Bayırkular

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Bayırkular, Tiele halklarından biriydi. Çinliler Tieleleri Dokuz Soyad, yazıtlar ise Dokuz Oğuz diye anar. Bayırkular, Orhun ülkesinin kuzeydoğusunda, Tola’ya doğru yaşıyordu. Kül Tegin yazıtı’nda Kül Tegin, onların başbuğu Ulug Irkin’i Türgi Yargun Gölü’nde bozar. Bilge Kağan’ın kuzey seferleri “Yir Bayırku ülkesine kadar” uzanır. Kül Tegin, Kırgız savaşına Bayırkulara ait beyaz bir aygırla girer.^[1]

Bayırkuların İkinci Kağanlık tarihindeki yeri 716’da tek bir öğleden sonradır.^[2] Kapgan onları Tola’da yendi. Dikkatsizce geri döndü ve bir söğüt ormanında Xiezhilüe adlı, dağılmış bir Bayırku askeri ona saldırdı. Xiezhilüe onun başını kesti ve başı bir Tang elçisiyle birlikte Chang’an’a götürdü.^[2] Uygurlar döneminde Bayırkular imparatorluğun boylarından biriydi. Tariat steli’nin kuzey yüzünde 6. satır, bir adamı Bayırkuların ve Tarduşların işlerinin başına koyar.^[3]

Kapgan’ın öldürülmesi, 716

Bayırkular, İkinci Kağanlığın en çok korkulan kağanının saltanatına son verdi. Bunu nasıl yaptıklarına dair Çin anlatımı dört cümleliktir.

716’da Kapgan, Dokuz Soyad’dan Bayırkulara karşı kuzeye sefere çıktı ve onlarla Tola Irmağı’nda savaştı. Bayırkular ağır biçimde yenildi.^[2] Zaferi hafife alan kağan, önlem almadan eve döndü.^[2] Bir söğüt ormanında Xiezhilüe adlı, dağılmış bir Bayırku askeriyle karşılaştı. Xiezhilüe ağaçların arasından fırlayıp onu devirdi ve başını kesti.^[2] Adam sonra Tang elçisi Hao Lingquan’a katıldı ve başı Chang’an’a götürdü.^[2]

Yenilmiş bir halk, dağılmış tek bir asker ve korumasız bir yol, yirmi beş yıllık Tang seferlerinin başaramadığını başardı. Ardından hemen Kapgan’ın soyunun sonu geldi. Kül Tegin babasının eski çevresini topladı. Kapgan’ın oğlunu, küçük kağanı, kardeşlerini ve en yakın adamlarını neredeyse sonuncusuna kadar öldürdü. Sonra kendi ağabeyini Bilge Kağan olarak tahta çıkardı.^[2]

Dokuz Soyad içindeki yeri

Bayırkular Çin bölümünde Dokuz Soyad’dan, yani yazıtlardaki Dokuz Oğuz’dan biri olarak görünür. Ayrıca hem Göktürk hem Uygur kağanlarının güvenmek yerine baskı altında tutması gereken bir halk olarak da görünürler. İlteriş işe Dokuz Soyad’dan koyun ve at yağmalayarak başlamıştı. Beş bin kişilik topluluğu bir güce dönüştüren bu yağma oldu.^[2] Kapgan ölmeden iki yıl önce onlarla çölün kuzeyinde savaştı. Onları bozguna uğrattı ve başbuğları Abusi’yi Tang hizmetine sürdü.^[2]

İlişki, 682’deki yağmadan 716’daki söğüt ormanına kadar başka bir şeye dönüşmedi.

Notlar

^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 310, 352
^ a b c d e f g h i Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ Aydın 2013, p. 18

Kaynaklar

Kül Tegin inscription
Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)