Göktürklere dair Çin tarihleri atı üç durumda kurban olarak anar: göğe sunulan kurbanda, bir cenazede ve bir yeminde.[1] Tarihler neyin ne zaman kesildiğini söyler, nasıl kesildiğini söylemez.[1] Öldürme biçimi tek bir yerden ve tek bir zamandan bilinir. On dokuzuncu yüzyıl Altay’ında bir misyoner ile bir etnolog, Altaylıların iyi tanrısı Ülgen’e sunulan açık renkli bir atın kurbanını yazıya geçirdi. Kayıtları, hayvanın seçilmesinden kemiklerinin bir sekiye konmasına kadar sürer.[2]

İki kayıt arasında bin yıldan fazla vardır. Onları birleştiren bir metin yoktur.

Göğe sunulan kurbanda koyun ve atlar

Sui Shu bunu tek satırda söyler: beşinci ayın ortasında Göktürkler çok sayıda koyun ve at kesip göğe kurban etti, 五月中，多殺羊馬以祭天.[3] Zhou Shu aynı mevsimi ve aynı tanrıyı verir, ama kurban hayvanını vermez. Beşinci ayın ortasında Göktürkler bir ırmak kıyısında toplandı ve göğün ruhuna kurban sundu.[4] Göktürk ayin yılının durumlarından burada yalnızca kurban hayvanı önemlidir.

Bir Yunanca rapor kurban hayvanlarını aynı biçimde sayar. Theophylaktos Simokattes, Göktürklerin ateşe saygı gösterdiğini, havaya ve suya hürmet edip toprağı övdüğünü söyler. Göktürkler yalnızca göğü ve yeri yaratana tapar ve ona tanrı derdi.[5] Theophylaktos’a göre ona at, sığır ve koyun kurban ederlerdi. Kendi kanaatlerince geleceği de önceden bildiren rahipleri vardı.[5] Çevirmen bu tanrıyı Tengri olarak okur.[6] Theophylaktos’un listesinde atlar başta gelir. Sui Shu ise onları koyunlarla birlikte anar.[7]

İki yazar da bir atın nasıl öldürüldüğünü, onu kimin öldürdüğünü ya da bir rahibin işe karışıp karışmadığını söylemez.[8] Orhun yazıtları da yardımcı olmaz. Kül Tegin yazıtı kahramanının atlarını adlandırır. Yazıt, onun yirmi bir yaşındayken tek bir hücumda altından üç atın öldürüldüğünü kaydeder.[9] Bir tanrıya verilmiş hiçbir at kaydetmez.[9]

Cenazede at

Zhou Shu cenazeyi sırasıyla anlatır.[4] Ceset bir çadırda yatardı. Oğullar, torunlar ve her iki cinsten akrabalar, her biri koyun ve at keser, onları sunu olarak çadırın önüne dizerdi, 各殺羊馬，陳於帳前，祭之.[4] Çadırın çevresinde yedi kez atla döner ve kapısında yüzlerini keserlerdi.[4] Seçilen bir günde ölen adamın bindiği at ile giydiği ve kullandığı eşya cesetle birlikte yakılırdı. Küller gömülene kadar saklanırdı.[4] Gömüden sonra mezarın başına bir işaretle birlikte bir taş dikilirdi. Sunulan koyun ve atların başları işarete asılırdı.[4]

Sui Shu ana hatlarıyla uyuşur ve bir noktada ayrılır.[3] Onun anlatısında yakınlar koyun ve at değil, öküz ve at keser. Ceset bir ata konarak yakılır.[3] İki metin, atın hem kurban hem binek olduğunda birleşir. Sürünün bir kısmı yas için kesilir, bir at ise ölen adamla birlikte ateşe gider. Cenazenin geri kalanı gömü ve balbal ile ölünün çevresinde atla dönmek maddelerine aittir. Bu maddeler taşları, balballarını ve çadırın çevresindeki turları ele alır.

