Тегі адамды көктүріктерді билеуге лайық етті. Той оны бекітті. Бұлардың ешқайсысы оны билейтін халқының көзінде хан етпеді, ал жазбалар оны не ететінін дәл айтады. Хан Құты болғандықтан билік етті. Оны жоғалтқанда, оны не деп атаса да, ол енді хан болмады.

Сөз әдетте «бақ», «жарылқау» немесе «көктегі ықылас» деп аударылады. Бұлардың әрқайсысы оның бір бөлігін ұстайды. Құт – Тәңір өзі таңдаған адамға беретін нәрсе. Ол билікке жүктелген міндет, оған ілесетін сәттілік және адамның өзіндегі, өзгелерді соңынан ерткізетін күш болды. Ол қызмет емес еді, оны тапсыруға болмайтын. Ол сыйланған жоқ, танылған.

Ең ерте дәлел

Ең жақсы оқу бойынша, ұғым көктүріктерден алты ғасыр ескі. Хань шу ғұн (сюнну) билеушісінің толық атағын Чэнли Гуту шаньюй деп жазып, оны «көктің ұлы» деп түсіндіреді.[1] Чэнли – Тәңір. Хань сарайы «ұл» мағынасындағы сөз деп алған Гуту – Құт. Сондықтан атақ Teŋri Kut tanyu деп оқылады, яғни көк беретін бақты иеленген билеуші. Қытайлық түсіндірме – өз императорын көктің ұлы деп атаған және сол идеяны көршінің атағынан естіген сарайдан күтуге болатын нәрсе. Түркі оқуы – сөздің өзінен күтуге болатын нәрсе.

Егер бұл дұрыс болса, біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырдағы ғұн билеушілері тақты көктүріктердің біздің дәуіріміздің VIII ғасырында тасқа жазатын шарттарымен ұстаған. Олар оны тек туудан емес, жоғарыдан берілген сыйдан ұстады. Бұл сабақтастық ғұн билеуші әулетін түркі желісіне қоюдың негіздерінің бірі.

Теңдеу даулы. Ол Ф. В. К. Мюллерге барып тірелді, ол атақты көне түркі täŋri qut, «қасиетті ұлылық» деп оқып, оны көне ұйғыр täŋridä qut bulmış атағымен қатар қойды.[2] Бір оқу оны қабылдамайды, өйткені Хань шу гутуды «ұл» деп түсіндіреді, ал түркі kut бір иероглифпен жазылар еді. Бұл оқу гутуды «ұл» дегеннің тунгус сөзі hutta қасына қояды.[2] Екінші оқу гутудың Хань дәуіріндегі түрін, шамамен *kwala дегенді, «ұл» дегеннің енисейлік сөздерімен, соның ішінде арин bikjal сөзімен қатар қояды. Ол Мюллердің qut сөзінің Хань дәуірінің дыбыстарына сәйкес келмейтінін айтады.[3] Басқа оқулар атақтың соңғы сөзіне қатысты: шаньюй – түркі yabgu, немесе «кең, ұлы» деген ғұн сөзі, немесе хан типті атақ.[4] Екінші жағынан, бір баян Құт ұғымын осы атақтан тауып, Иордан Аттилаға жатқызатын бақта да сол идеяны көреді. Сол баян иран khvarenah сөзімен байланыстың барған сайын ықтимал екенін санайды.[5] Тағы бір баян атақты Tengri kutu, «Тәңірдің Құты» деп алады, ал екінші сөзді «ұл» емес, kut деп санайды.[6]

Жазбаларда

Көктүрік жазбалары бұл сөзді екі рет қолданады. Екі жағдайда да ол ханның өз аузында тұр, және екі жағдайда да ол өз билігінің еңбегін өзіне жатқызып отыр.

Бірінші қолданыс жеке. Хан өзінің таққа отыруын бір сөйлеммен түсіндіреді: ол Тәңір бұйырғандықтан және Құты болғандықтан тақта отырды, kutum bar üçün.[7] Мұндағы Құт – оның иелігіндегі нәрсе, адамның қасиеті. Мәтін оны құдайлық бұйрықтың қасына және онымен бір деңгейге қояды. Бұйрық – Тәңірдің үлесі. Құт – оның өзінікі.

