Er at, bir erkek adını ifade eden Eski Türkçe sözcük çiftidir: er, “adam”, ve at, “ad”. Çift, Göktürk kağanlıklarının yazıtlarında bir kez geçer. Bu yazıt Kül Tegin yazıtıdır. Kağanın küçük kardeşi adı anasının Kut’uyla alır.[1][2] Çift Yenisey mezar taşlarında ise birçok kez geçer. Orada, ölünün adını verdiği formülün içindedir.[3] İki geçişten bir âdet çıkarılmıştır. Bir oğlan çocukken bir ad taşır, bir yiğitlikle erkek olarak başka bir ad kazanır ve yeni ad eskisinin yerini alır.[4] Âdet bir avuç satıra dayanır. Aynı satırlar, ad ile hiçbir ilgisi olmayan satırlar olarak da anlaşılmıştır.[5]

Kül Tegin yazıtındaki satır

Yazıtta konuşan Bilge Kağan, kardeşinin babalarının ölümünden sonra nasıl büyüdüğünü anlatır. Metnin çalışma transkripsiyonunda bölüm şöyle okunur: kaŋım kagan uçdukda inim kül tegin yeti yaşda kaltı. umay teg ögüm katun kutıŋa inim kül tegin er at boltı.[6] Türkçesi: babam kağan uçup gittiğinde küçük kardeşim Kül Tegin yedi yaşında geride kaldı. Umay gibi olan anam hatunun Kut’uyla küçük kardeşim Kül Tegin bir erkek adı aldı.[6] Sonraki cümle Kül Tegin’in ilk savaş seferine geçer. Çeviri bu seferi on altı yaşına koyar, amcasının hizmetinde.[6] Bölüm, addan önce bir yiğitlik anlatmaz. Adın ne olduğunu da söylemez.[6]

Cümlede üç şey önemlidir. Birincisi sıradır. Ad, çocukluktan sonra ve seferlerden önce gelir.[6] İkincisi kaynaktır. Ad, hatunun Kut’uyla gelir ve çocuğun hiçbir yiğitliği adın nedeni olarak anılmaz.[6] Yazıtın Kut’u andığı öteki iki yerde Kut kağanındır.[1] Burada aynı armağan hatuna verilir.[1] Üçüncüsü fiildir. Çalışma transkripsiyonunda boltı, “oldu”, vardır. Thomsen’in 1896’da verdiği okuma da budur. Buna karşılık Tekin fiili buldı, “buldu, aldı”, sayar, çünkü nesne insanın kazandığı bir addır.[7]

İlk çevirenler satıra erginlik anlamı verdi. Radloff 1895’te satırı “Umay gibi olan anam hatunun talihi sayesinde küçük kardeşim Kül Tegin erkek oldu” diye çevirdi.[8] Thomsen 1924 tarihli Almanca çevirisinde “kardeşim Kül Tegin bir erkek adı aldı” diye çevirdi ve parantez içinde “yetişkinlerin arasına alındı” diye ekledi.[9] Thomsen’in 1896 tarihli sözlüğü öbeğe bir kocanın yerini almak anlamını vermişti. Tekin, Thomsen’in fiili nedenini söylemeden boldı okuduğunu not eder.[7]

Yenisey mezar yazılarının formülü

Yenisey mezar taşlarında ölü kendini çoğu zaman er atım, “adam olarak adım”, ile tanıtır. Bazı taşlar ayrıca oğlan atım, “çocuk olarak adım”, verir.[3] Karşılıklar, bir makalenin aktardığı biçimiyle, Eski Türkçenin standart etimolojik sözlüğüne aittir.[10] Formül, adı ve başka pek bir şey vermeyen taşlarda durur. Birinde er atım yaruk tegin sözleri vardır: “adam olarak adım Yaruk Tegin’dir”. Bir başkası iki adı birlikte verir: oğlan atım čubuč inal ve, ilk sözcüğün bir kısmı tamamlanarak, (er)te atım kümül öge, “çocuk olarak adım Čubuč Inal, adam olarak adım Kümül Öge”.[11] Taşlarda ölü yetişkin adını verir ve ardından üstünlüklerini sayar.[10]

Formül Altın Köl taşlarında da görülür. İkinci taşın açılış satırında är atım ärän ulug durur. Radloff bunu “yiğit adım Ärän Ulug’dur” diye çevirdi. Orkun ve Malov är atım’ı korudu. Tekin ise atım’ı tek başına okur.[12] Formülü izleyen ad, ölünün erkek olarak anıldığı addır. Bu taşlar Altın Köl yazıtlarıdır.