Kazılar ikinci bir tablo verir. Altay’daki Berel’de Göktürk dönemine ait mezarlar, taş sandıklarda ya da çıplak toprakta yapılmış gömülerdir. Ölü sırtüstü yatar, başı doğuya bakar ve yanında ya da üstünde koşumlu bir aygır vardır.[10] Metinler yakmadan söz eder, mezarlar gömüyü gösterir. Kaynaklar ikisi arasında karar vermez.

Yeminin beyaz atı

İki raporda bir antlaşmayı mühürlemek için at öldürülür. 626’da Göktürk İlig, yüz binden fazla atlıyla Chang’an’ın önündeki Wei ırmağı’na geldi.[11] Yeni Tang imparatoru onunla suyun karşısından konuştu. Barış istendi ve verildi.[11] Sonra imparator şehrin batısına çıktı ve bir beyaz at öldürüldü. Yemin Bian köprüsü üzerinde edildi, 刑白馬與頡利同盟於便橋之上.[11] Aynı sözler Han Shu’da, MÖ 43 dolaylarına düşen bir yemin için de geçer.[12] İki Han subayı, Asya Hunlarının şanyusu ve ileri gelenleriyle birlikte Nuo ırmağının doğusundaki tepeye çıktı ve bir beyaz at kesti. Hepsi, bir Yuezhi kralının kafasından yapılmış kadehten kan yeminini içti.[13]

Her iki yeminde de Çinli elçiler ya da imparatorun kendisi hazır bulundu. Tarihler beyaz atın kimin ayini olduğunu söylemez.[14]

Asya Hunları ve Gaocheler

Daha eski bozkır halklarına dair kayıtlar durumları adlandırır ve çoğunlukla kurban hayvanını dışarıda bırakır.[15] Shiji, beşinci ayda Asya Hunlarının Longcheng’de büyük bir meclis topladığını söyler. Orada atalarına, göğe ve yere, hayaletlere ve ruhlara kurban sundular.[16] Hou Han Shu, Güney Asya Hunlarına göğün ruhuna yılda üç kurban verir: birinci, beşinci ve dokuzuncu ayın wu gününde. Kurbanlardan sonra kabileler danışma için toplanır ve eğlence için at ve deve koşturur.[17] İki metin de kesilen bir hayvanın adını vermez.[15]

Sonraki tarihlerin Tiele dediği “yüksek arabalar”, yani Gaocheler, Wei Shu’nun anlattığı üç kurban ayininde atları kullandı. Bu üç ayinin hiçbirinde at kurban hayvanı olarak anılmaz.[18] İmparator Wencheng döneminde yapılan göğe büyük kurbanda at koşturup kurban hayvanları kestiler, 走馬殺牲.[18] Gök gürültüsü ayininda bir koç gömdüler ve o yerin çevresinde yüz kez atla döndüler.[18] Yıldırım çarpmasından ya da bir salgından sonraki şükür ayininde her türden çok sayıda hayvan kesip kemiklerini yaktılar ve daireler çizerek atla döndüler.[18] Gaochelerin atı daireler çizerek koşar. Ölen hayvan ise bir koç ya da adı verilmeyen bir hayvandır.

Daha eski bozkırın Yunanca kaydı

Sonraki iki çalışma Herodotos’ta bir at kurbanı bildirir. Türk tarihine dair bir el kitabı, Herodotos’un İskitler arasında kazığa oturtarak yapılan at kurbanlarından söz ettiğini söyler. El kitabı bu kurbanları, Altay halklarının on dokuzuncu yüzyılda hâlâ yaptığı at kurbanıyla karşılaştırır.[19] Gök kültüne dair bir Türk çalışması Massagetleri ekler. Herodotos’a göre Massagetlerin tek tanrısı güneşti. Güneşe at kurban ederlerdi: hayvanların en çevikini, tanrıların en çevik olanına.[20] İki çalışma da Herodotos’u ikinci elden verir. İskit ya da Massaget ayininin Türk ayiniyle bir bağı olup olmadığı sorusunu ortaya koyarlar ve çözmezler.[21]

