581-yilda Taspar xon vafot etganida, u dasht yaratgan eng katta davlatni va uni kim boshqarishi haqidagi istagini qoldirdi. Koʻk turklar zodagonlari Oʻtukanda kengashga yigʻilib, bu istakni rad etdi.[1] Keyingi uch yilda sodir boʻlganlar saylov, taxtdan voz kechish, isyon va gʻarbdan aralashuv boʻldi. Bu 584–603-yillardagi fuqarolar urushiga aylandi, u xoqonlikni butunlay ikkiga boʻldi. Inqiroz Xitoy tarixlaridan, eng avvalo Sui Shuning Koʻk turklar haqidagi bobidan maʼlum. Suy saroyi bu bobni ehtiyotkorlik bilan tuzishga har qanday asosga ega edi, chunki foyda koʻrgan Suylar edi.

581-yildagi Osiyo xaritasi: Qora dengizdan kidanlargacha boʻlgan boʻlinmagan Koʻk turk xoqonligi, saroyi Oʻtukanda, irmoq sifatida Tarim vohasi davlatlari va eftal knyazliklari; ular yonida Sharqiy Rim imperiyasi, Sosoniylar Eroni, Suy, Chen, Tuyuhun va Goguryeo; dasht bilan Xitoy oʻrtasida Shimoliy Qi devori va shtrixlangan chegara hududi
Koʻk turk xoqonligi 581-yilda, Taspar vafot etgan yili: hali Qora dengizdan kidanlargacha boʻlinmagan, saroyi Oʻtukanda. Uning yonida shu yili hukmronligi boshlangan Suy, Chen, Sosoniylar Eroni va Sharqiy Rim imperiyasi. Dasht bilan Xitoy oʻrtasida Shimoliy Qi devori (556) va ikkala tomon ham egallamagan chegara hududi turadi. Zamonaviy xarita, chegaralar taxminiy.
© Emre-E Yavuz 2026

Taxt vorisligi qoidasi

Koʻk turklarda taxt vorisligi yon tomonlama borardi. Xon vafot etganida taxt uning keyingi kichik ukasiga oʻtardi. Aka-ukalar tugagandagina u eng kattasining katta oʻgʻliga oʻtardi. Shu tariqa taxtni xonadonning bitta tarmogʻi emas, butun xonadon egallab turardi. Qoida sifatida qaralsa, unga Buminning uch oʻgʻli navbat bilan rioya qilgan. Uning maqsadi, ehtimol, taxtning bitta tarmoqda mustahkamlanib qolishiga yoʻl qoʻymaslik edi. Manbalar bu qonuniyatni koʻrsatadi. Ular qoidani koʻrsatadimi, bu ochiq savol. Xonning oʻz vorisini nomlash huquqi yoʻq edi. Bahsli holatda zodagonlar yigʻilib, tanlardi. Turkic Atlas urf-odat huquqi haqida maʼlum boʻlganini Toʻre ostida, kengash haqida maʼlum boʻlganini esa toy ostida bayon qiladi.

Taspar taxt oʻz oʻgʻli Amrakka emas, balki ukasi Mukanning oʻgʻli Toʻremenga oʻtishini istagan edi.[1] Tasparning barcha ukalari vafot etgan edi. Shu sababli yon tomonlama qoidaga koʻra taxt keyingi avlodning eng katta erkagiga oʻtishi kerak edi. Bir hisobga koʻra, Buminning nevaralari ichida eng kattasi Buminning katta oʻgʻli Issikning oʻgʻli Ishbara edi. Taspar uni toʻqqiz yil oldin sharqda kichik xon qilgan edi.

