Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Afrasiyab resimleri, eski Semerkant’taki tek bir salonun duvar resimleridir. Salon 1965’te bulundu ve o zamandan beri Elçiler Salonu diye bilinir.[1] Resimler, Tang’ın batı Göktürklerini yenmesinden sonraki yıllarda Soğd kralı Varkhuman’ın huzuruna gelen elçilikleri gösterir. Uzun saçlı Göktürkler onların arasında nöbet tutar.[2] Resimler seyrek bulunan türden bir kaynaktır. Dönemin içinde yapılmış bir resimdir ve bulunduğu odanın duvarları hâlâ birbirine karşı okunabilir.

Keşif ve yer

Resimler 1965’te Afrasiyab höyüğünde ortaya çıkarıldı. Höyük, Moğol dönemi öncesinde Semerkant’ın bulunduğu yerdir. Adını efsanevi kral Afrasiyab’dan alır.[1] Höyük yaklaşık 289 hektarı kaplar ve havalimanına giden bir yol 1962’de höyüğün üzerinden geçirilmişti.[3]

Berrak bir gökyüzünün altında geniş, çıplak ve aşınmış bir höyüğün yüzeyi, uzakta bir şehrin kubbeleri ve portalları ile bir dağ silsilesi
Afrasiyab höyüğü, Moğol dönemi öncesinde Semerkant'ın yeri. Arkada sonraki şehrin kubbeleri görünür. Fotoğraf: David Stanley, 2012, CC BY 2.0.

Salon, 23. Bölge’de 1 numaralı Salon olarak kazıldı. Kaleden uzakta, şehrin Arap fethinden önce çevrelendiği üçüncü ve son surun içinde yer alır.[4] Yapımına, çevresine üçüncü sur örülmeden önce başlanmıştı.[4] Bazı araştırmacılar onu yedinci yüzyılın ortasına ait bir kraliyet saray kompleksinin parçası sayar.[3] Başkaları onu bir görevlinin konutu ve kabul salonu sayar. Bu salon, batı duvarındakine benzer törenler için ayrılmıştı.[4]

Oda

1 numaralı Salon, on bir metreye on bir metrelik kare bir odadır.[3] Tek girişi doğu duvarındadır ve ana batı duvarına bakar. Resimler, batı yanında hafifçe öne çıkan sürekli bir duvar sedirinin üstünde durur.[1] Üst üste iki figür frizi, yaklaşık bir buçuk metre yüksekliğe kadar günümüze ulaşmıştır. Duvarların üst kısımları tavan çökünce yıkıldı. Çöküş odayı onuncu yüzyılda mühürledi.[1] Konular yönlere göre dağıtılmıştır. Bu dağılım başlı başına bir argümandır, çünkü duvarlar gösterdikleri dünya bölgelerine bakar.[1]

Tarih ve yaptıran

Resimlerdeki kral, Çin tarihlerindeki Kang ülkesinin kralı Semerkantlı Varkhuman’dır. Tang Huiyao, 658’de Tang görevlisi Dong Jisheng’in kralın şehrini Kangju Komutanlığı’nın merkezi yaptığını ve kralı, yani Fuhuman’ı, komutanlığın valisi atadığını kaydeder.[5] Xin Tang Shu aynı atamayı 650 ile 655 arasındaki Yonghui dönemine yerleştirir.[6] Fuhuman, Varkhuman’ın Çince biçimidir.[4] Tang Huiyao’ya göre aynı Yonghui yıllarında Kang defalarca elçi gönderdi. Elçiler, Arapların Kang’a saldırdığını ve ona vergi ödettiğini bildirdi.[5]

Resimlerin tamamlanışı yaklaşık 660’a yerleştirilir.[1] O yıllarda batı Göktürk kağanlarından Mishe ve Buzhen’in biri ya da ikisi, Soğdiyana’da Tang Genel Koruyucuları olarak görev yaptı. Tang, Batı Göktürk Kağanlığı’nı 658 ve 659’da yıkmıştı.[7] 658 ile 661 arasında Tang, Orta Asya’ya uzanan yüzden fazla komutanlık ve vilayet kurdu.[8] Bazı araştırmacılar resimleri Varkhuman’ın 658’deki atamasına bağlar ve onları bu atamadan kısa süre sonrasına tarihler, başkaları ise bu bağı reddeder.[4]