Altay’da Ülgen’e kurban

Kaynaklar

Bir at kurbanının en ayrıntılı tarifi on dokuzuncu yüzyıl Altay’ından gelir. Radloff bu kurbanı Aus Sibirien’in ikinci cildinde, Altaylıların iyi tanrısı Ülgön’e, adı onun yazdığı biçimle, sunulan kurban olarak verir.[22] Tarifin nereden geldiğini söyler.[23] Altay misyonu 1840’ların başından beri şamanların dualarını kaydetmişti. 1861’de Radloff’un bunları görmesine izin vermedi.[23] 1870’te misyoner Verbitskii duaları Tomsk gazetesinde bastırdı. Duaları özgün dilinde ve çevirisiz basmıştı. Metin o kadar bozuktu ki birçok yerinde hiçbir anlam çıkarılamıyordu.[24] Radloff bu metni kılavuz aldı. Töreni anlattı ve duaları metnin elverdiği ölçüde çevirdi.[25] Verbitskii’nin 1893 tarihli kendi kitabı da töreni yeniden verir. Kitap, duaları özgün dilinde ve bir Rusça anlatıyla birlikte sunar.[26]

İki yazar da ayine dışarıdan bakıyordu. Verbitskii bir misyonerdi ve şamana dair bir söz ekler. Şaman, diye yazar, un lapası ve sulu çorba yerine komşusunun sürüsünden yağlı at etini doğal olarak yeğleyen fakir bir adamdır.[27] Metin, Altaylıların on dokuzuncu yüzyılda ne yaptığına dair iyi bir anlatımdır. Bir Göktürk metni değildir.

Atın ve yerin seçimi

Verbitskii’ye göre Ülgen’e nadiren kurban kesilirdi, çünkü o kurbansız da iyidir.[28] Yine de her yetişkin evliliğe girerken ona açık renkli bir at borçluydu.[28] At iik diye anılırdı ve Ülgen’in en çok doru atları sevdiği söylenirdi.[28] Ülgen’e adanmış ata saygı gösterilirdi. Yelesine kırmızı bir şerit bağlanırdı ve hiçbir kadın ona binemezdi.[28] Kurban baharda, bir huş korusunda kesilirdi.[28]

Yalnızca erkekler katılırdı ve şaman erkek olmak zorundaydı.[29] Kızlar kurban yerinde eti yiyebilirdi. Evli kadınlar uzak durmak zorundaydı: Verbitskii’ye göre elli sajen, yani yaklaşık yüz metre.[30] Erlik’e kurban ise başka türlüydü. Felaketin olduğu yerde, yurdun içinde ya da mezarın başında yapılırdı.[23]

Tören için korulukta yeni bir yurt kurulurdu. Yurt keçe ve kilimlerle örtülür, kapısı doğuya bakardı.[31] Ortada genç bir huş ağacı dururdu ve yeşil tepesi duman deliğinden dışarı çıkardı.[25] Alt dalları kesilir ve tepesine bayrak gibi bir bez şerit bağlanırdı. Gövdesine dokuz derin çentik, yani basamak, tapty, oyulurdu.[25] Kapının önünde huş kabuğundan ve çubuklardan küçük bir çit dururdu, sürü için bir ağıl. Açıklığında at kılından bir ilmeği olan bir sırık bulunurdu.[25]

Kam atı sınardı. Sırtına bir kâse koyar ve hayvana bir darbe vururdu, böylece hayvan yana sıçrar ve kâse düşerdi.[25] Dibi yukarı bakarak yatan bir kâse, atın uygun olmadığını gösterirdi.[32] Bir kısrak, kendi sütüyle yıkanmış bir kâseyle ve tanrıdan sunulana sağ gözüyle bakmasını dileyen bir büyüyle sınanırdı.[33] Kam sonra bir adam seçtirirdi. Bu adam atı at kılından uzun bir yularla tutardı. Adı bash-tutkan, yani baş tutandı.[32] Kam atın sırtı üzerinde bir huş dalı sallar ve böylece ruhunu Ülgen’e doğru kovardı. Baş tutanın ruhu da onunla giderdi.[32]