Oʻtukandagi kengash

Oʻtukandagi kengash taranglikda oʻtdi. Ishbara Tasparning tanloviga ikki sababga koʻra eʼtiroz bildirdi. Xonning vorisni belgilash huquqi yoʻq edi, Toʻremenning onasi esa koʻk turklardan emas edi va uning daʼvosiga koʻra, quyi martabali edi.[1] Bir talqinga koʻra, xoqonlikning mahalliy hukmdorlari, koʻk turk boʻlsin yoki yoʻq, tanlovda ovozga ega edi. Zodagonlarning koʻpchiligi koʻk turklar edi yoki koʻk turklar tomoniga oʻtgan edi. Koʻk turklarni mustaqil qilish uchun tuzilgan davlatdan koʻk turk xoni boʻlishi kutilardi. Toʻremenning onasiga eʼtiroz shunga asoslangan edi. Ishbara agar Toʻremen saylansa, kengashni isyon bilan qoʻrqitdi. U oʻrniga Amrakni taklif qildi, chunki u eng katta shahzoda va Tasparning oʻz oʻgʻli edi. Vakillar rozi boʻldi va Amrak xon etib saylandi.[1]

Amrak bir yildan kam hukmronlik qildi. Toʻremen saylovni nohaq deb rad etdi va tarafdorlarini isyonga koʻtardi. Ehtiyotkor Amrak diplomatiyani tanladi. U taxtdan voz kechdi va oʻz oʻrniga Ishbarani xon qilishni taklif qildi, shu bilan qoʻzgʻolonning oldini oldim, deb hisobladi.[1] Qoʻzgʻolonning oldi olinmadi. Zodagonlarning noroziligi Ishbaraga qarshi ochiq, qurolli isyonga aylandi. Shu paytdan Apa xon deb tanilgan Toʻremen unga urush eʼlon qildi.

Gʻarbning aralashuvi

Toʻremen gʻarbdan qoʻllab-quvvatlash topdi. Istamining oʻgʻli va uning yabgʻudagi vorisi Tardush gʻarbiy qanotni olti yil Oltoydan emas, Suyabdan boshqargan edi. Bir talqinga koʻra, u 576-yilda Vizantiya elchisi Valentinosni qabul qilganidan keyin butun xoqonlikni istay boshlagan. Apa tomonini olib, u Oltoydan sharqda xonning ishlariga aralashdi, bunday ishni hech bir yabgʻu qilmagan edi. Shu bilan u xonadonning yozilmagan qoidasini buzdi. Isyon unga imkoniyat berdi.

Oqibatlari

Eng yaxshi talqinga koʻra, toʻrt shahzoda, yaʼni Apa, Ishbara, Amrak va Tardush, keyin sodir boʻlganlarga javobgar edi. Ulardan oldin hech bir xorijiy kuch davlatni xavf ostiga qoʻymagan edi. Haqiqiy fuqarolar urushi 584-yildan boshlab sanalanadi. 583-yilda Suy Xitoyiga qilingan birgalikdagi bosqin muvaffaqiyatsiz tugagach, Suy agentlari sarkardalarni bir-biriga qarshi qoʻydi. Ishbara Apani gʻarbga, Tardushning quchogʻiga haydadi. U Apaning onasini, oʻz ammasini, Oʻtukanda oʻldirtirdi. 585-yil sentyabrida gʻarbiy qoʻshin Oʻtukanga yurish qildi, Ishbara esa Xitoyga qochdi. Ishbara 587-yilda vafot etdi. Uning ukasi Bagha xuddi shu yili Apani tirik qoʻlga oldi. Xoqonlik endi ikkiga boʻlingan edi.[1]

Inqirozning yana bir ishtirokchisi bor edi, u parda ortida turardi. Zhou sarkardasi Yang Jian 581-yilda, Taspar vafot etgan yili, Xitoy taxtini egalladi. U Suy sulolasiga asos soldi. Uning xonga boʻysunishdan bosh tortishi, ikkala koʻk turk saroyidagi agentlari va Ishbara yonidagi malikasi amakivachchalar janjalini davlatning tugashiga aylantirdi. Ikki asr keyingi Kul Tegin bitigi bu jarayonni oʻz tilida tasvirlaydi. Ukalar akalarga oʻxshamadi, oʻgʻillar otalarga oʻxshamadi va xitoyliklar birodarni birodarga qarshi qoʻydi.[2]

