At koşumu

Binici ile at arasındaki donanım tek bir icat değil, bir dizidir. Her parçası binicinin yapabileceklerini değiştirdi. Gem Altay’da yaklaşık milâttan önce yedinci yüzyıla yerleştirilir. Başın denetimiyle birlikte iki elin serbestçe kullanımı mümkün oldu. Bu da at üstünden ok atmanın ön koşuludur.^[1] Eyer binicinin ağırlığını yaydı ve onun günlerce atın üstünde kalmasını sağladı. Üzengi ona bir dayanak verdi. Böylece binici ok atmanın yanı sıra vurabilir de oldu.

Bunların hiçbiri bozkırın tekeli değildir ve her birinin tarihlendirilmesi tartışmalıdır. Tartışılmayan, sonuçların sırasıdır. Koşum atlıyı meydana getirir, atlı orduyu, ordu da konfederasyonu.

Göçebelerin eyeri ahşap tahtalardan yapılırdı. Oturağın önünde köprü gibi dik bir kaş, arkasında ise yukarıya doğru yatık açılan bir art kaş vardı. Ahşap eyerler ya da bunların metal donanımı, kemik plakalı yayla birlikte Noin Ula’da, Kenkol’de ve Kore’de bulundu. Tarihlenebilen en eski örnekler, yani Noin Ula ve Kenkol buluntuları, yaklaşık milât çağına aittir. Roma’nın atlı okçu birlikleri ahşap eyeri refleks yayla birlikte Partlardan aldı.^[2] Hunlar da onu kullandı. Jordanes, Attila’nın Katalaun Ovaları’nda eyerlerden bir odun yığını kurduğunun söylendiğini yazar.^[3] Bunlar ancak ahşap eyerler olabilirdi.^[4] Hun çağının prens mezarlarında, Kazakistan’daki Borovoje’den Strazburg yakınındaki Mundolsheim’a kadar, eyerin ön kaşında üçgen altın plakalar vardı. Plakaların çoğu pul desenli damgalıydı ve yalnızca erkek mezarlarında görülür.^[5] Altay’daki Kudyrge’nin Göktürk dönemi mezarlarından çıkan bir eyer kaşında kaplan, geyik ve ayıyla bir av sahnesi vardır.^[6]

Biniciler atlarını, yerleşik halkların kullandığı mahmuzla değil, nagaika denen kırbaçla sürerdi. Kırbaçlar aşağı İdil’in geç Sarmat mezarlarında ve Sipovo, Novogrigorjevka ve Musljumova’daki Hun çağı mezarlarında bulunur.^[7] Altın ve taşlarla süslü, Bosporos ya da Pers örneklerine göre yapılmış gemler beşinci yüzyıla aittir. Bu gemlerdeki altın, mezarlarda ince bronz bir zemin üzerine birkaç perçinle tutturulmuş kâğıt inceliğinde bir yapraktır. Ağızlıklar ise sağlamdır ve kullanım için yapılmıştır.^[8]

Hun çağı mezarlarında üzengiye dair hiçbir iz yoktur. 1950’lerde bilinen buluntulara göre demir ve bronz metal üzengiler Orta Avrupa’ya Avarlarla geldi. Doğu Asya’da ise beşinci yüzyıldan önce güvenilir biçimde belgelenmemiştir. Sasani gümüş kaselerindeki av sahneleri üzengiyi göstermez. Attila çağının Hunlarının ahşap, deri ya da kenevirden üzengi kullanıp kullanmadığı, hiç kullanıp kullanmadığı açık bırakıldı.^[9] Turfan vahasındaki resimlerde biniciler, ayağı ilkel biçimli bir üzengide gösterilir. Biri Bezeklik’teki bir tapınakta beyaz atlı zırhlı bir binicidir, ötekisi Yarkhoto’dan bir kâğıt çizimdedir.^[10] Resimlerin tarihi yoktur. Bu nedenle Göktürklerin çağı için kanıt değildirler.^[10] Altay’daki ve Tanrı Dağları’ndaki Göktürk dönemi mezarlarında üç tür demir üzengi bulunur: yuvarlak halkalı, küçük plakalı ve büyük plakalı. Aynı mezarlarda oynak ağızlıklı gemler de vardır. Narın üzerindeki Alamyshyk’te bir mezarda bir atın iskeleti ile bir üzengi çıktı. Mezarlar yalnızca genel olarak Göktürk dönemine tarihlenir.^[11]

Atın kuyruğu bir işaret olarak kullanıldı. Bir görüş at kuyruğu sancağını, ölen binicinin atının kuyruğunu mezarının başındaki bir direğe asma âdetinden türetir. Bu âdetin kanıtı yenidir: Tanrı Dağları Kırgızlarının etnografyasından ve Türk destanından gelir.^[12]

Altay’dan bir runik metin eyerli atları anıyor olabilir. Altay Cumhuriyeti’nde Jabogan köyü yakınında, beş satır runik yazı taşıyan, yarılmış bir kaya parçası bulundu. Satırlarından biri, her biri başka bir madenden eyer taşıyan üç atı renkleriyle anan bir metin olarak yorumlandı: altın eyerli beyaz, gümüş eyerli koyu gri, bronz eyerli kahverengi.^[13] Yayımcı taş için bir tarih vermez.^[14]

1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig hem üzengiyi (üzeŋü) hem dizgini (çigen) bilir. Bir atasözüne göre üzengi durdukça dizgin sıkı tutulabilir.^[15]

Notlar

^ Golden 1992
^ Werner 1956, p. 50–51
^ Jordanes; Mierow 1915, § 213, p. 110
^ Werner 1956, p. 51
^ Werner 1956, p. 52
^ Ögel 1984, p. 140–143
^ Werner 1956, p. 53–54
^ Werner 1956, p. 54–55
^ Werner 1956, p. 53
^ a b von Le Coq 1913, pl. 31, 48
^ Ögel 1984, p. 138, 162–163
^ Ögel 2000, p. 197–201
^ Nevskaya 2012, p. 45–46
^ Nevskaya 2012, p. 47
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 6110

Kaynaklar

Kutadgu Bilig
Jordanes (after Priscus and Ammianus Marcellinus)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VI: Türklerde tuğ ve bayrak (2000)
Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
Irina Nevskaya, An Old Turkic Inscription Found in the Vicinity of the Village Jabogan of the Republic Altai: Its Paleographic Analisys and Reading (türkisch: Altay Cumhuriyeti Jabogan Kasabası Çevresinde Bulunan Eski Türkçe Bir Yazıt: Metin ve Paleografik İnceleme) (2012)