Екінші қолданыс осы талапты оңтүстік бетте, тірілерге айтылған сөзде қайталайды. Онда ол ülüg пен, яғни тағдырға тиген үлеспен жұптасады: Көк бұйырғандықтан, және менде Құт пен үлесім болғандықтан, өліп бара жатқан халықты қайта тірілттім.[8][9] Құт пен ülüg бірге көктүріктердің билік ету мандаты ілімі дегенге ең жақын нәрсе. Хан оларды дәл еңбек өзіне жатқызылатын жерде шақырады.

Екі дәлел де Құтты адамның ішіне қояды. Жазба Өтүкен орманы туралы айтқанда, басқа сөз қолданады: ıduq, қасиетті, оны Жер-Суға да беретін сөз. Ол орманның мемлекетті ұстап тұруға болатын жалғыз жер екенін айтады.[10] Қазіргі заманғы оқу екеуін біріктіреді. Бұл оқу бойынша, Өтүкен – Құт шоғырланған жер, ал орталықты ұстау оны береді. Тұрфандағы манихей түркі мәтіні жердің Өтүкенінің Құты туралы айтады.[11] Оқу жердің саясатын жақсы сипаттайды.[12] Өтүкенді кім ұстаса, сол билік етеді. Кім билік етсе, Өтүкенді ұстауы керек. Саясат ретінде оқылғанда, бұл шеңбер. Бұл шеңберлік даланың қалай жұмыс істегенінің және шығыста көтерілген әрбір конфедерацияның неге бір алқапта отырғанының әділ сипаттамасы: ғұндар, сяньбилер, жужандар, көктүріктер, ұйғырлар. Мәтін, керісінше, екі сөзді бөлек ұстайды. Жер қасиетті, ал адам бақытты. Мәтін екіншісі біріншіден шығады деп айтпайды.

Сөз атақта да тұр. Білге хан тасында Білге хан жиырма жасында өзінің туысы Басмыл Ыдық Құтқа қарсы аттанғанын айтады, өйткені ол керуен жіберген жоқ.[13] Iduq kut «қасиетті бақ» немесе «қасиетті ұлылық» деген мағына береді. 774 жылдан кейін ұйғыр билеушісі сол атақты басмылдардан алды.[14] XIII ғасырдағы ұйғыр билеушілері оны әлі де ұстаған.[15]

552 жылы Бумынның таңдауын осы тұрғыдан оқу керек. Жужандар (жоужан) талқандалған, олардың ханы өлген болатын. Бумын қытайша ғимараттары бар жужандардың қабырғалы қаласында қалған жоқ. Ол Өтүкенге барды. Анагуйдың отбасы қашқан болатын. Қасиетті орманда хан жоқ еді, және келесі отырған адам даланы билейтін еді. Бумын дұрыс болды, және таңдау келесі ғасыр бойы ұсталды.

Мағынасы

Дереккөздер Құтты ешқашан анықтамайды. Әдебиеттегі анықтама – қайта құрылым, және жақсы қайта құрылым. Құты бар адам өзгелер жинала келетін адам болды. Ол айналасындағылардан қайсарырақ, көрегенірек және сендіргіштеу еді. Оның сөзі той бөлінгенде жүретін, ал жорық бұрылғанда оның бағы тұратын. Макс Вебердің харизмалық билігі – ең жақын қазіргі сипаттама, және сәйкестік пайдалы болатындай дәл. Харизма жеке, ол әрекетте дәлелденеді, және ол дәлелденіп отыруы керек.

Құт тұрақты емес еді, және оның тұрақсыздығы – ұғымның саяси жұмыс істеген жері. Тәңір оны берді, және Тәңір оны қайтарып алды. Жазбалардағы Таң әулетінің қол астындағы жарты ғасыр туралы баян – жоғалған бақтың оқиғасы. Хандар ақымақ және қорқақ болды, бектер қытай аттарын алды, ал халық өз тәртібін тастады. Нәтижесінде мемлекет те, хан да болмады. Көктүріктер өз бағынышты күйін өздеріне түскен жеңіліс деп сипаттамады. Олар оны өздері тартқан жоғалту деп сипаттады.