© Emre-E Yavuz 2026 The Göktürk civil war, 581–603, in seven time slices. Modern map on a base of Natural Earth; the zones of 584 to 588 follow the editor's maps of the civil war, and the movements are schematic. The legend gives the basis of every area, line and place. GöktürksFrontier zoneSui SuiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Ötüken Suyab Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneSui SuiTiele Ishbara, 583Apa's flight Wall of the Qi, 556 Ötüken Baidao Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou TardushApaIshbaraFrontier zoneSui SuiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Ötüken Tola Suyab Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou TardushApaIshbaraFrontier zoneSui Sui September 585Ishbara Wall of the Qi, 556 Ötüken Baidao Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou TardushNiriBaghaFrontier zoneSui Sui Bagha, 587 Wall of the Qi, 556 Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou TardushNiriTulanFrontier zoneSui SuiSasanian Persia 588 Wall of the Qi, 556 Ötüken Samarkand Balkh Herat Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou Western khaganateEastern khaganateFrontier zoneSuiYami SuiTuyuhunTiele Tardush's flight Wall of the Qi, 556 Ötüken Suyab Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Shengzhou

  1. 581 Taspar's succession

    Taspar dies with the khaganate undivided, from the Black Sea to the Khingan. The assembly at Ötüken passes over his choice, Töremen, and after Amrak stands down it raises Ishbara, the son of Issik. Töremen takes the title Apa Khan, and Tardush, the son of Istemi, holds the west as yabgu.

  2. 583 The campaign against the Sui

    Ishbara invades China with Apa, Tardush and Bagha beside him. A rising of the Tiele draws Tardush off, and a Sui surprise attack near Baidao breaks the Göktürk army. Ishbara then raids Apa's camp and kills his mother, and Apa flees west to Tardush.

  3. 584 Three powers

    Apa, with Tardush behind him, holds a coalition from the Kyrgyz to Kucha and Hami. Ishbara keeps the east around Ötüken, with Amrak on the Tola as second khan. Tardush's western dominions reach from the Black Sea to Suyab.

  4. 585 Ishbara turns to the Sui

    Pressed by Tardush, Ishbara declares himself a vassal of the Sui. In September the western army marches on Ötüken, and Apa's power reaches it; Ishbara has withdrawn south to Baidao under Sui protection. Later in the year he strikes back at Apa.

  5. 587 Apa taken alive

    Ishbara dies, and by his will his brother Bagha succeeds him. Bagha marches west under drums and banners sent by the Sui emperor; Apa's men take them for a Sui army and come over, and Apa is taken alive. In the west Apa's people raise Niri as their khan.

  6. 588 Tulan, and the war with Persia

    Bagha falls to a stray arrow on a second campaign in the west, and Ishbara's son Yongyulü succeeds him as Tulan Khan. In the same year a Göktürk army crosses the Oxus, takes Balkh and Herat, and is destroyed by Bahram Chobin. The division of the khaganate is complete.

  7. c. 603 Two khaganates

    Tulan is killed by his own followers in 599. About 603, facing a revolt of the Tiele and other tribes, Tardush flees to the Tuyuhun and disappears. Yami, a Sui client since 597, marches into Ötüken with Göktürk and Chinese troops, and the realm stays divided into an eastern and a western khaganate.

  • Place named in a source (position as commonly identified)
  • Position disputed or approximate
  • Zone drawn after the editor's maps of the civil war and the Sui Shu
  • Area as the modern literature gives it
  • Frontier zone between the steppe and China, held by neither side (hatched)
  • Movement named in a source (route drawn)
The Göktürk civil war, 581–603, in seven time slices. Modern map on a base of Natural Earth; the zones of 584 to 588 follow the editor's maps of the civil war, and the movements are schematic. The legend gives the basis of every area, line and place.

Izohlar

  1. ^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  2. ^ Kül Tegin inscription

Manbalar

Adabiyot

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)

Bogʻliq

What links here15

Persons
Amrak · Ishbara Khan · Issik Khan · Mukan Khan · Rudan Khan · Tardush · Taspar Khan
States
First Göktürk Khaganate · Sui · Western Göktürk Khaganate
Conflicts
The Göktürk Civil War · The Göktürk–Sui wars, 582–603
Battles & Events
Taspar's Appointment of the Lesser Khans (572)
Places
Ötüken
Lineages
Ashina

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Koʻk turklarda taxt vorisligi inqirozi (581).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/succession-crisis-581/

Last revised: 8 November 2026