Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Küli Čor Yazıtı, orta Moğolistan’da İhe Hüşötü’den gelen runik harfli bir dikili taştır. Taş, İkinci Kağanlık döneminde bir Tarduş beyi olan Küli Čor için dikilmiştir.[1] Taşı Kotwicz buldu, Samoylovich Fransızcaya çevirdi. İkisi de 1928’de yayımladı.[2] Orkun’a göre fotoğrafları bastılar, metni basmadılar.[2] Orkun fotoğrafları kendi okuması ve Türkçe çevirisiyle yeniden bastı. Tekin’in 2003’teki çevriyazısı kırık yerlerde daha çok sözcüğü tamamlar.[3] Moğolistan’daki runik metinlerin bir kataloğunda anılan en son yayın, 1971 tarihli Clauson ile Tryjarski yayınıdır.[4]

Stelin yirmi dokuz satırı vardır: batı yüzünde on iki, doğu yüzünde on üç, kuzey yüzünde dört.[2]

  • Ikhe Khushotu inscriptionİngilizce
  • Kül İç Čor inscriptionİngilizce

Orkun ile Tekin adı Küli Čor okur. Orkun, aynı adın Kül Čor ve Külüg Čor biçimlerinde de kaydedildiğini not eder.[2] 1983 tarihli katalog ve 2023 tarihli bir inceleme Kül İç Čor okur.[5] Metin ölen adama İşbara Bilge Küli Čor unvanını verir.[6] Tekin’in sözlüğü čor sözünü yüksek bir unvan sayar.[7]

Bilge Kağan Yazıtı, batıdaki Tarduş beylerinin başında bir Kül Čor’u anar.[8] Samoylovich, 716’da Tarduşların başında bulunan Kül Čor’u bu stelin sahibi saydı.[2] Metne göre Küli Čor Tarduş halkını yönetiyordu.[6] Bu yüzden iki adın tek adama ait olduğu genellikle kabul edilir.

Metin

İlk iki satır kırıktır. Orkun ile Tekin orada Tonyukuk adını, çıkan sözünü ve ad verme anlamına gelen bir öbeği okur. İkinci satırda Küli Čor’un İşbara Çıkan Küli Čor olduğunu okurlar.[9] Tekin çıkan sözünü “kuzen” diye açıklar ve Çıkan Tonyukuk’tan önce Apa Tarkan unvanını tamamlar. Orkun’da böyle bir unvan yoktur.[10] Tekin’in sözlüğü Apa Tarkan’ı Çinlilerin Aşide Yuanzhen dediği adamın unvanı, Tonyukuk’u ise Buyla Baga Tarkan olarak verir.[11] Tamamlama Tekin’indir ve Tekin sözlerin bir kişiyi mi iki kişiyi mi andığını söylemez.

Ölen adam, adı kısmen kaybolmuş bir kağanın ülkesinde yaşlandı. Orkun İlteriş okur, Tekin Kapgan’ı tamamlar. Adam seksen yıl yaşadı.[9] Metin, savaş çıktığında onun orduyu düzene soktuğunu söyler.[6]

Beş Balık denen bir yerde dört savaş yapıldı ve Küli Čor onlarda düşmana saldırdı.[6] Çinlilere karşı çok savaştı ve metin, yiğitlik erdeminin onun şöhretini koruduğunu söyler.[6] Sonra yoluna devam etti, İnci Irmağı’nı geçti ve Demir Kapı’ya ve Teziklere kadar sefer yaptı.[12] Orkun bu tümcenin ilk sözcüğünü “batı” diye çevirir.[13] Dokuz Oğuz’la yedi savaş yaptı. Kıtanlar’la ve Tatabılarla beş savaş yaptı. Tekin, bu savaşlarda Küli Čor’un danışman ve komutan olduğunu okur, Orkun’un çevirisinde ise o bir kahraman ve yiğittir.[14] Karluklar onun düşmanı oldu ve ona karşı ata binip saldırdı.[14]

Tekin 2003 neşrinde, yedi yaşındayken Küli Čor’un bir ceylan, dokuz yaşındayken bir yaban domuzu öldürdüğünü okur. Orkun’un çevirisi bu yerde boşluk bırakır.[15] Av üzerine bir inceleme iki yaşı, kendini kanıtlayan bir gencin ilk avları sayar ve bunu bir erkeğin adını kazandığı eylem olarak alır. Taş er at sözlerini kullanmaz.[16] Ayrıca bkz. Er at, bir yiğitlikle kazanılan erkek adı.