Ruhların çağrılması ve ruhun yakalanması

Sonra kam ardıç yakar, davulunu ısıtır ve yardımcı ruhlarını birer birer çağırırdı.[33] Her biri “ä kam ai” diye yanıt verir ve kolun bir hareketiyle davula alınırdı.[34] Çağrılanlar arasında Ülgen’in oğulları Kergidäi ve Kan Kartysch ile Kysügan Tengrä ve Mergän Kan vardı.[35] Kam, paçavralarla örtülü, kuru otlardan yapılmış bir kaza çıkardı. Kazın üstüne oturur ve kollarını kanat gibi çırpardı.[36] Kaza şarkı söylerdi: beyaz göğün altında ve beyaz bulutun üstünde, yüksel, kuş.[37] Kaz kamın kendi ağzından yanıt verir, ikisi süt gölünden ve Süro dağından konuşurdu.[38]

Atın ruhu, pura, şimdi kişnemeye başlar ve koşardı.[39] Kam onu kazının üstünde kovalardı. Kapıdaki halk da ruh ağıla sürülene kadar bağırarak avlanmaya katılırdı.[39] Orada kam davulu sol omzunun üstünden atar ve sol eliyle at kılı ilmeği yakalardı. Böylece ruhu tutardı.[40] Yanında duran bir adam davulu havada kapardı.[40] Davul yere düşerse ruh kurtulmuş demekti ve yakalama yeniden başlardı.[41] Ruh yakalanınca kam onu koruyucusunun muhafazasına verirdi. Sözle ruha altın bir eyer vurur, onu ardıçla tütsüler ve kazı bir kutsamayla salıverirdi.[40] Görünen at ancak ondan sonra ıssız bir yere götürülürdü.[42] Kam ona bir kutsama söylerdi: dokuzuncu kata çık, Ülgen’in beyaz çadırında yere kapan, Bay Ülgen’e gel, sağında dur ve iyi bir hüküm getir.[42]

Öldürme

Kurban yeri, taskak, kare biçiminde dikilmiş dört huş direğinden oluşan bir çerçeveydi.[43] At başı doğuya bakacak biçimde yatırılır ve burnu bağlanırdı.[42] Her ayağa bir halat bağlanır ve sırt boyunca kalın bir sırık konurdu.[42] Halatlar sırığın üstünden çekilirdi, böylece arka bacaklar geriye, ön bacaklar öne gerilirdi. Omurga birkaç yerden kırılır ve bacaklar yuvalarından sökülürdü.[44] Kan akmasın diye vücudun her deliği otla tıkanırdı.[45] Radloff bu öldürmeye dehşet verici bir işkence der.[42] Verbitskii’ye göre at çırpınırken kam ona bir somun ekmek uzatır ve şu anlama gelen sözler söylerdi: iyi talihi, ya da canla birlikte çıkan gücü, artması için yakalayacağım.[46] Ev sahibi somunu kendisi yer, ailesi dışında kimseye vermezdi.[46]

Deri, kafatası ve dize kadar bacaklar içinde kalmak üzere bütün olarak yüzülürdü ve dil söküp çıkarılırdı.[47] Deri, baidara, üst ucu çatallı bir direğe dayanan uzun bir sırığa sabitlenirdi. Böylece deri, başı doğuya bakacak biçimde sekinin üstünde asılı dururdu.[47] Verbitskii doğuyu Ülgen’in, batıyı Erlik’in tarafı olarak adlandırır.[46] Radloff Teleutlar arasında derinin sekinin üzerinde dik durduğunu gördü.[45]

