Afrasiyab, İran geleneğinde Turan’ın kralıdır. Bu gelenek yüzyıllar boyunca onu İran’ın büyük düşmanı yaptı. İlk olarak Avesta’da “Turanlı” Fraŋrasyan adıyla görünür. Krallık Hvarenah’ını ele geçirmek için üç kez denize dalar ve üç kez başarısız olur.[1] Şehname onu Peşeng’in oğlu yapar. Peşeng, Minuçihr’in ölümünden sonra İran’a saldırır.[2] Afrasiyab İran krallarıyla birkaç saltanat boyunca savaşır. Sonunda torunu Kay Husrav onu öldürtür.[3] On birinci yüzyıl Türk geleneğinde adı Alp Er Tunga’dır ve Kâşgarlı’nın Dîvân’ı ona yazılmış bir mersiyeyi korur.[4] Eski Semerkant’ın harabe höyüğü onun adını taşır. Orada 1965’te bulunan resimler Afrasiyab resimleri diye bilinir.[5]

Avesta’daki biçim Fraŋrasyan’dır.[6] Pehlevice Bundahişn Frāsiyāv yazar, Şehname’nin İngilizce çevirisi de böyle anar.[7] Şehname’nin biçimi Afrāsiyāb’dır, İngilizcede olağan yazım ise Afrasiab ya da Afrasiyab’dır.[2] Türkçe Alp Er Tunga adı, Kâşgarlı’nın andığı bir dörtlükte geçer. Kâşgarlı kendi çevirisinde bu adı Melik Afrâsiyâb diye karşılar.[4]

Avesta’da Afrasiyab

Avesta’nın ilahileri olan Yashtlar, Fraŋrasyan’ı Turanlı katil ve külhanbeyi olarak anar.[8] Zamyad Yasht’ta Vouru-Kasha denizinde Hvarenah’ı ele geçirmeye çalışır. Hvarenah, Arya uluslarına ve Zerdüşt’e ait olan krallık ihtişamıdır.[6] Çırılçıplak soyunur ve denize dalar. Hvarenah kaçar. Her kaçışında denizin bir kolu doğar. Birincisi Husravah gölü, ikincisi Vanghazdau gölü, üçüncüsü Awzh-danva suyudur.[1] Denemeler arasında bütün ekini ve içkileri kirletmekle tehdit eder.[6]

Aban Yasht’ta yer altındaki mağarasında tanrıça Ardvi Sura Anahita’ya kurban sunar. Yüz at, bin öküz ve on bin kuzu verir ve ondan Hvarenah’ı ister.[8] Tanrıça reddeder.[8]

Sonunu iki ilahi anlatır. Drvaspa Yasht’ta Haoma, tanrıçadan Turanlı katili bağlama gücünü ister. Onu bağlı olarak sürükleyip kral Husravah’a getirmek, Husravah’ın da onu derin tuzlu su gölü Chaechasta’nın ardında öldürmesini istemektedir.[9] Bu öldürme, Husravah’ın babası Syavarshana’nın ve Aghraeratha’nın öcünü alır.[10] Zamyad Yasht aynı nedenle Husravah’ın Fraŋrasyan’ı ve Keresavazda’yı zincire vurmasını anlatır.[11] Husravah sonraki destandaki Kay Husrav’dır, Syavarshana Siyavaş’tır, Keresavazda da Gersivez’dir.[8]

Yashtlar ona Turanlı der. Türklerden söz etmezler.[12]

Şehname’de Afrasiyab

Krallar Kitabı olan Şehname’de Afrasiyab, Turan kralı Peşeng’in oğludur.[2] Minuçihr ölünce Peşeng onu bir orduyla İran’a gönderir. İranlılar yenilir ve kralları Nevzer esir düşer. Afrasiyab Nevzer’i öldürür ve İran tacını alır.[2] Kardeşi Agrirat İranlı esirleri serbest bırakır. Afrasiyab onu öldürtür.[2]

