Heqin Xan sulolasi shimoliy chegarada yetmish yil tinchlikni sotib olgan kelishuv edi. «Shi ji» uning toʻrt qismini birga nomlaydi. Imperator xonadonidan bir ayol chanyuning turmush oʻrtogʻi boʻlishi uchun yuborilgan. Xan har yili belgilangan miqdorda paxta tolasi, ipak, sharob, guruch va boshqa oziq-ovqat yetkazib bergan. Chegara bozorlari ochiq saqlangan. Qasam imperator bilan chanyuni katta va kichik aka-uka qilgan.[1][2] Kelishuv miloddan avvalgi 200-yilda Baideng qamalidan keyin boshlangan va miloddan avvalgi 133-yilda Mayidagi muvaffaqiyatsiz pistirma bilan tugagan.[1]

Shartlar

Liu Jing birinchi kelishuvni Baidengdan darhol keyin tuzdi. Bosqinlar davom etgach, bir necha yildan soʻng ikkinchisi, kengroq kelishuv keldi. U imperator xonadonidan chanyuning turmush oʻrtogʻi boʻladigan malikani, har biri belgilangan miqdordagi yillik yetkazib berishlarni va aka-ukalik qasamini nazarda tutardi. «Shi ji» natijani toʻrt belgi bilan bayon qiladi: Bagatur shunda biroz tinchidi.[1] Liu Jing imperatorning katta qizini yuborishni maslahat bergan edi. Imperatritsa Lyu uni qoʻldan chiqarishni istamadi va uning oʻrniga imperator xonadonidan bir qiz katta malika sifatida yuborildi.[3] Kelishuv har ikki tomonda hukmdor almashganda va har bir jiddiy buzilishdan keyin yangilangan. Imperatritsa Lyu uni, urush bilan javob bermoqchi boʻlgan beadab maktubdan keyin, yangilagan. Maktubning «Xan shu»dagi variantida chanyu oʻzini botqoqliklarda va qoramol bilan otlar yaylovlarida ulgʻaygan yolgʻiz hukmdor deb ataydi va Xitoyga tashrif buyurishni istaydi. Imperatritsa, deb yozadi u, yolgʻiz yashaydigan beva, ikki hukmdorning ham hech qanday zavqi yoʻq va u oʻzida borini yetishmaydigan narsaga almashtirgan boʻlardi.[4] Bir oʻqish turmush taklifini sovgʻalar almashish va ikki saroyni, nikoh kabi, yaqinlashtirish taklifi deb hisoblaydi.[5] Imperator Ven uni taxtga chiqqanida yangiladi. U Laoshang taxtga chiqqandan keyin yana, miloddan avvalgi 166-yildagi bosqindan keyin yana va Junchen davrida yana yangilandi.[1]

Ikki oʻqish

Xan oʻqishining eng aniq bayoni miloddan avvalgi 162-yildagi maktubda.[1] Maktubda aytilishicha, avvalgi imperator boʻlinishni belgilab qoʻygan. Devordan shimolda kamon tortadigan davlatlar chanyudan buyruq oladi. Devor ichida esa bosh kiyimi va kamarli xonadon, imperator, hukmronlik qiladi. Har kim oʻz hududida qolsin, shunda ikkala tomon xalqi bir oila farzandlari kabi boʻladi.[1] Bu ikki hukmdor oʻrtasidagi kelishuv va maktub buni shunday deydi.

Xunn oʻqishi chanyularning maktublarida va u boshqacha. Miloddan avvalgi 176-yilgi maktub Osmon tomonidan oʻrnatilgan chanyu bilan boshlanadi. U kamon tortadigan barcha xalqlarning bir oilaga birlashishi bilan tugaydi. Zhonghang Yue qoʻl ostidagi Xunn saroyi shundan soʻng oʻz taxtachasi va muhrini ataylab kattalashtirdi, shunda ikkalasi ham Xan nikidan kattaroq boʻldi. U shuningdek «Osmon va Yerdan tugʻilgan, Quyosh va Oy tomonidan belgilangan» unvonini qabul qildi.[1] Bu oʻqishda yetkazib berishlar kichik saroy kattasiga yuboradigan narsadir.

Uchinchi oʻqish ikki saroyning birortasiga emas, Xan arxiviga tegishli. Xan mollarni sovgʻa deb atagan va nikohni inoyat deb hisoblagan. Hisob-kitob yuritgan chegara amaldorlari har yangilanishda oshib boruvchi miqdorlarni qayd etgan. Bir oʻqish qayd etishicha, Xunn tomoni uchun «Shi ji» taqdim etish yoki xiroj keltirish maʼnosini beradigan soʻzni ishlatadi. Xan tomoni uchun u yuborish va taqdim etish soʻzlarini ishlatadi va yuqori turuvchining sovgʻasi uchun keyingi bayonlar qoʻllaydigan inʼom qilish soʻzidan qochadi.[6]