Құт тек қызметте емес, адамда болғандықтан, адам қасиетті болды. Ханның қанын төгуге болмады, өйткені ондағы Құт тек оныкі емес, әулеттікі еді. Төре бұл ережені кейінгі дала мемлекеттерімен ортақ бөлісті, онда өлім жазасына кесілген патшалық тектілер дәл сол себепті қан төгілмей өлтірілді. Бұл ереже той шешкен ханның құлатылуы шайқаста өлтірілген ханнан неге ауырырақ мәселе болғанын да түсіндіреді.

Құтлұқ есім ретінде

Сөздің мағынасының ең анық белгісі – көктүріктердің өз мемлекетін қалпына келтірген адамға берген аты. Таң әулетінің қол астындағы елу жылдан кейін Екінші қағанаттың негізін салушы Ілтеріс, «елді жинаушы» деген тақ атын алды. Қытай дереккөздері және оларға ілесетін ғылым оны басқа атпен есіне алады: Құтлұқ, Құты бар адам. Түркі Ilterish аты il teriş деп оқылады, ал il «ел» де, «тайпалар» да білдіреді. Сондықтан бір талдау оны «тайпаларды жинаушы» деп береді.[16] Екі ұрпақ бойы бақсыз өткен халық өзінің қалпына келтірушісін ол қайтарған нәрсенің атымен атады. Оның ұлы Білге кейін мұның қалай жасалғаны туралы баянды тасқа қашап жазды. Ол Тәңірдің әкесіне күш бергенінен басталады, сонда әкесінің адамдары қасқырдай, ал жаулары қойдай болды.[10]

Құтадғу білікте

Юсуф Хасс Хаджиб 1069–1070 жылдары қарахан сарайында жазған Құтадғу білік төрт кейіпкерге құрылған. Олардың екеуі Құт пен törü үшін тұр.[17] Патша Күн-Тоғды, «Туған Күн», тікелей törü, заң деп аталады. Оның уәзірі Ай-Толды, «Толған Ай», Құт.[18] Ай-Толды патшаны сол жолда «жарылқанған Құт» және «жақсы törü» деп қарсы алады.[19]

Кітапта Құт – Құдайдың сыйы, және ол қалмайды.[20] Ай-Толды мұны патшаның алдында доппен түсіндіреді: оның тұрақты орны жоқ, ол домалай береді, бақ та солай.[21] Бақ сенімсіз, ол келгендей кетеді. Ай-Толды оны не ұстайтынын атайды: жұмсақтық, кішіпейілдік, жұмсақ сөз және шашпайтын қол.[22] Әділ князь, дейді кітап, Құттың өзі. Оның Құты арқылы халқына үлес, ülüg, жетеді.[23] Жазбалар да Құт пен ülüg біріктіреді. Оларда, керісінше, хан екеуін де өзіне талап етеді. Кітап үлесті бағыныштыларға қарай бұрады және Құтты сақтауды жүріс-тұрысқа байланысты етеді, жазбалар мұны айтпайды. Оның бақ туралы идеясын парсы farr қалыптастырған. Сондықтан ол төрт ғасыр бұрын көктүріктерге Құттың не білдіргенін көрсете алмайды.[24]

Кейінгі тарих

Сөз көне ұйғыр мәтіндерінде жиі кездеседі, олар жазбалардан кейінгі. Онда ол адаммен сөйлескендегі құрмет белгісі, мысалы kaŋım kutı, «менің құрметті әкем». Будданың kut – будда болу. Kutlug – «жарылқанған», күн немесе патша туралы айтылады.[25] Ұйғыр хандары Құтты билік атақтарына енгізді. Мойын Чурдың екінші ұлы täŋridä kut bulmış … alp külüg bilge kagan атағын алды, яғни Көкте Құт тапқан хан.[26]