Et ve kemikler

Gövde eklem yerlerinden, hiçbir kemik kırılmadan parçalanırdı. Et büyük kazanlarda, suda, hiçbir şey katılmadan haşlanırdı.[48] Seçilmiş iki aşçı kazanları karıştırma onuruna sahipti.[45] Bir aşçı kâseye et suyu doldurur ve yüzü doğuya dönük olarak atalara ve yurdun koruyucu ruhlarına sunardı. Bunu önce kamın, sonra ev sahibinin adına yapardı.[49] Kutsamanın son sözleri Kaira Kan’ı çağırırdı.[49] Kâse sonra sırığın üstüne fırlatılırdı. Dibi aşağı gelerek düşerse kurban kabul edilmişti. Öteki yönde yatarsa Ülgen ondan hoşnut olmamıştı.[50] Ev sahibi en iyi parçayı, art budu, kama verirdi. Et konuklar arasında belli bir sırayla dolaşırdı.[51] Habercilerle uzaktaki akrabalara pay gönderilirdi. Haberciler eti elleriyle akrabaların ağızlarına verirdi.[52] Kemikler huş dalları üzerinde toplanır, sekinin üstüne kaldırılır ve dallarla, yapraklarla örtülürdü.[52] Orada tanrının kendi malı olarak kalırlardı. Kemiklerden biri, en küçüğü bile, eksik olsa büyük felaket getirirdi.[52]

İkinci akşam

Büyük çağrı ikinci akşam gelirdi.[53] Kam, boyunun gücünün kişileşmiş hâli olan “davulun beylerini” ve ateşi önceki günün etiyle beslerdi.[54] Ev sahibi, yurdun önündeki bir ipe pamuktan, kumaştan ve ipekten dokuz giysi asardı. Bunlar Ülgen’e armağanlardı, hiçbir atın taşıyamayacağı armağanlar.[55] Sonra kam kaftanını giyer, ateşin başına oturur ve yolculukta yardım etsinler diye üst dünyanın ruhlarını birer birer çağırırdı.[56] Kapı bekçisinden izin ister ve ona üç kez eğilirdi.[57] Ev sahibini ve ailesini davulla arındırır ve kötülüğü yurttan kovardı.[58]

Göklerde yükseliş

Yolculuğun kendisi ardından gelirdi.[59] Kam ayağını huşun en alttaki çentiğine koyar ve ilk göğün zeminini deldiğini göstermek için davulu yere vururdu. Huşun ve ateşin çevresinde koşar, gök gürültüsünü ve şimşeği taklit ederdi.[60] Eyer örtüsüyle kaplı bir tabureye otururdu. Tabure atın ruhunu temsil ederdi ve kam ona seslenirdi.[60] Üçüncü gökte at yorulurdu.[61] Kam atı baş tutana bırakır, kazı çağırır ve kaza binip yoluna devam ederdi.[62]

HUŞUN DOKUZ ÇENTİĞİ 123456789 birinci ve ikinci: ayak çentikte, davul zemine vurulur,"deldim", gök gürültüsü ve şimşek taklit edilir üçüncü: at yorulur ve geride kalır, kam kaza biner,süt gölü ve Süro dağı dördüncü: kara kartal guguğu avlar beşinci: en yüksek yaratıcı Jajutschi kama sorular sorar altıncı: Ay, "Baba" yedinci: Güneş, "Ana" sekizinci ve dokuzuncu: aynı davranışlar, şarkıda Ülgen'in beyaz çadırı dokuzuncudadır dokuzuncunun ötesi: en güçlü kamlar onuncuya, on birinciye ve on ikinciye çıkar,ulaşılan en yüksek noktada kam Ülgen'i çağırır Her etiket on dokuzuncu yüzyıl tarifinden gelir.
Radloff'un anlattığı yükseliş: huşa oyulmuş dokuz çentik, her biri gökten bir kat, ve kamın yolda karşılaştığı figürler. Modern diyagram, etiketler Göktürk kaynaklarından değil, on dokuzuncu yüzyıl Altay kaydından gelir.