Hikâyenin merkezinde İran kralı Kay Kavus’un oğlu Siyavaş vardır. Siyavaş, Afrasiyab’ın üzerine bir orduyla yürür. Afrasiyab bir rüyadan korkarak barış ister. Kay Kavus oğlunun verdiği şartları reddeder.[13] Onuru kırılan Siyavaş, Afrasiyab’ın yanına geçer ve orada saygıyla karşılanır. Afrasiyab’ın kızı Ferengis’le evlenir ve yüksek mevkilere yükselir.[13] Afrasiyab’ın kardeşi Gersivez ona haset eder. Siyavaş öldürülür.[13] Ferengis onun oğlu Kay Husrav’ı doğurur. Kay Husrav Turan sarayında büyür.[13]

Bir Fars minyatüründe çevgân maçı: soluk bir alanda çevgânlı, rengârenk atlı binicilerin yanında kayalık bir yamaçta seyirciler, üstte mavi gökyüzü
Siyavaş, Afrasiyab'ın önünde çevgân oynar. Şah Tahmasb için Tebriz'de hazırlanan Şehname'den bir sayfa, yaklaşık 1525–30, resim Qasim ibn ʿAli'ye atfedilir. The Metropolitan Museum of Art, New York, 1970.301.26, Arthur A. Houghton Jr.'ın bağışı, 1970, ayrıntı. Kamu malı.

Kay Husrav bu durumda Afrasiyab’ın torunudur.[13] İran kralı olarak ona karşı büyük savaşı yürütür. Afrasiyab defalarca yenilir. Bir kaleden ötekine kaçar ve sonunda bir mağaraya sığınır.[3] Mağara Azerbaycan’daki Hancast gölünün yakınındadır ve onu saray ve yurt edinir. Keşiş Hum onun feryatlarını duyar ve onu yakalar. Afrasiyab bir hileyle kaçar ve gölün içine dalar. Bir kurnazlıkla sudan çıkarılır. Kay Husrav onu kardeşi Gersivez ile birlikte öldürtür.[14] Onun ölümüyle Iraç’ın öldürülmesiyle başlayan kan davası sona erer.[15]

Kırmızı zeminli bir Fars minyatürü: yarı çıplak bir esir, hizmetkârlar arasında diz çökmüş. Hizmetkârlardan biri onu saçından tutuyor, miğferli ve zırhlı bir adam çekili kılıçla başında duruyor
Kay Husrav, Afrasiyab'ı öldürtür. Muhtemelen İsfahan'dan bir Şehname'nin sayfası, yaklaşık 1330–40. The Metropolitan Museum of Art, New York, 1974.290.21, Monroe C. Gutman'ın vasiyeti, 1974, ayrıntı. Kamu malı.

Türk geleneğinde Alp Er Tunga

Kâşgarlı Karahanlı hanedanındandı ve Dîvân’ını 1070’lerde yazdı.[16] “Cesur” anlamındaki alp sözcüğünün altında bir dize anar ve onu çevirir:[4]

alp är toŋa öldi mü / ēsīz ažūn qaldi mu / öḏläg ȫčin aldi mu / amdi yüräk yirtilūr. “Kral Afrâsiyâb öldü mü? Kötü dünya (onsuz) kaldı mı? Zaman ondan öcünü aldı mı? Şimdi yürek yarılıyor.”[4]

Dīvān Lughāt al-Turk

Dörtlük bir mersiyedir. Alp Er Tunga’yı, ölümü Türkçe şiirle yâd edilen bir Türk kralı olarak ele alır.[4] Kâşgarlı’nın çevirisi, onun zamanında Türk kahramanı ile Turan kralının tek ve aynı kişi olduğunu gösterir.[4] Çağdaş İslam kaynakları Karahanlı hanedanına Afrasiyab hanedanı dedi. Turanlı hükümdar Türk kahramanı Alp Er Tunga ile özdeşleştirildi.[17] Karahanlı kağanları böylece İran destanında Turan’ın yanında bir yer üstlendi.[17]

