Olağan hesaba göre 710 kışında İkinci Göktürk Kağanlığı’nın ordusu, derin karın içinden Kögmen dağlarını aştı ve Kırgızları uykuda bastı.[1] Yürüyüşü Tonyukuk planlamıştı. Kül Tegin de seferde savaştı.[2] Kırgız kağanı öldürüldü. Halkı boyun eğdi.[2] Sefer, Kapgan Kağan’a karşı kurulmakta olan bir koalisyonun kuzey kolunu kırdı.[3] Modern bir tarih, Kırgız kağanının ölümünü 710’a tarihler.[4]

Koalisyon

Sefer öncesindeki anlaşmayı anlatan tek kaynak Tonyukuk yazıtıdır.[3] Çin kağanı Göktürklerin düşmanıydı. On Ok kağanı da öyleydi. Onların ötesinde Kırgız kağanı da düşman oldu.[5] Üçü görüştü. Altun ormanında buluşup doğudaki Göktürk kağanına karşı birlikte yürümek üzere anlaştılar. Gerekçeleri şuydu: Göktürk kağanı yürekliydi, danışmanı da bilgeydi. Aksi hâlde onları bir yolla öldürürdü.[6] Türgiş kağanı halkının orada olacağını söyledi. Göktürklerin ise karışıklık içinde olduğunu söyledi.[7]

Tonyukuk bunu duyunca, Göktürkler önce Kırgızlara yürürse işin iyi gideceğini düşündü.[7] Kögmen’i aşan tek bir yol olduğunu ve karın onu kapattığını duydu.[7] Bu karar, 709’dan 713’e süren savaşı başlattı.[3]

Bu yıllarda Kırgızları anan Tang kayıtları bir elçilikten ve bir armağandan söz eder. Cefu yuangui, Kırgız elçiliğini Jinglong döneminin ikinci yılının on birinci ayına, yani 708 ile 709 kışına tarihler. Elçi için verilen ziyafeti de on ikinci aya koyar.[8] Xin Tang Shu, İmparator Zhongzong’un Jinglong döneminde bir Kırgız elçisini armağanlarla karşıladığını ekler. İmparator elçiye, Kırgız ülkesinin Tang ile aynı soydan olduğunu ve diğer yabancı halklar gibi olmadığını söyledi.[9] 711’in birinci ayında Tang elçisi He Fengyao, Kapgan’ın Çincedeki adı olan Mochuo ile konuştu.[10] Kağanın Tang ile evlilik yoluyla bağlandığını duyunca Chumi ve Kırgızların eski Çince adı olan Jiankun’un ona geçeceğini söyledi.[10]

Kış geçişi

Tonyukuk bir kılavuz istedi ve Az halkından bir adam buldu. Adam, kendi ülkesinin Az olduğunu ve Anı ırmağı boyunca tek bir atın geçebileceğini söyledi.[7] Tonyukuk planı kağanına sundu. Ordunun yola çıkmasını sağladı.[3] Ak Termil’in ötesinde adamları toplanıp ata bindirdi. Karın içinden bir yol açtı.[7] Sonra atları yedekte tutarak ve ağaçlara tutunarak yaya tırmandılar. İbar Geçidi’ni aşıp zorlukla indiler.[3] On gece boyunca dağ yamacında, kar yığınları arasından ilerlediler.[7] Kılavuz onları yanlış yola sokmuştu. Kılıçtan geçirildi.[7] Adamlar bitkin düşünce kağan şöyle dedi: “Ata binip gidin. Bu, Anı ırmağıdır.”[3] Irmak boyunca gece gündüz dörtnala indiler. Kırgızları uykuda bastılar.[11]

Kül Tegin yazıtı aynı yürüyüşü prensin tarafından anlatır. Nüshalar hasarlı bir yeri, Göktürkler Kırgızlara karşı yola çıktığında Kül Tegin’in yirmi altı yaşında olduğu biçiminde onarır.[12] Mızrak boyu karın içinden yol açıp Kögmen ormanını tırmanarak aştılar. Kırgızları uykuda bastılar.[13] Kırgız kağanıyla Soŋa olarak tanımlanan ormanda savaştılar.[14] Kül Tegin, Bayırku’nun beyaz aygırına binip hücum etti. Bir adamı okla vurdu, iki adamı mızraklayıp geçirdi.[14] Bu hücumda bir darbe aygırın budunu kırdı.[14] Göktürkler Kırgız kağanını öldürdü ve ülkesini aldı.[15]

Tonyukuk yazıtı savaşın sonunu dört kısa cümleyle verir. Kırgız kağanı ordusuyla toplandı, Göktürkler savaşıp kazandı.[11] Kağanı öldürdüler, Kırgız halkı boyun eğip baş eğdi.[11] Ordu Kögmen ormanını geçerek geri döndü.[11]

Kül Tegin’in ağabeyi Bilge Kağan’ın yazıtı seferi kendi seferi olarak, yirmi yedinci yaşında anlatır.[16][17] Bundan önce Çikler ile Kırgızlar Göktürklerin düşmanı olmuştu. Bilge Kağan Kem’i, yani Yenisey’i geçip Çiklere karşı yürümüş ve ordularını yenmişti.[18][17] Ertesi yıl Kırgızlara karşı, mızrak boyu karın içinden ve Kögmen ormanını tırmanarak yürüdü. Kağanlarıyla ormanda savaştı.[19][17]

