Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Eftalitler, Orta Asya’ya hükmeden Hun kökenli son güçtü. Aynı zamanda Göktürklerin batıdaki ilk büyük fethiydiler. Altıncı yüzyılın başındaki en güçlü dönemlerinde Soğd’u ve Afganistan’dan Tarim vaha şehirlerine kadar uzanan ülkeyi ellerinde tutuyorlardı. Kuzeybatı Hindistan’dan haraç alıyorlardı. Sasani tahtına kimin oturacağına iki kez karar vermişlerdi. Kağanlığın kuruluşundan birkaç yıl sonra yok oldular. Onları İstemi ve I. Hüsrev karşıt yönlerden saldırarak yok etti.

Ad ve bileşim

Ad bir noktayı gizler. Eftalitler bütünüyle ayrı bir etnik grup olarak okunmamalıdır. Onlar, Altay, İran ve muhtemelen başka kökenli göçebe ve yarı göçebe grupların konfederasyonuydu. Konfederasyonu Heftal hanedanı ve Var-Hun boylarından oluşan bir çekirdek bir arada tutuyordu.[1] Kaynaklardaki adları, onları toplayan hanedanın adıdır. Bir milletin yarattığı bir ad değildir. Bu fikir yüz yıllıktır.[2] Heftal adından yalnızca yönetici siyasi bir birim anlaşılmalıdır. Devletin kitlesini Kidaritler, Kuşanlar, Kionitler ve Hunlar oluşturuyordu.[1] Liang Shu halka Hua der. Sonradan Yeda olarak okunan adı yalnızca krallarına verir.[3][4] Dilleri hakkındaki az sayıdaki veri Türk ve İran öğelerini, bir de ikisinden de olmayan öğeleri gösterir. Bu karışım son derece karışık bir konuşmaya işaret eder.[1] Güncel bir inceleme kuramların gözden geçirilmesini şu sözle bitirir: birçok görüş yarışmaktadır ve şu anda genel bir uzlaşma mümkün değildir.[1]

Ön tarih iki daha eski dalgadan geçer. Dördüncü yüzyılın ortasında Orta Farsçada Xiyōn, Latincede Chionitae denen bir halk Sasani sınırına baskı yapmaya başladı. Bu ad büyük olasılıkla Çincede Asya Hunları diye yazılan etnonimin bir yansımasıdır. 360 dolaylarında reisleri Grumbates, II. Şapur’un Roma savaşında Pers müttefiki olarak savaştı. İkinci bir grup Kidāra adlı bir reisin altında oluştu. Bizans kaynakları bu gruba Kidarit Hunlar der. Yüzyılın sonuna doğru, muhtemelen Var-Hun olan yeni topluluklar bölgeye girdi. Kidaritleri Belh’e ve kuzey Hindistan’a doğru batıya itti. Hint yazıtları onları orada, Toramāṇa ve Mihirakula’nın önderliğinde Śveta Hūṇa, yani Beyaz Hunlar olarak tanır. Bu hareketten ve muhtemelen Rouran baskısıyla bağlantılı olarak, Heftal hanedanı beşinci yüzyılın ortasına gelindiğinde ortaya çıktı. Kurucu Khingila’ydı. Khingila, yükselen Rouranların kendilerini sürdüğü Wusunların önünden batıya kaçan Kionitleri ve Uarları birleştirdi.[5] Eftalitlerle Rouranlar arasındaki sonraki yakınlık bu durumda, siyasi olmadan önce bir akrabalık meselesidir. Rouranların gerçekten onların hükümdarları olup olmadığı belirsizdir. Liang Shu erken dönem için açıktır. Wei hâlâ Sanggan’da otururken Hua, Rouranlara tabi küçük bir devletti. Ancak sonradan güçlenip çevrelerindeki toprakları aldılar.[3][6]

Beşinci yüzyılda kuzey Hindistan’daki Eftalit krallarının gümüş sikkelerindeki portreler yüksek bir başlık takar ve yapay biçimde şekli bozulmuş bir kafatası göstermez. Kabil’in kuzeyindeki Begram’da 500 dolaylarına ait Kionit mezarlarından çıkan iki kafatası da şekli bozulmamıştır.[7] Bu kanıta dayanarak eski bir görüş, Procopius’un Beyaz Hunlar dediği Kionitlerin Avrupa Hunlarıyla hiçbir ilgisi olmadığını savunur.[7]