Yazılış Altay’da da görülür. Kızıl-Kabak’taki bir metin ölenin adını aynı sözcüklerle verir, “erlik adı Kut Bermiş’tir”, ve boyunu ile yurdunu anarak sürer.[13]

Yenisey taşları Göktürk kağanlıklarının metinleri değildir. Ayrıca tarihsizdir.[14] Bu yüzden onların er atım’ının Kül Tegin satırındaki er at ile eşitlenmesi bir varsayımdır. Çiftte sözcükler aynı olduğu için bu doğal bir varsayımdır.

Kaşgarlı’da ad, unvan ve at

On birinci yüzyıl sözlüğü Kaşgarlı, ikinci sözcüğe iki anlam verir: āt, “ad”, ve āt, “unvan”. Örneği beg anar āt berdi, “emir ona bir unvan verdi”dir.[15] Aynı sözcükten, halkın bir reisi için atlıg, “adı olan”, sözcüğünü türetir.[15] Demek ki bir ad hükümdar tarafından verilebilir ve rütbeyi belirtebilirdi. Sözlükte är “adam”dır ve ärän onun düzensiz çoğuludur.[16] Kaşgarlı ayrıca at, “at (hayvan)”, sözcüğünü verir ve quš qanatın är atın, “kuş kanadıyla, adam atıyla” atasözünü aktarır.[17] Ad ile at, aynı biçimli iki sözcüktür. Bazı araştırmacılar, Kül Tegin satırındaki er at’ın bir adamın atı, yani atlı bir güç demek olduğunu savunurken bu atasözünden yararlanır.[18] Sözlüğün at ve är maddeleri är at öbeğini vermez. Bir adlandırma âdetini de tarif etmez.[19]

Ad ve eylem

Kül Tegin cümlesi bir adı annenin Kut’uyla verir ve bir yiğitlikten söz etmez. Başka araştırmacılar ise böyle bir adın kazanıldığını savunur. Türk kişi adları üzerine bir tarihçi, on dört ya da on altı yaşındaki bir oğlanın adı doğrudan mı aldığını, yoksa bir akıllılık ya da cesaret eylemi göstermesi mi gerektiğini sormuştur. Cevabı şu olmuştur: kesin bir kanıt yoktur. Ona göre ikincisi çok daha olasıdır, çünkü kolay alınan bir adla bu kadar sık övünülmezdi.[20] Tekin çifti erkekliğin ve yiğitliğin adı olarak karşılar. Ona göre eski Türklerde bir gencin erken yaşta yiğitlik gösterip böylece erkek adı alması âdetti. Yenisey mezar yazıları da aynı adı er atım olarak ifade eder.[21] Orta Asya’nın bir tarihi âdeti daha geniş biçimde ortaya koyar. Kağanlığın temeli, kabilenin tam üyesi erkeklerinin kardeşliğiydi, bunlara er denirdi. Her genç belli bir yaşta, bir erginlenme töreninin, savaşta ya da avda gösterilen bir işin ardından er olabilirdi. Ardından er aty alırdı, yani bir erkek ya da kahraman adı, ister sıradan bir asker ister hanedandan bir prens olsun.[22] Anlatım töre için bir kaynak satırı göstermez.[22]