Yazıtlar

Resimler iki Soğd yazısı dizisi içerir. Birinci dizi, Soğd ve Baktriya el yazısıyla, resimler bittiğinde açıklayıcı etiketler olarak duvarlara yazıldı.[4] En uzun etiket, Soğdiyana’nın güneyindeki Toharistan’dan gelen Çağaniyan elçisinin kaftanı boyunca iner. Elçinin kral Varkhuman’a söylediği sözü verir.[2] İkinci diziyi, ilk yaşayanlar yapıyı terk ettikten sonra ziyaretçiler ekledi. Bu sonraki ellerden biri, Varkhuman’ın adını batı duvarındaki bir figürün boynuna yazdı.[4]

Batı duvarı

Batı duvarı girişe bakar ve ana sahneyi gösterir. Tavanla birlikte yıkılan üst kısmı bir ya da belki iki devasa figür gösteriyordu.[2] Korunmuş alt kısımda, üst üste üç armağan getirenler sırası sağdan ve soldan, kaybolmuş imgeye doğru yükselen figürlerin merkezî sırasında birleşir. Armağan getirenler hem bölgeden hem dışarıdan gelir.[2] Sol altta Varkhuman ve bölgenin ileri gelenleri armağanlarıyla durur. Sağ altta Kore’den, Çin’den ve Çin’in bağımlı ülkelerinden gelen yabancı ileri gelenler durur.[2] Bölge elçilerinin en önünde, soldaki ikinci frizde, kaftanında sözü yazılı Çağaniyan elçisi durur.[2] Kompozisyonun perspektifi Soğd resmi için alışılmadıktır ve Çin’den alınmış olabilir.[4]

Dokuma yuvarlak motifli beyaz kaftanlar giymiş, yüzleri ve elleri kısmen kaybolmuş üç ayakta figür, solmuş mavi bir zeminin önünde
Batı duvarının sol yarısında, alt sırada, dokuma yuvarlak motifli beyaz ipek kaftanlar giyen üç figür. Kim oldukları konusunda birden fazla görüş vardır. Fotoğraf: Richard Mortel, 2023, CC BY 2.0.

Bunların arasında Göktürkler vardır ve konumları meselenin özüdür. Armağan getirenleri içeri alan nöbetçiler yerli Soğdlar değil, uzun saçlı Göktürklerdir.[2] Uzun saçlı başka Göktürkler ikinci ve üçüncü frizleri doldurur. Çoğu kamplar hâlinde gruplanmıştır. Seyirciye sırtları dönük, bağdaş kurmuş otururlar ve üstlerindeki yıkılmış figürün altındadırlar.[2] Soğdlu bir hane kendi ana duvarını boyattı ve kapı nöbetini Göktürklere verdi. Bazı araştırmacılar onların görevini, bin yıl önce Persepolis Apadana kabartmalarında tahtta oturan kralın önünde yabancı heyetlere öncülük eden Persler ve Medlerin görevine benzetir.[4]

Sütunlar hâlinde eğik yazıyla kaplı beyaz bir kaftan ve yanında, sırtlarından uzun koyu örgüler sarkan, arkadan görünen oturmuş figürler
Batı duvarının üst sırası, sol yarı: uzun Soğdca yazıtı taşıyan beyaz kaftan ve yanında arkadan görünen, uzun örgülü saçlı oturmuş figürler, resimdeki Göktürkler. Fotoğraf: Richard Mortel, 2023, CC BY 2.0.

Aynı duvarın ikinci bir betimlemesi, Göktürk savaşçılarını bir kralın ya da kaybolmuş bir tanrının ayakları dibinde daire hâlinde otururken gösterir. Çinli elçiler ve Soğd soyluları alay hâlinde yaklaşır.[9] İki anlatım, odada kimlerin bulunduğu konusunda uyuşur. Oturan grubun ne yaptığı konusunda ayrışırlar ve nedeni yıkılmış üst sıradır.

