Pelliot tibétain 1283, Paul Pelliot’nun 1908’de Dunhuang’da bulduğu bir yazmadır. Yazma bugün Fransa Millî Kütüphanesi’ndedir.[1] Bir yüzü Çincedir. Öbür yüzde iki eski Tibetçe metin vardır. İkincisinin başlığı Byang phyogs na rgyal po du bzhugs pa’i rabs gyi yi ge’dir ve “Kuzeyde yaşayan kaç hükümdar varsa onların sıralanışına dair metin” diye çevrilir.[1]

Metin

Başlık, metni bir Uygur hükümdarının beş adamı kuzeye gönderip orada kaç hükümdar yaşadığını öğrenmesi yolundaki emrinin, Tibet arşivinde tutulan kopyası olarak adlandırır.[2] Metnin kendisi bu emir değildir. Beş adamın öğrendiklerini yazdığı rapordur.[2] Uygurlar tarafından yazılmış Türkçe asıl bulunamamıştır. Tibetçe metin Türkçeden çevrilmiştir.[2] Yaygın görüş raporu sekizinci yüzyılın ortasına, yani Uygur kağanlığı’nın ortaya çıkışından kısa süre sonraya tarihler. Aynı görüşe göre yazmayı Tibetliler, yüzyılın ilerleyen yıllarında Dunhuang’ı aldıklarında ele geçirdi.[2]

Göktürk boyları

9’dan 11’e kadar olan satırlar toplam on iki Göktürk boyunu sayar. 9. satır bunların arasında Zha ma Kha gan adlı bir hükümdarın boyunu da sayar.[3] Yazmada orada unvan Zha ma Mo ngan diye yazılıdır. Neşredenler bunu Kha gan diye düzeltir, çünkü 49–50 ve 69–70. satırlar böyle yazar.[3] Bu satırlarda o, Göktürklerin efsanevi bir hükümdarıdır.[3]

Rapor Göktürklere ‘Bug chor der. Ad, Çincede Mochuo diye geçen unvanın, yani Kapgan Kağan’ın unvanının Tibetçe biçimi olabilir. O zaman doğu Göktürklerinin ülkesini anar. Başka bir açıklamaya göre ad, Gansu’nun batısındaki Lop Nor çevresinin ülkesidir.[2] Listedeki birkaç boy, Çin kaynaklarının Göktürkler arasında saydığı boylarla örtüşür. Bu, birinci görüşü destekler.[2]

Adlardan üçü eşleştirilmiştir. A sha sde, Aşide ile özdeşleştirilir. Tibetçe yazılış bir hata sayılır.[4] Shar Du-li, Tang Huiyao’daki Sheli Tuli ile özdeşleştirilir. Bunlar iki boy olabilir, Sheli ve Tuli.[5] Hali için neşredenin gösterebildiği bir Türkçe biçim yoktur.[6]

Zha ma Kha gan’ın kimliği çeşitli biçimlerde açıklanmıştır: İkinci Kağanlığın son kağanı Özmiş olarak, Mukan olarak, Bumin olarak, İstemi olarak, Uygurların bir atası olarak ve Aşina boyunun kendisinin başka bir adı olarak.[7] Bu açıklamaların çoğu Ongi yazıtındaki Yama aġan unvanından hareket eder. Ayrıca Türk Atlası’nın Türk mitolojisi başlığı altında verdiği göl tanrıçası hikâyesindeki Çince 射摩, Shemo, adından da hareket eder.[7]

Üç mit

Birinci mit 68’den 77’ye kadar olan satırlardadır. Zha ma Kha gan’ın hükümdarlığının barış dolu bir döneminde kağan, ardında kumlu bir çöl uzanan büyük bir dağ silsilesine doğru bir ordu gönderdi. O silsilenin ardında, Basmıl ülkesinin ve onların ilerisinde yaşayan boyların da ötesinde, gök kralının iki boyu yaşıyordu.[2] Ordu dağları aşamadı ve iki asker yolunu kaybetti. Bir dişi devenin izlerini buldular, izleri berrak sulu bir pınara kadar sürdüler ve bir dişi deve sürüsünün yanında saf bir kadınla karşılaştılar. Kadın Türkçe konuşuyordu ve onlara yolu gösterdi. Av kovalayan bir köpek sürüsü geri döndü ve askerleri kokularından buldu. Askerler köpeklerin önünde kendilerini yere attı.[2] Köpekler on dişi deveye, askerlerin çölü geçmesi için gereken şeyleri ve suyu yükleyip develeri kendi ülkelerine geri gönderdi. Böylece iki asker kendi ülkesine döndü.[8]