Kutadgu Bilig ikinci bir tanıktır. Aynı sarayda, Kâşgarlı’nın yazmasından birkaç yıl önce, 1069–1070’te tamamlandı. Kahramana Toŋa Alp Er der ve yanında İran adını da verir.[18] Ondan bir söz de aktarır: insan yüreği ettir ve korunmazsa bozulur.[19] Bu söz, kitabın Türk büyüklerinin ağzına koyduğu öbür sözler gibi şairin kendi şiiridir.[20]

Semerkant höyüğü

Eski Semerkant’ın üzerinde durduğu höyük, sonraki şehrin kuzeydoğusundadır ve Afrasiyab ya da Afrosiyab diye anılır. Yaklaşık 289 hektarı kaplar.[5] Orada kazılan saray yapıları yedinci yüzyılın ortasına tarihlenir. Soğd kralına gelen elçilerin resimlerini taşıyan salon on bir metreye on bir metre ölçülerindedir.[5] Resimlerde efsanevi kralın bir görüntüsü yoktur. Resimler onun adını yalnızca höyükten alır.

Açık bir gökyüzünün altında geniş bir höyüğün çıplak, aşınmış yüzeyi, ardında bir şehrin kubbeleri, portalleri ve bir dağ silsilesi
Moğol döneminden önceki Semerkant'ın yeri olan Afrasiyab höyüğü, arkada sonraki şehrin kubbeleri. Fotoğraf: David Stanley, 2012, CC BY 2.0.

Efsane ve tarih

Afrasiyab’ın arkasında tarihsel bir kral yoktur. Avesta onu denizlerin ve gizli Hvarenah’ın efsanevi dünyasına yerleştirir. Şehname onu Sasanilerden önceki efsanevi kralların çağına yerleştirir.[12] Tarihi olan, onun nasıl kullanıldığıdır. İlahiler onu lanetler. Destan onu kuşaklar boyunca İran’ın düşmanı yapar. On birinci yüzyıl Türk hanedanı onun adını kendine mal eder.

Notlar

  1. ^ a b Darmesteter 1883, p. 300–301
  2. ^ a b c d e Shahnameh; Warner 1905, p. 337
  3. ^ a b Shahnameh; Warner 1909, p. 135
  4. ^ a b c d e f Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 92
  5. ^ a b c Centre 2001
  6. ^ a b c Darmesteter 1883, p. 300
  7. ^ Warner 1905, p. 338
  8. ^ a b c d Darmesteter 1883, p. 64
  9. ^ Darmesteter 1883, p. 114
  10. ^ Darmesteter 1883, p. 115
  11. ^ Darmesteter 1883, p. 304
  12. ^ a b Darmesteter 1883
  13. ^ a b c d e Shahnameh; Warner 1906, p. 188
  14. ^ Shahnameh; Warner 1909, p. 136
  15. ^ Warner 1909, p. 136
  16. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  17. ^ a b Golden 1992, p. 214
  18. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 277, 280
  19. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 5861–5862
  20. ^ Dankoff 1983, p. 8–11

Kaynaklar

Literatür

  • James Darmesteter (trans.), The Zend-Avesta, Part II: The Sīrōzahs, Yasts and Nyāyis (Sacred Books of the East 23) (1883)
  • Arthur George Warner and Edmond Warner (trans.), The Sháhnáma of Firdausí, Bd. I (1905)
  • Arthur George Warner and Edmond Warner (trans.), The Sháhnáma of Firdausí, Bd. II (1906)
  • Arthur George Warner and Edmond Warner (trans.), The Sháhnáma of Firdausí, Bd. IV (1909)
  • Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Republik Usbekistan / UNESCO World Heritage Centre, Samarkand – Crossroads of Cultures. Nomination Documentation (603rev) (2001)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Dinler
Turkic Mythology
Gelenekler ve eğlenceler
Turkic Songs at the Tang Court
Kaynaklar
Afrasiab paintings

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Afrasiab.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/afrasiab/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026