Dil ve kökenler

Görüş ayrılığı eskidir. Liang Shu, dillerini yalnızca Tuyuhun konuşanların anlayabildiğini bildirir. Diğer anlatımlar dilin, aynı Siyenpi kökünden bir biçim konuştuğu sanılan Rouranlarınkinden ayrıldığını söyler. Liang Shu, Hua dilinin ancak Tuyuhunlara verdiği ad olan Henan halkı tarafından çevrildikten sonra anlaşıldığını söyler. Wei Shu ise dilin Rouranların, Gaoche’nin ve diğer Hu halklarının dilinden farklı olduğunu söyler.[8] Liang Shu, Hua’yı Turfan’daki Cheshi’den türetir. Cheshi’nin Sekiz Hua’sı 126’da Han generali Ban Yong için kuzeyli barbarlara karşı savaştı.[3] Eftalitler yerleştikten sonra Baktriya dilini kullandı. Bu, fethettikleri halkın ve bürokrasinin dilidir. Bu, neye hükmettiklerini gösterir, ne olduklarını değil.

Tek bir sözcük başka yöne işaret edebilir. Čamūk öğesi birkaç Soğd hükümdarının adında ve Buhara Tarihi’ndeki bir şehrin adında geçer. Tang bunu, Soğdlulara verdikleri Zhaowu soyadı olarak yazdı. Bazı araştırmacılar bunu, nerede ve ne zaman tanıklandığına bakarak bir Soğd sözcüğü olarak değil, bir Eftalit sözcüğü olarak değerlendirir.[9] Bu bir öneridir. Eftalit dili bunu sınamak için çok az bilinir.

Wei Shu, kaydının Wei Shou’ya dayanan kısmında onları Gaoche’nin ayrı bir kolu olarak adlandırır. Kuzey sınırının ötesinden çıkıp Altın Dağ’dan, yani Altay’dan güneye hareket etmişlerdi.[10] Bölüm bugünkü haliyle Bei Shi’den yapılmış bir Song dönemi onarımıdır. Sonraki tarihlerin cümlelerini de içine almıştır, bu yüzden herhangi bir cümlenin Wei Shou’nun kendi metnine atanması bir çıkarımdır.[11] Kayıt, onların Rouranlarla evlendiğini ve Wei’ye Tai’an dönemi olan 455 ile 459’dan itibaren elçilikler gönderdiğini ekler.[12] Bu kuzey kökeni sözüne göre alınmıştır. Eftalitleri Altay’dan gelen bir Doğu Asya halkı sayar. Bu halk ancak fethettiği ülkede İranlılaşmıştır.[13]

Zhou Shu onları Büyük Yuezhi’den türetir. Kralın merkezini Hotan’ın batısındaki surlu bir şehre yerleştirir. Ceza hukuklarının ve âdetlerinin Göktürklerinkiyle hemen hemen aynı olduğunu not eder.[14] Kardeşlerin tek bir karıyı paylaştığını kaydeder. Kadının kocasının kardeşi yoksa şapkasında bir boynuz taşıdığını, her kardeş için bir boynuz daha eklediğini bildirir.[14] Hotan, Part ve yirmiden fazla büyüklü küçüklü devlet onlara tabiydi. Göktürkler onları kırdıktan sonra halkları dağıldı ve haraçları kesildi.[14] Prokopios onlara Hun soyundan bir halk der. Uzun süredir Hunlardan ayrı, iyi bir ülkede yaşadıklarını ve beden ve yüzü beyaz tek Hunlar olduklarını ekler. Soylularının çevresinde kişisel hizmetkârlardan oluşan maiyetleri de anlatır. Bu, İran ve Türk dünyasından tanıdık bir comitatus düzenidir.

Sui imparatoru Yang, Wei Jie’yi bir meslektaşıyla birlikte batı ülkelerine gönderdi.[15] Tongdian, Wei Jie’den tek bir cümle aktarır. Ülkenin halkına kendisi sormuş ve hepsi kendilerine Yitian demişti.[16] Ardından gelen hüküm Du You’nun kendisine aittir ve Han Shu ile karşılaştırmadan sonra verilmiştir. Uzak ülkelerden ve yabancı dillerden gelen şey bozulmuştur ve çok eski zamanlara aittir, bu yüzden Eftalitlerin kökeni belirlenemez.[16] Sui Shu Eftalitlerle bir karşılaşma kaydetmez. Heyet Kipin’e ulaştı. Wangshecheng adlı, “kraliyet ikametgâhı şehri” anlamındaki bir şehirde Budist kutsal metinleri aldı. Ayrıca Shi’den on dansçı kız, aslan postu ve asbest aldı.[15] Wangshecheng, Eftalit başkenti ile özdeşleştirilmiştir, ki Wei Shu bu başkentin Çince adını aynı sözcüklerle açıklar. Başka bir özdeşleştirme onu Hindistan’daki Rajagriha sayar.[17][18] On beş yüzyıl sonra bile soru açıktır. Güçlük yalnızca kaynakların durumundan kaynaklanmaz: bir konfederasyonun tek bir kökeni yoktur.