Her aşamada kam gördüğünü dinleyenlere anlatır, sahneleri kendisi de oynardı.[63] Dördüncü gökte bir guguğu avlayan kara kartalı gösterirdi.[64] Beşinci gökte en yüksek yaratıcı Jajutschi ile karşılaşırdı. Jajutschi ona soyunu sorardı. Kamın anlatısına göre Jajutschi ardından ev sahibinin üç oğlunun hayatını önceden bildirirdi.[65] Altıncı gökte Ay’ı Baba diye, yedincide Güneş’i Ana diye selamlardı.[66] Sekizinci ve dokuzuncu göklerden de yükselmeyi sürdürürdü.[67] Kam ne kadar güçlüyse o kadar yükseğe, onuncu, on birinci ve on ikinci göğe çıkardı, ama buna gücü yetenler azdı.[67] Daha öteye çıkamadığı yerde Ülgen’in kendisini çağırırdı. Ülgen’den kurbanın kabul edilip edilmediğini, havanın ve hasadın nasıl olacağını, başka bir kurban istenip istenmediğini öğrenirdi.[68] Verbitskii’ye göre kam sekizinci gökten on ikinci göğe aynı biçimde çıkar. Ülgen’in topluluğa bildirdiği şeyler arasında ceviz toplamayı, tahıl hasadını ve av sayısını sıralar.[27]

Ülgen’le konuşmadan sonra kam en yüksek kendinden geçme hâline girer ve bitkin biçimde çökerdi.[69] Baş tutan davulu elinden alırdı. Kam uyanır, gözlerini ovuşturur, gömleğinden teri sıkar ve topluluğu “Esän-salam” sözleriyle selamlardı.[70] Üçüncü akşam sunulara ve büyük bir içki şölenine ayrılırdı. Dev kımız ve süt arakısı tulumları ve kuzeyli şamanistler arasında bol arpa birası boşaltılırdı.[69] Sarhoşluk, diye yazar Radloff, bir ayıp sayılmazdı. Kadınlar ölçüyü korur ve baygın düşen erkekleri örterdi.[71]

Altay’daki öteki at sunuları

Ülgen’e kurban en büyüğüdür. Altay halkları atı başka biçimlerde de sundu. Altay malzemesinin bir sentezi, onların at kurbanlarını başka her kurbandan değerli saydığını ve hiçbirinin bir adak olmadan yapılamayacağını bildirir.[72] Adak bir vekille de verilebilirdi: yeleden yolunmuş bir tutam kıl ya da atın kuyruğu.[73] At kesildiğinde derisi, canlı bir at gibi görünsün diye, eğik bir sırık üzerine doldurulup dikilebilirdi.[72] Canlı atlar da adanırdı.[73] Yeledeki ya da kulaklardaki kırmızı bir bez Tunguzlar arasında, kırmızı bir şerit ise Altaylılar arasında böyle bir hayvanı işaretlerdi.[74]

Altay metinlerinde atlar

Altay’ın runik metinleri birkaç yerde atlardan söz eder.[75] Bu metinlerin tarihleri kesinleşmemiştir.[76] Üç okuyucu Kurgak I’in tek satırını okudu, ikisi bile aynı sonuca varmadı.[77] Satırdaki bir öbek, ölenin atının öldürülmesi çağrısı olabilir.[77] Bir başkası, satırda “yedik” ve “kurbanlık” sözcükleri bulunduğu için onu bir cenaze kurbanının metni sayar.[78] Jabogan taşında bir okuyucuya göre 1. satır ölen adamı gökte, aygırını yerde gösterir, ikisi arasında tek bir ses ve tek bir can vardır.[79] Okuyucu bunu destanlardaki kahraman ile at birliğine, ölen adamın atının kuyruğunu kesip bir daha binmeme biçimindeki sonraki bir geleneğe ve Pazyryk mezarlarındaki aygırlara dayandırır.[75] 3. satır atları renklerine göre sayar, eyerleri farklı madenlerdendir.[80] Hiçbir metin bu satırları Çin tarihlerinin bildirdiği at kurbanlarına bağlamaz.

