Semerkant

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Semerkant, onu kuran Soğdluların şehridir ve Soğdiyana’nın başıdır. Wei Shu, Asya Hunlarının Sute kralını öldürüp ülkeyi aldığını kaydeder. Ayrıca 457’de Huni adlı bir Asya Hunu kralının, soyunun üçüncüsü olarak tahtta oturduğunu kaydeder.^[1] Bu Asya Hunları Kidaritler olabilir. Kidaritlerin Kidara adı Semerkant’ın okçu sikkelerinde geçer. Bu özdeşleştirmeye göre Kidaritlerin şehri ele geçirişi 440’tan sonraya, Soğd elçiliklerinin Çin’e 457’ye kadar kesildiği döneme tarihlenir.^[2] Farklı bir açıklama Sute’yi Karadeniz’in kuzeyindeki Alan ülkesi, bu Asya Hunlarını ise Hunlar sayar.^[3] Wei Shu, Semerkant için kendi adını, Xiwanjin’i verir. Şehrin elçiliklerini de kaydeder.^[4] Bu Asya Hunlarının yönetiminde, beşinci yüzyılın ikinci yarısında, yeni iç kale dört metre kalınlığında dövme toprak bloklardan oluşan devasa bir platform üzerinde yükseltildi. Aynı yarım yüzyılın seramikleri onun altında yatar. Platform, nüfusu ancak güçlü yeni bir iktidarın seferber edebileceği büyük yapılar arasında sayılır.^[2]

Eski şehir

Semerkant, Afrasiyab’ın yerinde durur. Afrasiyab ve Kök Tepe, Zerefşan’ın kanalları üzerinde, her biri iki yüz hektardan büyük iki dev yerleşimdi. İkisi de MÖ sekizinci ya da yedinci yüzyıldan itibaren iskân edildi. Kök Tepe kısa sürede geriledi.^[5] İki bin yıl boyunca Semerkant, Soğdiyana’nın en büyük şehriydi. Merv ve Baktra ile birlikte Batı Orta Asya’nın en büyük şehirlerinden biriydi.^[5] Kyros MÖ 540 dolaylarında Soğdiyana’yı aldı. İskender onu MÖ 329’un başında fethetti.^[5]

Eftalitler ve Göktürkler dönemi

Şehir 509’da Eftalitlere geçti. 560 dolaylarında Göktürklere geçti. Eski yerleşim Afrasiyab’ın büyük duvar resmi, Göktürk savaşçılarının bir kralın ya da kayıp bir tanrının ayakları dibinde daire biçiminde oturduğunu gösterir. Çinli elçiler ve Soğd soyluları alay halinde yaklaşır. Resim, altıncı ve yedinci yüzyılların yönetici katmanlarında Soğdluların ve Göktürklerin kaynaştığına tanıklık eder.^[2] Çin’deki Semerkantlı Soğd göçmenleri Kang soyadını aldı. Guyuan’daki Shi ailesinin eşleri Kang’dı. Yedisu’daki Navaket’in uzun surları, Semerkant’taki gibi yirmi kilometrekarelik bir alanı çevreliyordu. Şehrin kuzeyinde Açlık Bozkırı, Çaç’a giden yolcuları Zaamin yakınındaki dağ eteği boyunca gitmeye zorlardı. Dokuzuncu yüzyılda bozkıra döşenen sarnıçlar iki gün kazandırdı.

Arap fethi

712’de Kuteybe b. Müslim Semerkant’ı bir hileyle aldı.^[6] Teslim antlaşması şehri peşin iki milyon dirhem, üç bin köle ve yıllık bir haraca bağladı.^[7] Kuteybe antlaşmayı bozdu. Şehirde kaldı ve halkını dışarı sürdü.^[8] Semerkant soylularının bir kısmı Dēwāštīč’in yanına, Pencikent’e sığındı. Oradaki iç kalede bir resim şehrin ele geçirilişini gösterir.^[9] Semerkant beyleri Ishtikhan’ı ikinci başkentleri yaptı.^[10]

Samaniler dönemi

Dokuzuncu ve onuncu yüzyıllarda Semerkant, Türk kölelerinin pazarıydı. Yakubî, gelecekteki halife Mutasım’ın her yıl Türk satın almak için Semerkant’a, Nuh b. Esed’in yanına bir ajan gönderdiğini kaydeder. Me’mun döneminde bu yolla üç bin kadar uşak toplandığını da kaydeder.^[11] Köle askerlerin bu devşirilmesi, sonraki Müslüman tarihi için büyük önem taşıyordu. Devşirme Semerkant’ın köle tüccarları arasında başladı.^[11] Mukaddesî, Semerkant’ın ipek brokarını Türklere satılan mallar arasında sayar.^[12]

Şehir bir Maniheist topluluğa da ev sahipliği yaptı. İbn Nedim, beş yüz kadar Maniheistin Semerkant’ta toplandığını bildirir. Horasan hükümdarı onları öldürmek istedi. Çin kralı bunun üzerine kendi ülkesindeki Müslümanları kesmekle ve camilerini yıkmakla tehdit etti. İbn Nedim bu kralın Dokuz Oğuz hükümdarı olduğunu sanır. Maniheistler haraç karşılığında rahat bırakıldı.^[13] Semerkant’ın hinterlandı onuncu ve on birinci yüzyıllarda Hotan’a kadar batı Tarım havzası ve Tanrı Dağları’nın batısındaki Türk ülkeleriydi.^[14]

Sonraki tarih

Bîrûnî, Fârâbî, İbn Sina ve Harezmî, Soğdiyana’da ya da komşu Harezm’de eğitim gördü. Bazı el yazmaları Moğol büyük kağanı Güyük’ün Beşbalık’ın yedi gün kuzeyinde, Semerkant denen bir kasabada öldüğünü söyler. Bu bilgi reddedilmiştir.