Soğdiyana’daki egemenlik

Eftalitlerin Soğdiyana’yı fethi 509’a denk gelir.[19] Bunu hiçbir yazılı kayıt söylemez. Tarih iki gözleme dayanır. O yıl Çin yönetimi nezdinde Soğd elçiliklerinin yerini ansızın Eftalit elçilikleri aldı. Pencikent’te surlar ve bir tapınak kısmen yıkılıp hemen onarıldı, dış surlara da sürekli bir garnizon için üç katlı bir kışla eklendi.[19] Yerlerinden ettikleri Kidarit hanedanı muhtemelen 470’lerden beri zayıflıyordu. Sasaniler ve Eftalitler onu yenmişti, Eftalitler de 456’dan itibaren onu Baktriya üslerinden sürmüştü. Fatihler inanılmaz zengindi. Peroz’u 484’te öldürmüşlerdi. Onun halefi Kavad’ı İran tahtına oturtmuşlardı, hem de birden çok kez geri oturtmuşlardı. Onlarca yıl boyunca, en azından Hüsrev’in saltanatının başına kadar, Sasaniler onlara muazzam bir haraç ödedi. Peroz bir keresinde otuz katırın taşıyabileceği kadar gümüş sikke gönderdi. Bu sikkeler bugün hâlâ Afganistan pazarlarında binlerle bulunur. Sasani para arzının büyük bir kısmı bu yolla Orta Asya’ya gitti. Sasani kıyamet metinleri, Soğd askerlerini İran’ı yağmalayanlar arasında sayar. Soğdlular yalnızca efendi değiştirdi ve Çin’deki ticaretlerine devam etti. Gümüşü, en güçlü olduğu 520’de sözde Merv’den Turfan’a ve Gandhara’ya uzanan bir imparatorluk içinde yaydılar. Sasani gümüşü yaklaşık iki yüzyıl boyunca Orta Asya’nın Gansu’ya kadar bütün bölgesinin para birimi oldu. Soğdlu tüccarlar onda ticaretlerini genişletecek sermayeyi buldu. Çöküşten sonraki yıllarda batılı bir kaynakta adı geçen tek Eftalit Katulf’tur. Katulf, Pers hükümdarının yanında Hüsrev’e Göktürk ipeğini satın alıp yakmasını öğütledi. Maniah maddesi bu sahneyi ele alır.[20]

Kraliyet merkezi

Çin tarihleri Eftalit kralının başkentine Badiyan adını verir. Adı kraliyet ikametgâhı şehri olarak açıklarlar.[21] Zhou Shu onu Hotan’ın batısına koyar. Wei Shu ve Sui Shu onu Ceyhun olarak okunan Wuxu Irmağı’nın güneyinde 200 li’den fazla uzağa koyar.[22][23] Kral tek yerde durmazdı. Wei Shu, karılarını birbirinden iki üç yüz li uzaktaki ayrı ordugâhlarda tuttuğunu ve her birinde bir ay kalarak onları dolaştığını söyler. Kışın soğuğunda üç ay boyunca yerinden kıpırdamazdı.[24]

Badiyan’ın nerede olduğu tartışmalıdır ve öneriler birbirinden çok uzaktır. Kimileri onu Herat yakınındaki Badgis’e koyar. Arap coğrafyacılar Badgis’e Eftalitlerin eski başkenti der ve Çince ad ona karşılık gelir.[18] Bir diğeri Badgis’i reddeder. Eftalit prensi Nezak’ın sonraki mücadeleleri Belh’i ve yukarı Toharistan’ı hedef almıştı. Bu yüzden şehri, Arap coğrafyacıların War-waliz olarak bildiği, sonraki Kunduz olan Huo’ya koyar.[25] Üçüncüsü onu Bedehşan’da, Faizabad’a koyar. O, 519 Çin elçiliğinin güzergâhından ve Xuanzang’ın Himatala dediği ülkeden hareket eder.[26]