Tören genellikle Soğd Yeni Yılı Nevruz ile özdeşleştirilir.[1] Takvim bunu karmaşıklaştırır. Yedinci yüzyıl İranı’nda takvimin kayması Nevruz’u baharın ilk gününden Ādur ayına ve yaz gündönümüne kaydırmıştı. Orada Nevruz, vergi toplamanın resmî açılış gününe denk geliyordu.[2] Bu yüzden bazı araştırmacılar, batı duvarındaki armağan alayını resmi onurlandıran güçlere borçlu olunan bir haraç ve vergi Yeni Yılı sayar.[10] Kaybolmuş üst sırada kimin durduğu konusunda birkaç görüş vardır. Bir öneri oraya Çin imparatorunun kendisini değil, vekilini, Tang’ın Soğdiyana Genel Koruyucusu’nu yerleştirir.[8]

Bir müze salonunda duvar resminin sağ yarısı: kahverengi ve koyu sarı tonlarda bir sıra solmuş ayakta figür ve sağ kenarda dikey direklerden oluşan bir çerçeve
Batı duvarının sağ yarısı. Yabancı elçiler bir sıra hâlinde durur. En sağda, sancak direklerinden oluşan bir çerçevenin yanında, tüylü başlıklı iki figür durur. Fotoğraf: amanderson2, 2018, CC BY 2.0.

Tüylü başlıklı figürler

Batı duvarındaki iki figür yuvarlak yakalı ceketler, halka başlı kılıçlar ve bir çift tüyle taçlanmış başlıklar giyer. Başlık, Çin kayıtlarındaki jougwan’dır. Goguryeo mezar resimleri onu gösterir. Kraliyet mezarlarının duvar resimlerinde ve Dunhuang’da Çin’in yabancı elçi tasvirleri de onu gösterir.[11]

Neredeyse yalnızca ana hatlarıyla çizilmiş, solmuş bir zeminde, belinde uzun kılıçlar taşıyan, dikey direklerin yanında duran iki figür
Batı duvarının sağ ucundaki tüylü başlıklı iki figür. Boyaları neredeyse yalnızca ana hat olarak kalmıştır. Fotoğraf: amanderson2, 2018, CC BY 2.0. Ayrıntı.

İki figürün kim olduğu tartışılır. Anazawa Wako, jougwan takan iki elçinin büyük olasılıkla Goguryeo kökenli olduğunu savunur. Roh Taedon onları, Tang savaşı yaklaşırken askerî müttefik arayan Goguryeo elçileri olarak tanımlar. Kim Won-yong önce onları, Goguryeo’yu dışlamadan, Sillalı sayar.[11] Üçünün de altında ayrı bir kuşku yatar: figürler Semerkant’a gerçekten gelmiş bir elçiliği mi kaydeder, yoksa Korelilerin kalıplaşmış genel bir imgesini mi yansıtır.[11]

Bu, Göktürk dünyası ile Kore yarımadası arasında ileri sürülen tek resimli temastır. Kesinlik düzeyi yazılı temasınkiyle aynıdır. Yazılı yanı Bökli sorusu ele alır. İkisinin modern kullanımı kendi maddesinde anlatılır.

Kuzey duvarı

Kuzey duvarı Çin’i gösterir. Yaygın biçimde benimsenen bir yorum, duvarın konusunu Duanwu ya da Ejderha Kayığı Bayramı diye belirler. Bu bayram yedinci yüzyılda, o zamanki Soğd Yeni Yılı gibi yaz gündönümüne denk geliyordu.[8] Çin’in kraliyet çifti, bayrama Soğd Yeni Yılı’nın tam gününde katılırken gösterilir.[8] Duvar baştan sona Çin sanat öğeleri gösterir.[4]

Solmuş bir duvarın üzerine çizilmiş, ayakta duran bir grup figür taşıyan uzun bir kayık. Altında dönen su, balığa benzer yaratıklar ve siyah bir kuş
Kuzey duvarı: suyun üzerinde imparatorluk çevresinden Çinli hanımları taşıyan bir kayık ve altında su yaratıkları. En uzun figür imparatoriçe ya da prenses olarak kabul edilir. Fotoğraf: Richard Mortel, 2023, CC BY 2.0.
Mavi ve koyu sarı tonlarda, at ve binici ana hatlarının zar zor seçildiği, ağır biçimde solmuş bir duvar resmi bölümü
Kuzey duvarı, sağ bölüm: bir avdaki biniciler, Çin imparatorunun avı olarak kabul edilir. Ana hatlardan fazlası günümüze ulaşmamıştır. Fotoğraf: Jean Housen, 2023, CC BY-SA 4.0.

