Bolçu Muharebesi

Bolçu, Tonyukuk yazıtının anlatmak için yazıldığı muharebedir. Üç kağan Altay’da buluşup doğu kağanını yok etmek üzere anlaşmıştı: Tang imparatoru, On Ok kağanı ve Kırgız kağanı.^[1] Tonyukuk ittifakın kuzey kolunu çoktan kırmıştı. Kışın Sayan’ı geçmiş ve Kırgız kağanını uykusunda öldürmüştü.^[2] Sonra Türgişlerden bir kaçak geldi: kağanları yola çıkmıştı, On Ok son adamına kadar yürümüştü ve yanlarında bir Çin ordusu vardı.^[3]^[4]

Öncesi

Kapgan Kağan hatunu gömmek için eve döndü. Orduyu Altay’da İnel Kağan ile Tarduş Şad’ın komutasında bıraktı, başında da Tonyukuk vardı.^[4] Emri şuydu: „Gelirlerse adamları toplayıp durun, gelmezlerse bulunduğunuz yerde kalıp haber ve söylenti toplayın.“^[5] Aynı haberle üç kaçak daha geldi: Türgiş kağanı Yarış ovasında toplanmayı düşünüyordu. Tonyukuk kağana haber yolladı. Kağan cevap verdi: durun, ileri atılmayın, baskına uğramayın. Ordunun komutanı Apa Tarkan’a gizli bir haber gönderdi: „Bilge Tonyukuk dik başlıdır ve yoldan çıkar. ‘Orduyla sefere çıkalım’ derse, razı olma.“^[6]^[4] Gizli haberi kendi anıtında aktaran Tonyukuk yine de yola çıktı.

Yürüyüş ve muharebe

„Altun ormanını yolsuz yerden aştım, Irtış’ı geçitsiz yerden geçtik. Geceleri yürüdük, şafakta Bolçu’ya vardık.“^[4] Bir haberci, Yarış ovasında yüz bin kişinin toplandığını bildirdi. Bütün begler geri dönelim dedi. Tonyukuk’un cevabı taştaki en ünlü bölümdür. Altay’ı ve Irtış’ı aşıp gelmişlerdi, düşman da onları fark etmemişti. „Gök, Umay ve kutsal Yer-Su onları kuşkusuz bizim ellerimize teslim etti. Niçin kaçalım? Çok oldukları için niçin korkalım? Az olduğumuz için niçin ezilelim? Saldıralım!“^[7] Saldırdılar ve düşmanı dağıttılar.^[7] İkinci gün Türgişler „ateş gibi yanarak“ üzerlerine geldi. İki kanatları Göktürk kuvvetinden yarı yarıya fazlaydı. Metin şöyle sürer: „Tarduş Şad’ın peşinden giderek onları dağıttık. Kağanlarını yakaladık, yabgusu ile şadı orada öldürüldü. Elli kadar adamı esir aldık.“^[7] O gece On Ok boylarına haber yayıldı. Begleri ve halkı gelip boyun eğdi.^[7]

Kül Tegin yazıtı aynı günü prensin tarafından anlatır. Göktürkler Altay’ı aşıp Irtış’ı geçti ve Türgişleri uykuda bastı. Türgiş kağanının ordusu Bolçu’da „ateş gibi, fırtına gibi“ üzerlerine geldi.^[8] Kül Tegin, alnı sakar boz ata binerek Türgiş kağanının buyruğunu, Az valisini kendi eliyle yakaladı. Metin sürdürür: „Kağanlarını orada öldürdük, ilini aldık.“^[8] Kara Türgişler boyun eğdi ve Tabar’a yerleştirildi.^[8] İki taş yerde, geçişte, baskında ve kağanın akıbetinde birleşir. Her biri övgüyü kendi kahramanına verir ve ikisi de ötekininkini anmaz.

Sonrası

Göktürkler On Ok ordusunu arkalarında götürerek yollarına devam etti. İnci Irmağı’nı, yani Seyhun’u geçtiler, Tinsi Oglı denen dağa ve Semerkant’ın güneyindeki Demir Kapı’ya vardılar.^[5] Orada Soğdlular gelip İnel Kağan’a boyun eğdi. Ordu eve altın, gümüş ve esir götürdü.^[9] Kül Tegin taşında Kül Tegin, birkaç adamla Kara Türgişlere karşı öne gönderilir. Onlar Keŋeres yönünde yeniden ayaklandı.^[8] Tang tarihi bütün işi tek cümleyle kağana verir: „Jingyun döneminde Mochuo orduyla batıya, Suoge’ye karşı yürüdü ve onu yok etti.“^[10]

Tarih ve yer

Tang tarihindeki Jingyun dönemi 710 ile 711’dir. Kül Tegin, Kırgız ve Türgiş seferlerinin yılında yirmi altı yaşındaydı, 684’te doğduysa bu yıl 710’dur.^[11] İkinci bir hesap On Ok’un ele geçirilişini 711 ile 712 dolaylarına koyar. Bu hesapta Türgiş kağanı Saqal, yani Çinlilerin Suoge’si, ve kardeşi birlikte ölür.^[11] Bolçu, Altay’dan bakınca Irtış’ın ötesinde, Cungarya tarafındaydı. Türgişlerin toplandığı Yarış ovası onun yakınındaydı. Daha yakın bir belirleme güvenilir değildir. Orhun metinlerinin üslubuyla Uygur harfleriyle kazınmış Ulaangom yazıtının beşinci satırında boluçu öğüz(tä) dizisi vardır, ilk okuyucusu onu soru işaretiyle verir.^[12] Bir başka okuyucu sözleri bulun üküş, yani „çok esir“ diye alır. Dizi muharebeye bağlanmış değildir.^[13] Yıl ne olursa olsun etkisi tartışmasızdır: Bolçu’dan sonra bir kuşak boyunca batı bozkırı Ötüken’e bağlı kaldı, ta ki Türgişlerden Sulu 716’nın karışıklığında kendini kağan ilan edene kadar. Hikâyeyi Türgişler maddesi sürdürür.

Notlar

^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285–286
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286–287
^ Tekin 1994, p. 13, 32
^ a b c d Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287
^ a b Tonyukuk inscription
^ Tekin 1994, p. 14, 32
^ a b c d Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288
^ a b c d Kül Tegin inscription
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b Golden 1992
^ M. 1994, p. 132, 135–136
^ M. 1994, p. 134

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Şçerbak, Aleksandr M., Ulaangom Yazıtı Üzerine İlâve Düşünceler (1994)
Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)