Savaş anlatısındaki soŋa sözcüğü iki biçimde anlaşılabilir. Wilhelm Radloff onu “sonra” anlamında bir zarf saydı ve Göktürklerin kağanla geçişten sonra dağ ormanında savaştığını düşündü.[20] Vilhelm Thomsen onu “ötesinde” diye çevirdi, yani Kögmen’in öbür yanındaki orman.[21] Daha sonraki bir yorum onu bir ormanın adı, Soŋa sayar.[14]

Tonyukuk ve Kül Tegin yazıtları baskını farklı sözlerle anlatır. Tonyukuk yazıtında kırkızıg uka basdımız vardır: “Kırgızları uykuda bastık”. Kül Tegin yazıtında kırkız bodunug uda basdımız vardır: “Kırgız halkını uykuda bastık”.[2] Tonyukuk cümlesinde saldırının zamanı uka ile yönelme hâlinde durur. Öbür yazıt aynı olay için bunu kullanmaz.[22]

Bars Beg

Kül Tegin yazıtı Kırgızların kağanının adını verir: Bars Beg’ti.[14] Göktürkler ona kağan unvanını vermişti. Bilge Kağan’ın küçük kız kardeşini de ona eş olarak vermişlerdi.[23] Yolunu şaşırdı, böylece kağanları öldü. Halkı cariye ve köle oldu.[14] Göktürkler, Kögmen’in yeri ve suyunun sahipsiz bırakılmaması gerektiğini söyledi. Az ve Kırgızları düzene sokup eve döndüler.[14]

Pasaj, ölen kağanın kış seferinde öldürülen kağan olduğunu söylemez. Evlilik için de unvan için de yıl vermez. Okurlar iki anlatıyı birleştirir ve Soŋa ormanında öldürülen kağanı Bars Beg sayar.[14] Bu görüşe göre Kırgız kağanı, koalisyona katıldığında Bilge Kağan’ın eniştesiydi.[14]

Tarih

Yazıtlar yıl vermez. Kahramanlarının yaşlarıyla sayarlar.[24] Göktürklere ilişkin Tang tarihleri seferi anlatmaz. Bu yüzden ona tarih de vermez.[25] Kül Tegin yazıtı onun ölüm yaşını kırk yedi, ölüm yılını 731 olarak verir.[14] Bu, doğumunu 684’e, yirmi altıncı yılını 710’a koyar.[14] Aynı yazıt Türgiş seferini Kırgız seferiyle aynı yıla koyar.[15] Tang tarihi Kapgan’ın Türgişlere saldırısını, 710 ile 711 arasına denk gelen Jingyun dönemine tarihler.[26] İkinci bir hesap On Ok’un ele geçirilmesini yaklaşık 711 ile 712’ye koyar.[27] Kışın yapılan bir sefer yıl dönümünü aşar. Bu yüzden Kırgız seferi 710’a ya da ertesi yıla düşer. Türgiş seferi Bolçu Savaşı’yla sona erdi.[3]

Sonrası

Kül Tegin 731’de gömülürken Kırgız kağanı cenazeye Tarduš Inanču Čor’u gönderdi. Çinlilerin, Tibetlilerin, Soğdluların ve Türgişlerin elçileri de oradaydı.[28]

Notlar

  1. ^ Kül Tegin inscription; Tonyukuk inscription
  2. ^ a b c Tonyukuk inscription; Kül Tegin inscription
  3. ^ a b c d e f g Tonyukuk inscription
  4. ^ Golden 1992, p. 180
  5. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
  6. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285–286
  7. ^ a b c d e f g Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 286
  8. ^ Cefu yuangui, juan 970; Cefu yuangui, juan 974
  9. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  10. ^ a b Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  11. ^ a b c d Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 287
  12. ^ Kül Tegin inscription; Ross 1930, p. 868
  13. ^ Kül Tegin inscription; Thomsen 1896, p. 109
  14. ^ a b c d e f g h i j k Kül Tegin inscription
  15. ^ a b Kül Tegin inscription; Thomsen 1896, p. 110
  16. ^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 873
  17. ^ a b c Tekin 1968, p. 276
  18. ^ Bilge Khan inscription; Thomsen 1896, p. 123
  19. ^ Bilge Khan inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 59–60
  20. ^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 21
  21. ^ Thomsen 1896, p. 109
  22. ^ Erdal 2004, p. 367
  23. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 347, 367
  24. ^ Kül Tegin inscription; Bilge Khan inscription
  25. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  26. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  27. ^ Golden 1992
  28. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 272

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Bars Beg
Halklar
Az · Chik
Kurumlar ve Unvanlar
Kül Tegin's Horses · Warfare of the Steppe Empires
Kaynaklar
Altın Köl Inscriptions · Tonyukuk inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Göktürk campaign against the Kirghiz (710).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/gokturk-campaign-against-the-kirghiz-710/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026