Altay ayininin geriye yansıtılması

Altay anlatımı ayrıntılıdır. Bir misyonerin dua metnine ve Radloff’un Teleutlar arasındaki kendi gözlemine dayanır ve on dokuzuncu yüzyıla aittir.[81] Bunu kağanlıklara geriye yansıtmak, hiçbir kaynağın gerekçe sağlamadığı bir adım gerektirir. Anlattığı toplumlar küçük, ormanlık ve devletsizdi. Çin anlatıları ise bir devletin cenazelerini ve kurbanlarını anlatır.

Üç şey söylenebilir. Birincisi, kurban hayvanları kaynakların örtüştüğü yerde uyuşur: Çin ve Yunan anlatılarında at, koyun ve sığır, Altay ayininde bir at. İkincisi, durumlar farklıdır. Altay atı, adı belli bir tanrıya haneye ait bir ayinde sunulur. Çin atları ise bir şölende, bir cenazede ve bir devletin antlaşmasında kesilir. Üçüncüsü, öldürme biçimi yalnızca Altay için tanıklıdır. Altaylıların ata yaptığı şey Göktürkler için varsayılamaz.

Göklerde yolculuk kurbana sonradan eklenmiş olabilir. Ölülerin ruhlarına yönelik ayinlerin kendi yolculuğu vardır ve ardından gelen sunular, gök tanrısına yönelik olanlardan başka biçimler alır.[82] Altay at kurbanı o zaman şamanik yükselişten eski olurdu. Radloff ve Verbitskii ise yükselişi kurbanın bir parçası olarak verir.[83] Çin ya da Yunan kayıtlarının hiçbiri ikisi arasında karar vermez.

Göktürk kaydı yalnızca asgariyi sabitler: gök için, ölüler için ve bir yemin için bir at öldürüldü.[1] Kağanlıkların hiçbir kaynağı ölümün biçimini vermez.[84]

Terimler

Altay sözcükleri on dokuzuncu yüzyıl kaydına aittir. Radloff kurbana tailga der. Verbitskii, Ülgen’e borçlu olunan ata iik der.[85] Atı tutan adam bash-tutkan, yani baş tutandır.[33] Kurban edilen atın ruhu pura’dır. Leşin konduğu seki taskak’tır. Sırığın üzerindeki deri baidara, huşun çentikleri tapty’dir.[86] Çin ve Yunan anlatıları kurban hayvanlarını Çince ve Yunanca adlandırır ve bu sözcüklerin hiçbirini içermez.

Güvenilirlik

Göktürkler için kanıt kısa ve açıktır. Bu kanıt atı göğe sunulan kurbanda, cenazede ve yeminde kurban hayvanı olarak adlandırır. Kanıt, bozkırın dışından Çinli ve Yunan yazarlardan gelir. Bu yazarlar eylemi değil, kurban hayvanını kaydeder.[87] Altay için kanıt doludur ve on dokuzuncu yüzyıla aittir. İkisi zamanda örtüşmez ve aradaki boşluğu hiçbir metin doldurmaz. Altay ayini bu yüzden bir bozkır halkının bir tanrı için atı nasıl öldürdüğüne dair en iyi anlatıdır. Göktürkler için ancak bir olasılık olarak ele alındığı yerde tanıktır.

