Karahanlı Devleti

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Karahanlılar ilk Müslüman Türk imparatorluğunu kurdu. İmparatorluk Tanrı Dağları’nın iki yanında uzanıyordu.^[1] Devletleri, Tanrı Dağları’nın batısındaki Türk boylarının bir federasyonundan doğdu. Bunların arasında Yağmalar, Karluklar ve Tukhsiler vardı. Bir yüzyıl boyunca bu boyların gençleri Çaç’ta ve Fergana’da köle olarak satılmıştı.^[2] Bazı araştırmacılara göre onuncu yüzyıl Talas’ının Türkmenleri On Ok’un bir kalıntısıydı ve Oğuzlardan ayrı bir halktı. El-Mukaddesi onları Müslüman olmuş tek Türk halkı olarak anar.^[3] Minorsky, Tukhsileri Türgişlerin bir kalıntısı saymıştır.^[4] Devlet, İspicab ile Balasagun arasındaki Argu ülkesinde başladı. Burası bir Soğd ve Türk ülkesiydi. Türklerin İslam’a ilk geçişleri orada, Syr Darya’nın kuzeyindeki Soğd ticaret kuşağında olmuştu.^[5]

Hanedanın nasıl başladığı belirsizdir. Bazı araştırmacılar ilk Karahanlı kağanın Uygur kağanlığının 840’taki çöküşünden sonra kağanlığa sahip çıktığını söyler. Başkaları hanedanı, 943 dolaylarında Balasagun’u alan pagan Türklerde görür. Onlara göre bunlar bir kuşak içinde Müslüman oldu.^[6] Üçüncü bir grup hanedanın kurucuları olarak Yağmaları alır. Yağmalar, Uygur hanedanıyla akraba bir halktı. 840’tan sonra batıya göç ettiler ve Kaşgar bölgesini Karlukların elinden aldılar.^[7] Son bir grup hanedanın herhangi bir boya ait olduğunu yadsır. Onu, Göktürklerin, Türgişlerin ve Dokuz Oğuzların kağanları gibi Aşina türünden bir soy sayar ve bu soyun Kaşgar bölgesindeki Yağma ile Çigil boylarına dayandığını söyler.^[8] Satuk Buğra Kağan 955 dolaylarında öldü. Hanedandan İslam’a geçen ilk kişi oydu.^[6] Batı kolu 1212’de sona erdi. O yıl Harezmşah Semerkant’ı aldı. Hanedandan bulabildiği herkesi öldürdü.^[9]

999’da Karahanlılar Maveraünnehir’i alıp Samanileri sona erdirdi.^[1] Orada çok katı bir Sünnilik ilan ettiler. Bunu şehir seçkinlerini kazanmak için yapmış olabilirler.^[10] 1006’da Hotan’ı aldılar. Hotan üzerinden Gaznelilere misk ve ipek sağladılar.^[11] Kaşgarlı Mahmud onların doğu krallığından çıktı. Divanü Lügati’t-Türk’ü Bağdat’ta 1076–1077’de yazdı.^[11]

Kutadgu Bilig, nazım biçiminde bir hükümdar aynasıdır. Karahanlı sarayında yazılmıştır. 1069 ya da 1070’te Kaşgar hükümdarına sunuldu, manzume ona Tabgaç Uluğ Buğra Kağan der.^[12] Şair, Çigillerden bir bilge alıntılar. Çigiller konfederasyonun boylarından biriydi.^[13] Saray, Arap yazısının yanında Uygur yazısını da korudu. Uygur yazısına Türk yazısı derdi.^[14]

Notlar

^ a b de la Vaissière 2005a, p. 267
^ de la Vaissière 2005a, p. 331
^ Sümer 1972, p. 28–29
^ Sümer 1972, p. 28
^ de la Vaissière 2005a, p. 330
^ a b c d Golden 1992, p. 214
^ Sümer 1972, p. 30
^ Togan 1981, p. 58
^ a b Golden 1992, p. 227
^ de la Vaissière 2005a, p. 327
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 321
^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 88, 6495
^ Kutadgu Bilig
^ Dankoff 1983, p. 2–3
^ Golden 1992, p. 215
^ Golden 1992, p. 214–215
^ Golden 1992, p. 216

Kaynaklar

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)