Kül Tegin'in Atları

Kül Tegin yazıtı prensin seferlerini tek tek anlatır. Çoğunda bindiği atın adını verir.^[1] Atlar boz, ak, yağız ya da doru renklidir. Bazılarının adı vardır, bazıları sahibi olan adamın adıyla anılır.^[1]

Tek savaşta üç at

Yirmi bir yaşında Kül Tegin Çaça Seŋün adlı bir Çin generaliyle savaştı. Sırayla üç ata bindi. Önce Tadık Çor’un boz atına binip saldırdı, o at orada öldü.^[2] İkinci olarak İşbara Yamtar’ın boz atına binip saldırdı, o at da orada öldü.^[2] Üçüncü olarak Yegen Silig Bey’in zırhlı doru atına binip saldırdı, o at da orada öldü.^[2] Zırhına ve kaftanına yüzden fazla ok isabet etti. Hiçbiri yüzüne ya da başına değmedi.^[2]

Metin her atı sahibinin adıyla anar. Dolayısıyla Kül Tegin bu savaşta başkalarının atlarına bindi. Her atın ölümü için kullanılan fiil ölti, yani “öldü”dür.^[2]

Kırgızlar ve Türgişler

Yirmi altı yaşında Kül Tegin bir mızrağı gömecek kadar derin karın içinden Kırgızlara karşı yürüdü. Bayırku’nun ak aygırına binip saldırdı.^[3] Saldırıda aygırın uyluğu bir darbeyle kırıldı.^[3] Sefer büyük olasılıkla 710 Göktürk Kırgız seferi maddesinde anlatılan seferdir.

Türgişlere karşı, Bolçu savaşında, alnı sakar boz ata, başgu boz at’a bindi.^[4] Bundan sonraki bölümün metni hasarlıdır.^[4]

Alp Şalçı

Türgiş savaşından sonra Kara Türgişler yeniden ayaklandı. Ordunun atları zayıftı, azığı yoktu. Göktürkler Kül Tegin’i az adamla önden gönderdi, o da ak at Alp Şalçı’ya binip saldırdı.^[5] Ad kuzey yüzünde yeniden geçer. Otuz yaşında, Tamag’ın Kutsal Pınarı’nda Karluklara karşı savaşta ak Alp Şalçı’ya bindi.^[6] Otuz bir yaşında Kara Göl’de Azlara karşı ona bindi.^[6] Amcasının ili karışıkken İzgillere karşı savaşta ona bir kez daha bindi. Yazıt o at için şunu söyler: “o at orada öldü”.^[7]

Ad burada bir atın adı olarak kabul edilir. Tekin’in sözlüğü Şalçı’yı kişi adı olarak verir.^[8]

Dokuz Oğuz

Bir yıl içinde Göktürkler Dokuz Oğuz’la beş kez savaştı ve yazıt her saldırının atını anar. Togu’da Kül Tegin ak at Azman’a bindi ve altı adamı mızrakladı.^[9] Azman sözcüğü burada, Tekin’in yayınında olduğu gibi, atın adı sayılır.^[10] Tekin’in sözlüğü azman’ı “sarımtırak (?)” diye verir.^[11] Kazakçadan gelen bir okuma onu ad değil, ortak bir sözcük, bir iğdiş at sayar.^[12] Edizlere karşı Koşulgak’ta yağız Az atına bindi. Bo[lçu]‘da yeniden Azman’a bindi. Ezginti Kadız’da yağız Az atına ikinci kez bindi.^[9] Çuş başındaki savaşta at anılmaz.^[9]

Amga kalesindeki kış ordugâhında Oğuzlar hükümdar ordugâhını bastı. Kül Tegin ak at Ögsüz’e binip dokuz adamı mızrakladı ve ordugâhı vermedi.^[13]

Örüntü

Örüntü her bölümde aynıdır: Kül Tegin biner, saldırır, vurur. At saldırı anında anılır.^[1] Yazıt atlar arasında üç tür kayıp kaydeder: tek savaşta öldürülen üç at, uyluğu kırılan bir aygır ve İzgillere karşı savaşta ölen Alp Şalçı.^[1] Burada kullanılan okumada üç atın renginin yanında bir adı da vardır: Alp Şalçı, Azman ve Ögsüz.^[1]

Yazıt atların nerede yetiştirildiğini söylemez. Hayatta kalanlara prensin ölümünden sonra ne olduğunu da söylemez. Bir hükümdarın cenazesinde kurban edilen atlar At kurbanı maddesinde, böyle bir atın taşıdığı takım ise At koşumu maddesinde ele alınır.

Notlar

Kaynaklar

Kül Tegin inscription

Literatür

Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
Aydar Mirkamal, On Some Old Turkic Words in Kazakh / Kazakçadaki Bazı Eski Türkçe Sözcükler Üzerine (2011)