Sonraki tarihlerin şehre verdiği tapınaklar ve stupalar geç bir katman olabilir. Bunlar Pei Ju’nun 607’de, krallık çöktükten sonra yaptığı rapora bağlanır. 519 elçiliğinin en eski anlatımının, Budist yasasına inanmayan ve hacının sapkın dediği birçok tanrıya hizmet eden bir halk bulduğu ileri sürülür.[27] Liang Shu, onların gök ve ateş ruhlarına taptığını söyler. Liang Shu ve Wei Shu, keçe çadırlarda yaşadıklarını söyler.[8]

Çin’e elçilikler

Eftalitler Kuzey Wei’ye Tai’an döneminden itibaren elçilikler gönderdi. Zhengguang döneminin sonunda bir aslan gönderdiler. Moqi Chounu’nun isyanı aslanı yenilgisine kadar Gaoping’de alıkoydu, yenilgisinden sonra aslan başkente iletildi. Yongxi döneminden sonra haraçları kesildi.[24] Liang yönetimi onların elçilerini 516, 520 ve 526’da kabul etti. 520’de sarı bir aslan, beyaz samur kürkleri ve Pers brokarı getirdiler.[3] Göktürkler krallığı kırdıktan sonra da elçiler 605 ile 618 arasındaki Daye döneminde Sui yönetimine geldi.[15][28]

Sanatta izler

Soğdiyana üzerindeki egemenlikleri kısmen görüntülerden çıkarılır ve iki taç onlara bağlanır. Birincisi, Sasani kralı Peroz’un 476/477’de üçüncü tacı olarak taktığı kanatlı taçtır.[29] Sasaniler Peroz’un dirhemlerini Eftalitlere büyük miktarlarda ödedi. Eftalitler de bunları taklit ederek kendi sikkelerini bastı.[29] Peroz’dan sonra hiçbir Sasani kralı yüz yıldan fazla, 590’daki II. Hüsrev’e kadar kanatlı tacı takmadı. Bu gerekçeyle Peroz’un tacı, Eftalit krallarının tacının örneği sayılır.[29] İkincisi üç hilalli bir taçtır. Sikkeler onu ilk olarak 460 ile 490 arasında Khingila döneminde gösterir. Halefleri onu çeşitlendirdi.[30]

Surhandarya vadisinden altıncı ve yedinci yüzyıllara ait pişmiş toprak heykelcikler her iki tacı, üçgen yakalı bir kaftanı ve belirli bir saç biçimini taşır. Aynı türden figürler Bamiyan’da, Kuça yakınındaki Kizil’de ve Soğdiyana’da resmedilmiştir.[29] Bu giysi, Eftalit egemenliğinin Soğdiyana’dan Tarim havzasına kadar uzanan topraklarda yarattığı bir kültürel birliğin işareti olabilir. Bu savunu, giysinin Sasani İran’ından geldiğini yadsır.[29]

Çin’de yaşayan Soğdlular taçları mezarlarına çizdirdi. 580’de Xi’an’da gömülen Shi Jun’un lahdinin kuzey duvarında Shi Jun, kervanıyla birlikte, yurtta oturan ve kanatlı taç takan bir krala gelir.[29] Yurt bir göçebe hükümdarı belirtir. An Jia’nın sedirinde aynı sahnede bir Göktürkü belirten, sırttan aşağı inen uzun saç yoktur. Bir Sasani kralı yurtta gösterilmezdi.[29] Kral bu yüzden bir Eftalit hükümdarı olarak okunmuştur. Eftalit krallığının çöküşünden hemen sonra basılan Kapisa Nezakşah hanedanının sikkelerindeki kanatlı taçların, modayı Eftalitlerin başlattığını gösterdiği kabul edilir. Bu durumda 579’da sona eren Shi Jun’un hayatı Göktürk döneminde değil, Eftalit döneminde geçmiştir.[29]