Zamonaviy bayonlar kelishuvning yana uchta oʻqishini qoʻshadi. Birinchisi, Xan haqoratli muzokaralardan keyin muntazam xiroj toʻlagan, deb hisoblaydi. Xuddi shu oʻqishga koʻra ipak, sharob, don va oziq-ovqat subsidiyasini xiroj deb atash mumkin.[7][8] Ikkinchisi, Xunnlar don va matoni tinch yoʻl bilan ola olmaganlarida bosqin qilgan va Xan ularni nikoh, yillik yetkazib berishlar va bozorlar orqali taʼminlaganida bosqinni toʻxtatgan, deb hisoblaydi.[9] Uchinchisi, asos solinganda almashilgan mollar asosan doʻstlik belgisi edi va Xan bergan miqdor Xunnlar bergandan ancha koʻp edi, deb hisoblaydi.[10]

Unga qarshi dalil, Xunn saroyi ichidan

Heqinning yagona zamondosh tanqidi hech bir tomonning diplomatlaridan kelmaydi. Zhonghang Yue Yan davlatining xoʻjasaroyi edi. U miloddan avvalgi 174-yil atrofida bir Xan malikasi bilan shimolga joʻnatildi va yetib borishi bilan chanyu tomoniga oʻtdi. U yangi xoʻjayiniga Xunnlar yagona Xan komandantligi aholisiga ham tenglasha olmasligini aytdi.[11][12] Ularning butun kuchi, dedi u, boshqacha yeb-ichish va kiyinishda hamda Xandan hech narsa kerak boʻlmasligida. Xitoy mollari Xunnlar ishlatadigan narsaning oʻndan ikki qismidan oshmaydi, ammo ularga oʻrganib qolish Xunnlarni butunlay Xan qoʻliga topshiradi.[1] U chanyuni Xitoy ipaklarida tikanli butazor ichidan, ular yirtilguncha, yurgizdi, ular namatga teng emasligini koʻrsatish uchun.[1] U Xan elchilariga kelishuvning u turgan joydan qanday koʻrinishini ham ochiq aytdi. Xan boshqa nutq yubormasin, dedi u, faqat Xunnlarga yuboriladigan ipak, paxta tolasi va don toʻliq oʻlchovda va yaxshi sifatli boʻlsin. Agar yoʻq boʻlsa, kuzgi hosil pishganda Xunnlar tik turgan ekinlar orasidan otda oʻtadi.[1]

Tugashi

Xan kelishuvni oʻzi tugatdi. Miloddan avvalgi 133-yilda Mayi savdogari shaharni chanyuga sotishni taklif qildi va uning atrofida uch yuz ming Xan askari pistirmada yotardi.[1] Chanyu tuzoqni shaharga yuz li qolganda aniqladi va ortga chekindi.[1] Shundan keyin, deydi «Shi ji», Xunnlar heqinni uzdi va yoʻllardagi dovonlarga hujum qildi, bosqinlarni sanab boʻlmasdi. Bozorlar oʻshanda ham ikki tomonda ochiq qoldi. Xunnlar hamon Xan mollarini istardi va Xan bozorlarni ochiq tutdi, shu bilan ularni ushlab turish uchun.[1][13] Aka-ukalik qasami asrlar oʻtib ham esda qoldi. 304-yilda Liu Yuan Xan unvonini oldi va qadimgi shartnomalarga koʻra Xunn xonadoni bilan Xan xonadoni katta va kichik aka-uka kabi boʻlgan, shuning uchun kattasi vafot etganda kichigi vorislik qilgan, deb daʼvo qildi.[14]

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Shiji, juan 110
  2. ^ Jagchid 1989, p. 26,116–117
  3. ^ Jagchid 1989, p. 57–58,142
  4. ^ Han Shu, juan 94
  5. ^ Jagchid 1989, p. 26–27
  6. ^ Jagchid 1989, p. 117–118
  7. ^ Khazanov 1994, p. 224,254
  8. ^ Lattimore 1951, p. 467
  9. ^ Jagchid 1989, p. 24,40
  10. ^ Jagchid 1989, p. 27,41
  11. ^ Jagchid 1989, p. 25
  12. ^ Lattimore 1951, p. 487–488
  13. ^ Jagchid 1989, p. 28–29
  14. ^ Lattimore 1951, p. 526–527

Manbalar

Adabiyot

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)

Bogʻliq

What links here26

Persons
Bagatur (Modu Chanyu) · Emperor Gaozu of Han · Emperor Wu of Han · Junchen Chanyu · Laoshang Chanyu · Princess Qianjin · Tanshihuai · Wuwei Chanyu · Yizhixie Chanyu · Zhonghang Yue
States
Han dynasty · Northern Zhou · Xiongnu Han
Conflicts
The Xiongnu–Han Wars
Battles & Events
Bilge Khan's Tent Banquet (725) · Göktürk Aid to Li Yuan (617) · Mayi ambush · Siege of Baideng · The Han–Xiongnu heqin treaties · The Marriage of Princess Qianjin (580) · The Uyghur Demand for the Prince's Dance (762)
Peoples
Eurasian Nomads
Institutions and Titles
Diplomacy of the Steppe Empires · Han Bestowals on the Chanyu · Women among the Turkic Peoples
Controversies
The Göktürks and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Heqin.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/heqin/

Last revised: 8 November 2026