerlerine bir üst hükümdarın koyduğu bir yöneticisi vardır. Kül Tegin Bolçu’da “Türgiş kağanının veziri, Azların valisi”ni kendi eliyle yakalar.^[5] Vali tutuk unvanını taşır. Bazı araştırmacılar bu unvanı Çince “askerî vali” anlamındaki dudu’dan türetir.^[1] Azlar bu yüzden Türgiş kağanına tabiydi.

Bundan sonra Göktürkler Azlarla iki kez uğraştı. Kırgız kağanı Bars Beg, Kögmen aşırı seferde düşmüştü. Kağan bunun ardından “Az halkını ve Kırgızları düzene soktuk, eve döndük” der.^[5] Azlar sonra düşman oldu. O sırada otuz bir yaşında olan Kül Tegin onlarla Kara Göl’de savaştı. Beyaz Alp Şalçı’ya bindi ve Azların ilteberini kendi eliyle yakaladı. Yazıt “Az halkı orada yok oldu” der.^[6] Bilge Kağan’ın kendi seferlerini anlatan kaydında hasarlı bir yer vardır. Bu yerde Azları yeniden boyun eğdirir. Pasaj, Chik’lere karşı Kem Irmağı aşırı seferin ardından gelir.^[7] Uygurlar döneminde sözcük yeniden görünür. Bayanchur Kağan’ın Tariat yazıtı, kağanın büyükleri arasında az buyruk der. Yayımcısı bunu Az vezirleri diye çevirir.^[8] Aynı taşın kuzey yüzü kağanın atlılarını Dokuz Tatar, Az ve Tongra diye sayar.^[9]

Metin, Kül Tegin’in Dokuz Oğuz’a karşı iki savaşta bindiği kahverengi ata az yagız der. Çeviri bunu “kahverengi Az atı” diye verir.^[5] Atın Azlara ait olup olmadığını ya da yalnızca sözcüğü taşıyıp taşımadığını metin söylemez.^[5]

Az sözcüğü

Az aynı zamanda eski Türkçede “az” anlamına gelen bir sözcüktür. Kül Tegin yazıtının çalışma çevirisi, kağanın “azı çok” kıldığını söylediği yerde sözcüğü bu anlamda alır. Sözcük Kırgızların yanında durduğunda ya da bir valiyi adlandırdığında onu etnik ad olarak alır.^[5] Bu seçim, bir pasajın bir halktan mı yoksa bir sayıdan mı söz ettiğini belirler. Yazıt hiçbir işaret vermez.

Yer ve soy

Bazı araştırmacılar Azları Kırgızların güneybatısına, Sayan dağları ile Altay arasına yerleştirir, çünkü yazıtlar onları birkaç kez Kırgızlarla, bir kez de Türgişlerle birlikte anar.^[10] Başkaları onları batı Sayan’a ve batı Tuva’ya koyar.^[1]

Soyları hakkında yazında üç kuram vardır. Birincisi onları İranlı Aslarla ve Müslüman coğrafyacıların Çigil ile Türgişlerin yakınına koyduğu Azi halkıyla ilişkilendirir. İkincisi onları bir Türk halkı sayar. Üçüncüsü onları Assanlarla karşılaştırılabilecek bir Ket halkı sayar.^[1] Bir başka öneriye göre Azlar, Chik ve başkalarıyla birlikte Tuvalıların oluşumuna katıldı.^[11]

İki kuram halkı değil, adı ilgilendirir. İlki Azları Yenisey Kırgızlarının egemen boyu, hükümdarlarının Çince aco unvanını da boy adının bir yazımı sayar. İkincisi bunu reddeder, çünkü Çince metin unvanı bir klan adına bağlamaz.^[12] Are ve Kırgız Kağanlığı maddeleri unvanı ele alır. Üçüncü bir açıklama Azları, Chik ile birlikte, Kırgızların Kıştım dediği bağımlılar arasında sayar.^[13] Bu kuramların hiçbiri kesinleşmemiştir ve yazıtlar Azlara yukarıdaki satırlardan fazlasını vermez.

Notlar

^ a b c d Golden 1992, p. 142
^ Tonyukuk inscription; Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 270, 286
^ a b Tonyukuk inscription
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286
^ a b c d e Kül Tegin inscription
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 270
^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 873
^ Saadettin 1995, p. 75
^ Aydın 2013, p. 18
^ Barthold 1927, p. 14
^ Golden 1992, p. 415
^ Mokeev 2019, p. 31
^ Kocobekov 2015, p. 16

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Anvarbek Mokeev, Yenisey ve Altay Kırgızlarında siyasi unvan olarak aco ve idi terimlerinin menşesi ve anlamı (2019)
Muratbek Kocobekov, Kırgızların Sayan-Altay Bölgesi'ndeki Komşuları (2015)
Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)