Bir metin bu soruya başka bir yönden getirilir. Bu metin, Bilge Kağan zamanında Tarduş’tan bir bey olan Kül İç Čor’un taşıdır.[23] Moğolistan runik metinleri envanteri onu, İhe Huşotu’dan yirmi dokuz satırlık bir metin olarak kaydeder. Metin yaklaşık 723 ile 725 arasında Bantır(?) adlı bir adam tarafından diktirilmiştir.[24] Taş, Kül İç Čor’un yedi yaşında bir ceylan, dokuz yaşında bir yaban domuzu öldürdüğünü söyler: yeti yašıŋa yegir ölürti, tokuz yašıŋa azıglıg toŋuz ölürti.[23] Fiil ölür-, “öldürmek”tir. Yazıtlar bu fiili savaştaki düşmanlar için olduğu kadar av için de kullanır.[23] Eski Türkçe metinlerde avı inceleyen bir çalışma, bu yaşları bir gencin ilk başarılı avlarının yaşları sayar. Çalışma avları, gencin kendini kanıtladığı ve erkek adını aldığı yiğitlik olarak okur. Aynı görüşte olan daha eski bir görüşü izler.[23] Taş er at sözcüklerini kendisi kullanmaz.[23] Bağlantıyı metin değil modern araştırma kurar. Bu bağlantı adı ava bağlar.

Ordu yorumu

Kül Tegin satırı üzerine bir çalışma er at’ı ordu olarak okur. Çalışma beş gerekçe verir. Birincisi, sonraki dilin çifti bu anlamla taşımasıdır. Modern Türkçe erat da erler demektir.[25] İkincisi, 1069–1070 tarihli Kutadgu Bilig’in bir bölüm başlığında ve birçok beyitte çifti kullanmasıdır. Kutadgu Bilig çifti erkek adı anlamında değil, asker, ordu ya da hizmetkâr anlamında kullanır.[20] Üçüncüsü dilbilgiseldir. Satırda iyelik eki yoktur. Ad Kül Tegin’in kendi adı olsaydı, Yenisey formülünün er atım taşıdığı gibi, satırın er atın taşıması gerekirdi.[26] Dördüncüsü yazımdır. Çalışma, taşın yazdığı biçimiyle ikinci sözcüğü “ad” değil, “at (hayvan)” sayar.[27] Beşincisi bağlamdır. Satırı Kül Tegin’in seferleri izler. Çalışmanın andığı bir âdete göre küçük oğul babasının ordusunu devralırdı.[28] Çalışma satırı şöyle çevirir: “şefkatli Umay gibi olan anamın onayıyla küçük kardeşim Kül Tegin ordunun başına geçti”.[29] Başka bir çalışma çiftin bir askerî birlik olabileceğine ve Kül Tegin’in on altı yaşında anası hatunun lütfuyla orduya alınmış olabileceğine zaten izin vermişti.[21]

Üç nokta bu yoruma karşı durur. Yenisey formülü aynı çifttir ve bir ad için durur.[10] İlk kuşaktan iki çevirmen satırı bir erginlik saydı. Fiili buldı okuyan Tekin ise çifti hâlâ bir ad olarak karşılar.[30] Çalışmanın kendisi çifte hapax, yani bir kez bulunan sözcük der ve tek bir geçişten çıkan bir sonucun kesin olamayacağını kabul eder.[31] Bu yorum azınlıkta kalan bir görüştür. Satırın iki olası konusu vardır: bir erkek adı ve bir ordu.

Sonraki bir koşut: Dede Korkut

Oğuz ve Müslüman olan, kağanlıklardan yüzyıllar sonra yazıya geçirilen Dede Korkut Kitabı’nda aynı türden bir sahne vardır. İlk hikâyede Dirse Han’ın oğlu olan bir oğlan, Oğuzların önünde bir boğa öldürür. Beyler çevresine toplanır. Dede Korkut’un gelip oğlana ad vermesi, onu babasına götürmesi ve babasından ona beglik ile taht istemesi gerektiğini söylerler.[32] Dede Korkut gelir ve ona ad verir: “Oğlunun adı Boğaç olsun. Adını ben verdim, yaşını Tanrı versin.”[32] Önce bir yiğitlik gelir, sonra adı veren bir bilge. Bir rütbe de bunlarla birlikte gelir. Er at’ın modern yorumunun varsaydığı olaylar sırası budur. Metin sonraki bir çağdan, başka bir halktan ve başka bir dinden gelir. Bir Oğuz hikâyesinin bir gencin adlandırılmasını nasıl anlattığını gösterir. Göktürklerin ne yaptığının kanıtı değildir.