İkinci mit 77’den 84’e kadar olan satırlardadır. İlk köpek gökten indi. Ondan iki köpek geldi, biri kızıl, biri kara. Bir dişi kurtla çiftleştiler, ama kurt kısırdı ve yavru doğuramadı. Bunun üzerine bir Türk evinden genç bir kızı kaçırıp onunla yattılar.[8] Bu birleşmeden doğan oğullar köpek olarak doğdu. Kızlar insan olarak doğdu ve saf kadınlara benziyordu.[8] Kızıl köpeğin halkı ile kara köpeğin halkı adlarını köpeklerden aldı: Ge zir Gu shu ve Ga ra Gu shu. Bunlar Qızıl Küşü ve Qara Küşü diye okunur.[8] İkinci sözcüğün anlamı, bir çeviride “burun” diye verilmiştir, kesin değildir.[8] Köpekler de kadınlar da Türkçe konuşuyordu. Kadınlar serveti ve yiyeceği, sığır dahil, toplayıp kullandı. Bu boylar arasında erkek bulunduğunu kimse duymamıştı.[8]

Üçüncü mit 94’ten 108’e kadar olan satırlardadır. Yazma orada yırtıktır. Kuzeyde, metnin “yabani Türkler” dediği bir topluluk yaşıyordu. İçlerinden biri bacağını kırdı ve yürüyemedi. Bu yüzden arkadaşları bacağının önünde bir at öldürdü, çok odun topladı, ona bir çakmaktaşı verdi ve onu orada bıraktı. Kırık bacağın yanına çok yorgun bir kaplan geldi. Kaplanın arkasından bir fareden büyük bir hayvan geldi. Postu demir bir alete benziyordu, boynunda ve iki yanında başparmak büyüklüğünde beyaz bir leke vardı. Adam beyaz lekeli yana bir ok attı ve onu öldürdü.[9] Gövdesi domuz gibi kamburdu. Postu sertti ve dikenliydi, burundan kuyruk ucuna kadar uzanıyordu, ucu kılıç gibi sivriydi.[9] Türkçede ona Kog nyo yog denirdi. Neşreden onu bir kirpi ya da oklu kirpi sayar. Hiçbir döneme ait Türkçe bir sözcük bu hayvan için bilinmez.[9] Pasajın geri kalanı hasarlıdır. Pasaj, adamın yattığı yerde bir kaplanla dikenli hayvanın dövüştüğünü hâlâ gösterir. Sonra kesilir.[9]

Kaynaklar arasındaki yeri

Üç mit, Göktürklerin mitleri arasında sayılır. Çin derlemelerinde bunlar yoktur.[1] Birincisi bir köken anlatmaz. İkincisi iki halkı bir köpekten ve bir Türk kızından türetir. Üçüncüsü bir parçadır. Rapor, kurt ve mağara hakkındaki Çin anlatılarından farklı bir gelenekten gelir. Bu yüzden onlardan bağımsızdır. Üç pasajdaki hiçbir şey onları Aşina’ya bağlamaz.

Notlar

  1. ^ a b c Erkoç 2018, p. 71
  2. ^ a b c d e f g h Erkoç 2018, p. 72
  3. ^ a b c Erkoç 2018, p. 63
  4. ^ Erkoç 2018, p. 66
  5. ^ Erkoç 2018, p. 65
  6. ^ Erkoç 2018, p. 68
  7. ^ a b Erkoç 2018, p. 63–64
  8. ^ a b c d e f Erkoç 2018, p. 73
  9. ^ a b c d Erkoç 2018, p. 74

Literatür

  • Hayrettin İhsan Erkoç, Çin ve Tibet Kaynaklarına Göre Göktürk Mitleri (2018)
  • Federica Venturi, An Old Tibetan Document on the Uighurs: A New Translation and Interpretation (2008)

Çözümlenmemiş kaynak kimlikleri: pelliot-tibetain-1283

Bu kaynağa dayanan maddeler 2

The Khalaj language · Turkic Mythology

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Dinler
Turkic Mythology
Diller
The Khalaj language
Kaynaklar
Ongi inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Old Tibetan report on the northern kings.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/old-tibetan-northern-report/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026