Сөз түркі халықтарымен бірге тарады. Ол исламдық түркі әдебиетінің алғашқы ұлы шығармасының, 1069 жылғы Құтадғу білік атауында, «Құт әкелетін даналықта» сақталған. Бұл кітап – князьдерге арналған айна. Ол билеушіні лайық ететін бақтың ескі идеясын мұсылман сарайына сөзді өзгертпей кіргізеді. Ол сондай-ақ Алтайдың телеуіттерінде сақталған. Онда әлем ағашының төртінші қабатынан жіберілген туылмаған баланың жаны kut деп аталады. Бұл бір де хан болмаған халықтағы өмірдің өзінің ұшқыны ретіндегі бақ. Ол қазіргі түрік тілінде де сақталған, онда kutlu жай «жарылқанған», және туған күнге айтылады. Қазақ тілінде құт – жарылқау, байлық және жақсы сәттілік.[27]

Осы ауқым бойы сөздің өзегі өзгерген жоқ. Ауқым біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырдағы билеуші атағынан біздің дәуіріміздің VIII ғасырындағы ханның ақталуы, қарахандық мемлекет басқару кітабы арқылы сібірлік баланың жаны мен туған күн құттықтауына дейін созылады. Құт – жоғарыдан келетін және сәтті өтетін өмірден көрінетін жақсы бақ. Ақтайтын мемлекеті болған көктүріктер оны ханның болуы тиіс нәрсеге айналдырды.

Ескертпелер

  1. ^ Han Shu, juan 94
  2. ^ a b Kurakichi 1926, p. 38
  3. ^ Pulleyblank 1962, p. 244–245
  4. ^ Hassan 1985, p. 283, 296–297, 301
  5. ^ Roux 1994, p. 133–134
  6. ^ Kafesoğlu 1997, p. 62, 250–251
  7. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 348, 392–393
  8. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 392–393
  9. ^ Roux 1994, p. 91–92, 95–96
  10. ^ a b Kül Tegin inscription
  11. ^ Pelliot 1929, p. 217–219
  12. ^ Yavuz 2025
  13. ^ Bilge Khan inscription; Tekin o. J., p. 71
  14. ^ Kwanten 1979, p. 309
  15. ^ Barthold 2004, p. 46
  16. ^ Tekin 2003, p. 97, 243
  17. ^ Dankoff 1983, p. 2
  18. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 355
  19. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplet 939
  20. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 1267, 5901
  21. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 657–662
  22. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 667–670, 702
  23. ^ Kutadgu Bilig; Dankoff 1983, couplets 3461, 5586
  24. ^ Dankoff 1983, p. 10–11
  25. ^ Erdal 2004, p. 141,155,528
  26. ^ Kwanten 1979, p. 50, 309
  27. ^ Elmira 2013, p. 232

Дерек көздері

Әдебиет

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Shiratori Kurakichi, A Study on the Titles Kaghan and Katun (1926)
  • Edwin G. Pulleyblank, The Consonantal System of Old Chinese, Part II (1962)
  • Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler (1985)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Robert Dankoff (trans.), Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko-Islamic Mirror for Princes (1983)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • Kaljanova, Elmira, Eski Türk Yazıtları ve Kazakçadaki Ortak Kelimeler (2013)

Байланысты

What links here43

Persons
Bilge Khan · Boyla Kutlug Yargan · Ilterish Khan · Kutluk Tegin
States
First Göktürk Khaganate · Khazar Khaganate · Second Göktürk Khaganate · Xiongnu
Conflicts
Göktürk war of restoration, 679–687
Places
Ötüken
Peoples
Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · Uyghurs
Institutions and Titles
Atabeg · Beg · Çigşi · Khan (Khagan) · Khazar Dual Kingship · Tuğ
Religions
Animism · Ay Ata · Iye · Kam (Turkic Shaman) · Kün Tengri · Sacred Mountains · Shamanism · Soul Words · Tengri · Tengrism · Turkic Mythology · Umay · Yol Tengri
Languages
Old Turkic
Customs & Pastimes
Culture of the Turkic Peoples · Er At
Sources
Han Shu · Irk Bitig · Kül Tegin inscription · Kutadgu Bilig
Controversies
The Göktürks and the Xiongnu · The language of the Xiongnu · The making of Tengrism · Xiongnu: Making the First Steppe Empire

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Құт.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/kut/

Last revised: 8 November 2026