Güney duvarı

Güney duvarı en iyi korunmuş ve renk bakımından en parlak duvardır. Yoğun lacivert bir zemine boyanmıştır.[12] Burada figürler, öteki Soğd salonlarının anlatı frizlerinde olduğu gibi tek bir yatay akış içinde ilerler. Küçük beyaz bir fil üzerindeki binicilerin öncülük ettiği bir armağan alayı vardır.[12] Dört zengin giyimli atlı kadın izler. Ardından iki Çağaniyan ileri geleni gelir. Develerinden inmeye hazırlanırken yan oturmuşlardır. Onların ardından yayan iki erkek ve bir kadın gelir. Eğitilmiş bir at ile iki çift beyaz kaz götürürler.[12] Alay, en solda küçük, korunan bir yapıya yönelir.[12] Alayın arkasında atlı ve fazla büyük boyutlu bir Varkhuman vardır, ardından atlı askerleri. Varkhuman, Çağaniyan’dan gelen elçileri uzun yolculuklarından sonra karşılar ve onları Semerkant’ın güney kapısına kadar eşlik eder.[12] Üst sıradan yalnızca birçok atın tırnakları ve üzengi parçaları günümüze ulaşmıştır.[4]

Parlak mavi bir zeminde uzun bir friz: solda beyaz bir fil, atlı ve develi binicilerin bir sırası, bir sıra beyaz kuş ve yayan figürler
Güney duvarındaki alay: başındaki beyaz fildan develer üzerindeki binicilere ve beyaz kuşlara kadar. Fotoğraf: Richard Mortel, 2023, CC BY 2.0.
Resim günümüze ulaştığı hâliyle: bir devenin üzerinde iki binici, bir sıra beyaz kuş, beyaz cübbeli ayakta bir adam ve üstteki frizden atların bacakları, solmuş mavi bir zeminde büyük sıva kayıpları Aynı bölümün yeniden yapımı: mavi zemin ve koyu sarı develer taze renklerle, binicileri, kuşları ve ayakta duran adamı eksiksiz, fotoğrafta yalnızca kayıpların göründüğü yerde eyer örtülü bir deve Özgün Yeniden yapım
Yedinci yüzyıldan Elçiler Salonu'nun güney duvarındaki alayda develer üzerindeki binicilerle bir sıra beyaz kuş ve ayakta duran bir adam: resim günümüze ulaştığı hâliyle ve aynı bölüm, fotoğrafa dayanan, atlas için yapılmış özgün bir sanatsal yeniden yapımda. Yeniden yapım solmuş renkleri geri getirir ve sıva kayıplarını doldurur. Kayıpların içine yaptığı, sağdaki eyerli deve de dâhil, tahmindir. Fotoğraf: Carole Raddato, CC BY-SA 2.0. Yeniden yapım: bu fotoğrafa dayanan, atlas için yapılmış özgün sanatsal çizim, 2026, CC BY-SA 2.0.
Mavi bir zeminde süslü eyer örtülü beyaz bir fil. Sırtında binen figürler kayıp
Güney duvarındaki alayın başındaki beyaz fil. Sırtındaki binicilerden geriye bir şey kalmamıştır. Fotoğraf: Richard Mortel, 2023, CC BY 2.0.
Bir duvar resmi parçası: kuşlarla desenli kırmızı bir giysi içindeki büyük bir binicinin bir bölümü, altın bir kılıç kını ve inci yuvarlaklarla çevrili bir eyer örtüsü
Varkhuman olarak okunan, fazla büyük boyutlu biniciden günümüze ulaşanlar: kuş desenli kırmızı ipek bir giysi, altın bir kılıç kını ve inci yuvarlaklarla kenarlı bir eyer örtüsü. Fotoğraf: Richard Mortel, 2023, CC BY 2.0.

Doğu duvarı

Girişi taşıyan doğu duvarı kötü korunmuştur.[1]

İmgeler ve inanç

Salon, Soğd resimleri arasında dışarıda bıraktıklarıyla istisnaidir: tanrıları, iblisleri ve doğaüstü varlıkları.[12] Mitolojik yaratıklar yalnızca kumaşlar üzerinde yinelenen desenler olarak görünür. En dikkat çekeni, Varkhuman’ın cübbesindeki köpek-kuş senmurv’dur. Sasani krallarının kraliyet giysilerinden örnek alınmıştır.[13] Aynı desen, II. Hüsrev’in Tak-ı Bostan’daki büyük atlı kabartmasında ceketini ve pantolonunu kaplar.[13] Yedinci yüzyıl Soğdları, aralarındaki Maniheist, Hıristiyan ve Budist misyonlara rağmen Zerdüşt inançlarını büyük ölçüde korumuştu.[13] Bazı araştırmacılar tanrıların yokluğunu törenin dünyevi amacıyla açıklar: büyük güçler için gelir toplanan bir Yeni Yıl.[10]