Açık noktalar

Yazıt, bir annenin Kut’unu sayan bir cümlede bir erkek adı verir. Ne bir yiğitliği ne de adın kendisini anar. Yenisey mezar yazıları formülü birinci tekil kişide verir ve en az bir taşta yetişkin adını çocukluk adının karşısına koyar. Kaşgarlı, at’ın hem ad hem unvan anlamına geldiğini gösterir. Bunları birleştiren âdet bir yeniden kuruluştur: bir oğlanın adı, bir yiğitlik, yeni bir ad ve eski adın bir kenara bırakılması. Her adımın bir kaynağı vardır. Hiçbir kaynakta hepsi yoktur.

Çift ordu demekse, âdeti Kül Tegin metninden çıkarırdı. Satır bir ad demekse, âdetin ilk tanığı 732’dedir[1] ve talihin kaynağı bir annedir. Ordu demekse, âdetin elinde Yenisey taşları ve sonraki hikâye kalır. Kül Tegin satırının ise başka bir konusu olur.

Notlar

  1. ^ a b c d Kül Tegin inscription
  2. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 65–66
  3. ^ a b Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 67, 72
  4. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 68–69
  5. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 79–80
  6. ^ a b c d e f Kül Tegin inscription
  7. ^ a b Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 77–78
  8. ^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 443
  9. ^ Thomsen 1924, p. 150–151
  10. ^ a b c Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 72
  11. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 72, 74
  12. ^ Yıldız 2019, p. 78–82; 335; Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 78–82; 335
  13. ^ Karaman Dezember 2021, p. 38
  14. ^ Yenisei inscriptions
  15. ^ a b al-Kāshgharī 1072–1074, p. 116
  16. ^ al-Kāshgharī 1072–1074, p. 88
  17. ^ al-Kāshgharī 1072–1074, p. 87
  18. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 66
  19. ^ al-Kāshgharī 1072–1074, p. 87–88, 116
  20. ^ a b Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 69
  21. ^ a b Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 78
  22. ^ a b Litvinsky 1996, p. 332
  23. ^ a b c d e Tuncel 2023, p. 1127
  24. ^ Sertkaya 1983, p. 72
  25. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 68, 70
  26. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 74–76
  27. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 71–72
  28. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 79
  29. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 80
  30. ^ Thomsen 1924, p. 150–151; 78; Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 150–151; 78
  31. ^ Aydemir 2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen), p. 65–66, 80
  32. ^ a b Eyüboğlu 2022, p. 7–8 (PDF)

Kaynaklar

Literatür

  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Vilhelm Thomsen, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (1924)
  • Riza Tuncel, Eski Türk Avcılığının İnançsal ve Ritüelistik Boyutları (2023)
  • Osman Fikri Sertkaya, Köl Tigin’in Ölümünün 1250. Yıl Dönümü Dolayısı ile Moğolistan Halk Cumhuriyeti’ndeki Köktürk Harfli Metinler Üzerinde Yapılan Arkeolojik ve Filolojik Çalışmalara Toplu Bir Bakış (1983)
  • Âdem Aydemir, Kül Tigin Yazıtı’ndaki „Er At“ Kelimesi Üzerine (2014 (Jahr after dem Erstellungsdatum der PDF, nicht printed gelesen))
  • Dursun Can Eyüboğlu, Dede Korkut’taki Boğaç Han (2022)
  • Hülya Yıldız, Altın Köl II (E-29) Yazıtının Geniş Yüzünün Sol-İç Satırı Üzerine (2019)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Ahmet Karaman, Dağlık Altay Yazıtlarında İleri Ögeler (Dezember 2021)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples
Kaynaklar
Altın Köl Inscriptions · Kül Tegin inscription · Küli Čor inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Er At.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/customs/er-at/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026