Taç yalnızca bir Eftalite işaret etmez. Aynı lahitte kanatlı taçlı ikinci bir figür, ziyafetlerin ve avın baş figürü olarak üç kez görünür. Tacında kanatların arasında küçük bir daire ve bir hilal vardır. O, başka bir Eftalit hükümdarı olabilir. Shi Jun’un kendisi olarak da tanımlanmıştır.[31] 592’de Taiyuan’da gömülen Yu Hong, lahdinin panellerinde kanatlı taç takar. Ningxia’daki Guyuan yakınında Jiulongshan’daki bir mezarda, Sui ya da Tang döneminden bir ölünün başında kanatlı taç biçiminde altın yaprak bir başlık duruyordu.[30] Üç hilalli taç da görülür. İki Çinli olmayan koruyucu onu, kuzey Shaanxi’deki Jingbian’da bulunan Di Caoming mezarının kapılarında takar. Di Caoming 579’da gömülmüştür ve Xia Tianzhu unvanı bir Zerdüşt rahibinin unvanı olarak anlaşılır.[30] Bu buluntuları birleştirenlere göre Çin’deki Soğd önderleri Orta Asya fatihlerinin taçlarını benimsedi. 1950’lerden beri Sasani tipi sayılan üç hilalli taç ise bir Eftalit tacıdır.[32]

Sasani Persiyası ile ilişkiler

Sasani İranı ile ilişkileri, yerleşik bir imparatorluğun yanındaki göçebe bir gücün neler yapabileceğinin en açık örneğidir. Sınır bölgelerine akın ettiler. Atlılarını taht adaylarına sattılar. Hazinelerini aramaya gelen bir kralı öldürdüler. Peroz, kardeşi III. Hürmüz’ün tacını Eftalit yardımıyla aldı. Aynı müttefiklere karşı 484’te savaşta öldü. Kavad tahtını Eftalit desteğiyle geri aldı ve bunun için onların egemenliğini tanımak zorunda kalmış olabilir. Bu noktada onlar, fiilen Sasani veraset sürecinin hakemiydi.

Göktürkler ve Persler tarafından yıkılışı

Sonra Göktürkler geldi. İstemi, kardeşi Bumin’in batıdaki naibi olarak, I. Hüsrev ile ittifak halinde Eftalitlere karşı harekete geçti. Göktürkler kuzeydoğudan, Persler güneybatıdan saldırdı. Eftalit devleti yıkıldı ve hükümdarı öldürüldü. Galipler toprakları Ceyhun boyunca paylaştı. Bu düzenleme bir kuşak içinde Göktürk-Pers savaşına dönüşecekti. Sui Shu, Eftalit ülkesi karışıklığa düştüğünde Göktürklerin onu zorla almak için bir Tong Şad gönderdiğini ekler.[15] Metin 字詰 diye iki karakter ekler. Bazı araştırmacılar bunları birlikte onun adı Zijie sayar.[33] Aynı bölümde ise zi 字 sözcüğü yabancı bir hükümdarın adını tanıtır. Bu kullanıma göre adı yalnızca Jie olurdu.[15]

Krallık 560 dolaylarında çöktü.[5] Belirleyici çatışma olan Buhara Muharebesi bu yıllara aittir. İstemi, Hüsrev ile ittifakı istilanın hemen öncesinde kurdu.[5] İki tarihleme daha öne sürülür. Bir tarihleme yıkımı 557’ye koyar.[34] İkincisi alandaki önerileri gözden geçirir ve 557, 558, 563 ve 565’in hepsinin savunulduğunu belirtir. Sonu 563 ile 567 arasına koyar. Gerekçesi şudur: Menandros’un 568 elçileri, imparatorun bütün Eftalitleri boyunduruk altına alıp almadıklarını soran sorusuna tek bir sözcükle, “hepsini” diye cevap verebilmiştir.[1] On yıllık fark, Çin, Pers, Arap ve Yunan hesaplarının kesiştiği yerde durur.