Soğdiyana’da resimli salonlar

Çin tarihleri bir başka böyle salonu anlatır. Soğd beyliği Kushaniya’yı, yani He’yi anlatırken Xin Tang Shu, şehrin solunda çok katlı bir yapı bulunduğunu yazar. Yapının kuzey yanı Çin’in eski imparatorlarıyla, doğu yanı Göktürklerle ve Brahmanlarla, batı yanı Pers kralları, Fulin ve diğerleriyle boyanmıştı. Hükümdar her sabah oraya gidip eğilir, sonra çekilirdi.[6] Kushaniya salonu Afrasiyab salonu değildir ve yönleri farklıdır. Anlatım, dünyanın hükümdarlarını yönlere göre gösteren boyalı salonların Tang döneminde Soğdiyana’da bilindiğini gösterir.[6]

Göktürkler ve Soğdlar

Kore sorusunun ötesinde fresk, altıncı ve yedinci yüzyıllarda yönetici katmanlarda Soğdlarla Göktürklerin kaynaşmasına dair bir kanıt dizisinin parçasıdır. Bir Soğd evlilik sözleşmesi bir Göktürk’ü bir soylu kadınla birleştirir. Pencikent’in yedinci yüzyılın sonunda bir Göktürk kralı vardı. Krasnaya Rechka’da çiftler, Göktürk geleneğince atlarıyla birlikte gömülüdür. Kuyruk-tobe’nin ahşap frizinde figürler Göktürk giysisi giyer.[9]

Koruma ve yeniden yapım

Resimler salondan yakındaki müzeye taşındı ve orada duruyor.[2] Renkleri kazıdan beri soldu. Erken bir fotoğraf, güney duvarındaki bir Çağaniyan elçisinin başını, renkleri bozulmadan önce gösterir.[13] Figürler 1975 tarihli bir yayına göre numaralanmıştır. Eksik kısımların çizili yeniden yapımları, günümüze ulaşanların çizimlerinin yanında yayımlanmıştır.[4] Resimler nerede çoğaltılırsa çoğaltılsın, özgün ve restore edilmiş kısımlar birbirinden ayrılmalıdır.[4]

Tanık olarak değeri

Resim kendine tanıklık eder: var olduğuna, üzerinde ne olduğuna ve nasıl yapıldığına. Tarihi, imgeden değil, odadan, Varkhuman’ın atanmasına dair Çin kaydından ve duvarın gösterdiği siyasi durumdan gelir.[1] Figürlerin ne anlama geldiği bir yorumdur ve yorumlar ayrışır. Yorum olmayan şey, ressamların Göktürklere verdiği yerdir: kapıda, elçilerin arasında, kralın kendi salonunun içinde.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i Azarpay 2014, p. 49
  2. ^ a b c d e f g h i j Azarpay 2014, p. 50
  3. ^ a b c Centre 2001
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m Azarpay 2014, p. 56
  5. ^ a b Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99
  6. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  7. ^ Azarpay 2014, p. 50–51
  8. ^ a b c d Azarpay 2014, p. 51
  9. ^ a b de la Vaissière 2005a
  10. ^ a b Azarpay 2014, p. 54
  11. ^ a b c Lena 2008
  12. ^ a b c d e f Azarpay 2014, p. 52
  13. ^ a b c d Azarpay 2014, p. 53

Kaynaklar

Literatür

  • Guitty Azarpay, The Afrasiab Murals: A Pictorial Narrative Reconsidered (2014)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Kim Lena, Goguryeo People Wearing Jougwan in Tang Chinese Art (2008)
  • Republik Usbekistan / UNESCO World Heritage Centre, Samarkand – Crossroads of Cultures. Nomination Documentation (603rev) (2001)

Bu kaynağa dayanan maddeler 1

The Turkic ethnogenesis debate

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Kişiler
Afrasiab
Tartışmalar
The Turkic ethnogenesis debate · The Turkish–Korean friendship narrative · Turkic-Sogdian Synthesis

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Afrasiab paintings.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/afrasiab-murals/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026