Notlar

  1. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 19–52; 46–76; Verbitskii 1893, p. 19–52; 46–76
  3. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b c d e f Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  5. ^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, vii.8.15, p. 191
  6. ^ Whitby 1986, p. 191, n. 47
  7. ^ Theophylact Simocatta; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  8. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Theophylact Simocatta
  9. ^ a b Kül Tegin inscription
  10. ^ Kutlu 2021, p. 777, 792
  11. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  12. ^ Han Shu, juan 94; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 28
  13. ^ Han Shu, juan 94
  14. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Han Shu, juan 94
  15. ^ a b Shiji, juan 110; Hou Han Shu, juan 89
  16. ^ Shiji, juan 110
  17. ^ Hou Han Shu, juan 89
  18. ^ a b c d Wei Shu, juan 103
  19. ^ Golden 1992, p. 49
  20. ^ Alsan 2024, p. 1440–1441
  21. ^ Golden 1992, p. 49; 1440–1441; Alsan 2024, p. 49; 1440–1441
  22. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 19–52
  23. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 19
  24. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 19–20
  25. ^ a b c d e Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 20
  26. ^ Verbitskii 1893, p. 46–76
  27. ^ a b Verbitskii 1893, p. 75
  28. ^ a b c d e Verbitskii 1893, p. 43
  29. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 19; 43; Verbitskii 1893, p. 19; 43
  30. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 19; 44; Verbitskii 1893, p. 19; 44
  31. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 20; 46; Verbitskii 1893, p. 20; 46
  32. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 21; 46; Verbitskii 1893, p. 21; 46
  33. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 21
  34. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 22
  35. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 21–22; 47–48; Verbitskii 1893, p. 21–22; 47–48
  36. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 22; 48; Verbitskii 1893, p. 22; 48
  37. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 22–23
  38. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 23
  39. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 23; 48; Verbitskii 1893, p. 23; 48
  40. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 24
  41. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 24; 49; Verbitskii 1893, p. 24; 49
  42. ^ a b c d e Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 25
  43. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 25; 50; Verbitskii 1893, p. 25; 50
  44. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 25–26
  45. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 26
  46. ^ a b c Verbitskii 1893, p. 50
  47. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 26; 50; Verbitskii 1893, p. 26; 50
  48. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 26–27
  49. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 27; 51; Verbitskii 1893, p. 27; 51
  50. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 27
  51. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 27–28
  52. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 28
  53. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 20, 28
  54. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 28–29
  55. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 29
  56. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 29–33
  57. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 33
  58. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 34–35
  59. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 35
  60. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 36
  61. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 37
  62. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 37–38
  63. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 41
  64. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 43
  65. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 44–46
  66. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 47–49
  67. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 49
  68. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 49–50
  69. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 50
  70. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 50; 75; Verbitskii 1893, p. 50; 75
  71. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 51
  72. ^ a b Harva 1938, p. 564
  73. ^ a b Harva 1938, p. 565
  74. ^ Harva 1938, p. 566; 568
  75. ^ a b Nurdin 2017, p. 112–113
  76. ^ Nurdin 2017, p. 121
  77. ^ a b Useev 2013, p. 103–104
  78. ^ Useev 2013, p. 110–111
  79. ^ Nurdin 2017, p. 108, 112–113
  80. ^ Nevskaya 2012, p. 45–46; 107; Nurdin 2017, p. 45–46; 107
  81. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 19–20, 26
  82. ^ Harva 1938, p. 559
  83. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 35–50; 75; Verbitskii 1893, p. 35–50; 75
  84. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  85. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 20; 43; Verbitskii 1893, p. 20; 43
  86. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 20, 23, 26
  87. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Theophylact Simocatta

Kaynaklar

Literatür

  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Şenay Sayın Alsan, Gök Tanrı İnancının Türk İnanç Sisteminde Yeri ve Mimariye Yansımaları (2024)
  • Mehmet Kutlu, Leila Kutlu, Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları (2021)
  • Irina Nevskaya, An Old Turkic Inscription Found in the Vicinity of the Village Jabogan of the Republic Altai: Its Paleographic Analisys and Reading (türkisch: Altay Cumhuriyeti Jabogan Kasabası Çevresinde Bulunan Eski Türkçe Bir Yazıt: Metin ve Paleografik İnceleme) (2012)
  • Nurdin Useev, Altay Cumhuriyeti Yazıtlarından A 78 (Kurgak I) Yazıtı ya da Eski Türklerde Kurbanlık Yazısı (2013)
  • Useev, Nurdin, Altay Yazıtlarından Yabogan (A 84) Yazıtı ve Köktürkçe Vefeyat, At Tasviri Formülleri (2017)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Kurumlar ve Unvanlar
Kül Tegin's Horses · Oghuz Herds in Ibn Fadlan's Account
Dinler
Iye · Ülgen and Kayra Khan

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Horse Sacrifice.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/horse-sacrifice/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026