Seferin en ayrıntılı yeniden kurulumu Firdevsi, Taberi, Dinaverî ve Yunan kaynaklarından derlenmiştir. Şöyle gider.[1] Göktürkler 555’te Aral Gölü’ne ve Eftalit sınırına ulaştı.[1] Sasani-Göktürk ittifakı, Hüsrev’in İstemi’nin kızıyla evlenmesiyle perçinlendi. Bir tarihleme bu evliliği 554’e, bir başkası zaferden sonrasına tarihler.[1] Mukan’ın önderliğindeki ilk çarpışma 555’te oldu. İstemi’nin önderliğindeki ikincisi 558’de oldu.[1] Eftalit kralı Gatfar’ın savaşa karşı çıkan Katulf adlı bir danışmanı vardı. Katulf hakarete uğradı ve Hüsrev’in tarafına geçti. Eftalitler Soğd’dan geçen bir Göktürk elçiliğini, bir adam hariç öldürdü ve savaş kaçınılmaz oldu.[1] Göktürkler Chach’ı aldı ve Chirchik’i geçti. Gatfar Belh’ten, Şugnan’dan, Termez’den ve Buhara yakınındaki krallığın geri kalanından asker topladı. Ovada savaşı reddetti ve Nesef’teki tepelerde savaştı. Orada sekiz gün sonra Göktürkler kazandı.[1] Hayatta kalanlar Çağaniyan hükümdarı Faganish’i seçti ve Faganish Sasanilere boyun eğdi.[1] Hüsrev Amu Derya’nın güneyindeki ülkeyi aldı. Göktürkler Soğd’u, Chach’ı, Fergana’yı ve Doğu Türkistan’ı aldı. 566 ya da 571’e tarihlenen bir anlaşma bu paylaşımı sabitledi. Amu Derya sınır oldu, kuzey Toharistan ise Göktürklere haraç ödeyen bir Eftalit tampon bölgesiydi.[1] O anlatımın her öğesi, ikinci elden kaynaklardan yeniden kurulmuş bir bilgidir.[1]

Son kralın adı da güvenli değildir. Taberi ona Wrz der. Mes’ûdî Axsunwāz der. Bu ad, Peroz döneminde Eftalit hükümdarının taşıdığı unvanı ya da adı olan Axsunwār’ı hatırlatır.[35] Firdevsi ona Ghatfar der.[36] Daha eski bir araştırma çizgisi Katulf’u son kral yapmıştı. Katulf aslında hükümdarın çevresinde bir soyluydu ve hiçbir zaman tahta çıkmadı.[37]

560 dolaylarında Asya haritası: Mançurya'dan Hazar'a uzanan Göktürk Kağanlığı, Chach üzerinden Buhara Muharebesi'ne ilerleyen İstemi, güneyden Belh'e ilerleyen I. Hüsrev, bunların yanında Sasani İranı, Kuzey Zhou, Kuzey Qi ve Chen
560 dolaylarında İstemi, Chach üzerinden Soğdiyana'ya ilerler ve Buhara Muharebesi'nde Eftalitleri yok eder. I. Hüsrev ise Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile Persler arasındaki sınır olur. Modern harita. İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.
© Emre-E Yavuz 2026

Sonrası ve miras

Çöküş, Var-Hun konfederasyonlarının sonuncusuna son verdi. Batı bozkırını Göktürklere açtı. Kalıntılar Baktriya’da Göktürk vasalları olarak kaldı ve Sasanilere karşı onların yanında savaştı. Eftalit soylularının bir kısmı sonradan Pers egemenliğine geçti. Göktürk zaferinden sonra hiçbir Eftalit kralı ülkenin tamamını yeniden yönetmedi. Güneyde Herat, Talikan ve Toharistan, Araplar gelene kadar bazen Pers elinde, bazen yerel prenslerin elinde kaldı. Pers kaynakları bu prensler arasında Kuşanları ve bir Eftalit kralını öne çıkarır.[38] Eftalit kökenli küçük hanedanlar bölgede kuşaklar boyunca sürmüş olabilir. Badgis’in beyi Nezak Tarkhan, bir Arap kaynağında Eftalit kralı diye anılır. Araplar kalesini 703 ya da 704’te aldı. 705 ya da 706’da Kuteybe b. Müslim ile anlaşmaya vardı. 708 ya da 709’da Arapları bir kez daha kovup Eftalit krallığını diriltmeye çalıştı. Bu girişim kariyerine son verdi.[39] İlk görünüşünden sonuna kadar geçen altmış yıla ait Arapça kayıtların hepsi tek bir adamla ilgili olmayabilir.[40] 644’te Xuanzang, Kişm’in doğusunda Himatala dediği bir ülkeden geçti. Burası bir Eftalit kalıntısı olarak anlaşılır. Halkı keçe çadırlarda yaşıyordu, sınırları Göktürklerin sınırlarına değiyordu ve onların âdetlerini benimsemişti.[41][42]

Kültürel bir birim olarak ne zaman son bulduklarını kimse söyleyemez, çünkü nüfusları baştan karışıktı. Eftalitlerin izleri Peştunların, Afganistan’daki Türk Karluk ve Halaçların ve Doğu Türkistan’daki Äynuların etnogenezinde aranmıştır. Harezmî’nin Halaçları ve Kanjinaları onlarla ilişkilendirdiği okunmuştur.[43] On birinci yüzyılda hâlâ anılan Türk boyu Çağaniyan Kamicileri de Eftalit kalıntısı sayılmıştır.[43] Bunlar bulgu değil, önerilerdir.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n Kurbanov 2010
  2. ^ Markwart 1938, p. 45
  3. ^ a b c d Liang Shu, juan 54
  4. ^ Herrmann 1925, p. 565,571
  5. ^ a b c Yavuz 2025
  6. ^ Herrmann 1925, p. 569
  7. ^ a b Werner 1956, p. 11
  8. ^ a b Liang Shu, juan 54; Wei Shu, juan 102
  9. ^ Kageyama 2007, p. 11
  10. ^ Wei Shu, juan 102; 内田吟風 1972, p. 375
  11. ^ Herrmann 1925, p. 566
  12. ^ Wei Shu, juan 102; 内田吟風 1972, p. 377
  13. ^ 内田吟風 1972, p. 376
  14. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  15. ^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  16. ^ a b Tongdian, juan 193
  17. ^ Herrmann 1925, p. 579
  18. ^ a b Chavannes 1903, p. 224
  19. ^ a b de la Vaissière 2005a
  20. ^ Menander Protector
  21. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Wei Shu, juan 102
  22. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Wei Shu, juan 102; Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  23. ^ Markwart 1938, p. 47–48
  24. ^ a b Wei Shu, juan 102
  25. ^ Markwart 1938, p. 43–45
  26. ^ Herrmann 1925, p. 572–576
  27. ^ Herrmann 1925, p. 568–571,577
  28. ^ Herrmann 1925, p. 578–579
  29. ^ a b c d e f g h Kageyama 2007, p. 12
  30. ^ a b c Kageyama 2007, p. 13
  31. ^ Kageyama 2007, p. 12-13
  32. ^ Kageyama 2007, p. 13-14
  33. ^ Markwart 1938, p. 148
  34. ^ Golden 1992
  35. ^ Tabari
  36. ^ Felföldi 2001, p. 197
  37. ^ Felföldi 2001, p. 199
  38. ^ Herrmann 1925, p. 565
  39. ^ Markwart 1938, p. 41–43
  40. ^ Markwart 1938, p. 41
  41. ^ Record of the Western Regions
  42. ^ Herrmann 1925, p. 575–576
  43. ^ a b Markwart 1938, p. 93

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Szabolcs Felföldi, A prominent Hephthalite: Katulph and the fall of the Hephthalite Empire (2001)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（中） (1971)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書西域傳原文考釋（下） (1972)
  • Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler70

Kişiler
Afuzhiluo · Istemi · Katulph · Kayen · Khosrow I · Maniakh · Nagai Khan · Pei Ju · Poluomen Khan · Tardu Shad · Wei Jie · Wuti Khan
Devletler
First Göktürk Khaganate · Gaoche · Northern Zhou · Rouran Khaganate · Sasanian Persia · Western Wei · Xiongnu
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk–Persian war, 588–589 · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563 · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Abrui and Shir-i Kishvar · Battle of Bukhara · Flight of the Avars (557) · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · The embassies to Ctesiphon, 568 · The khan's letter to Maurice
Yerler
Bactria · Chach · Gate of Sul · Gurgan · Herat · Huo · Iron Gate · Jiuquan · Khorasan · Oxus · Panjikent · Samarkand · Sogdiana · Tarim Basin
Halklar
Alchon Huns · Avars · History of the Turkic peoples · Khalaj · Kidarites · Nezak Shahs · Sogdians · The Great Empires of the Steppe · Yueban
Soylar
Fufuluo
Kurumlar ve Unvanlar
Coinage of the Huna Peoples · Loose-rein prefectures · Yabgu
Kaynaklar
aṯ-Ṯaʿālibī · Liang Shu · Procopius · Record of the Western Regions · Sogdian inscriptions of the upper Indus · Sui Shu (Book of Sui) · Tabari · Theophanes of Byzantium · Theophylact Simocatta · Tomb of Shi Jun
Tartışmalar
The origin of the Avars · The Turkic ethnogenesis debate · Turkic-Sogdian Synthesis

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Hephthalites.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/hephthalites/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026