Pasaj başka türlü de okunmuştur. Tekin 1968’deki ilk neşrinde azıglıg sözünü “azgın, vahşi” diye okudu ve öldürülenleri bir yaban domuzu değil, dokuz adam saydı.[17] Clauson ile Tryjarski, Hayashi ile Ōsawa, Erdal ve Berta, Tekin’in sonradan yaptığı gibi bir yaban domuzu okur.[18] Hayashi ile Ōsawa ve Berta ilk hayvanı ceylan yerine genç bir yaban keçisi sayar.[19] 2007 tarihli bir inceleme, azıglıg sözünü burada ve Uybat vadisinden bir mezar yazısında “azı dişli” değil “vahşi, azgın” diye alır.[20]

Savaşta öldü. Düşmana tek başına saldırdı ve kısa sürede öldü.[21] Fiil, Kül Tegin Yazıtı’nda da geçen kärgäk bol- deyimidir.[22]

Kağanın küçük kardeşi geldi, ardından dört tegin daha geldi. Küli Čor’un cenaze töreni yapıldı ve onun için bir bädiz yaptırıldı. Tekin’in sözlüğü bädiz sözünü “süs, resim, heykel” diye verir, Orkun ise “heykel” diye çevirir.[23] Tekin kağanın kardeşini El Čor Tegin okur. Orkun’un metninde čor tegin’den önce bir boşluk vardır.[21] Oğlu Yigän Čor geldi, çok kişi toplandı ve yas tuttu.[24]

Sonra yazan konuşur. Tekin Bän Tärbän män, “Ben Tärbän’ım”, okur.[25] Orkun o yerde bentez ben basar ve çevirmez.[26] 1983 tarihli katalog, taşı diktiren adam olarak soru işaretiyle Bantır’ı verir.[27] Son satır, yazanın bildiği ve anladığı kadarını yazdırdığını söyler.[28] Yazanın görevi üzerine bir inceleme tümceyi bilmäz biligin biltökümün ödökümün bunça bitig bitidim diye aktarır ve bunu, onun bu kadar metni bildiğinden ve hatırladığından yazdığı biçiminde alır.[29]

Tezik’ler

Samoylovich Tezik’leri Müslüman Araplar saydı ve Orkun ona katılır.[30] Tekin’in sözlüğü bu sözcüğü Tacikler adı olarak verir.[31] Demir Kapı’ya ve Teziklere uzanan yürüyüş iki yoruma da uyar.

Tarih

Metin, ölen adamın altında yaşlandığı kağanı anar ve yayıncılar bu adı farklı okur. Orkun İlteriş okur ve taşın yalnızca sekizinci yüzyıla ait olduğu sonucuna varır.[2] Tekin Kapgan’ı tamamlar.[32] Kapgan, İlteriş’in küçük kardeşidir ve 691’den 716’ya kadar kağandı.[33] İki öneri bu yüzden ölen adamın yaşlılığını iki hükümdarlıktan birine, İlteriş’inkine ya da Kapgan’ınkine koyar.

Tekin taşı 1998’de 719 ile 723’e, 2003’te 722 ile 723’e tarihler.[34] Ölmez’le birlikte yazdığı Türk dilleri üzerine bir özet yaklaşık 720 ile 725 verir.[35] 1983 tarihli katalog yaklaşık 723 ile 725 verir.[27] Katalog ayrıca Bazin’in yeniden tarihlendirmesine de atıfta bulunur.[4]

Notlar

  1. ^ Orkun 1994, p. 135; 225–226; Tekin 2003, p. 135; 225–226
  2. ^ a b c d e f Orkun 1994, p. 135
  3. ^ Orkun 1994, p. 136–151; 225–226; Tekin 2003, p. 136–151; 225–226
  4. ^ a b Sertkaya 1983, p. 73
  5. ^ Sertkaya 1983, p. 72–73; 1127; Tuncel 2023, p. 72–73; 1127
  6. ^ a b c d e Orkun 1994, p. 137; 225; Tekin 2003, p. 137; 225
  7. ^ Tekin 2003, p. 242
  8. ^ Tekin o. J., p. 79
  9. ^ a b Orkun 1994, p. 136; 225; Tekin 2003, p. 136; 225
  10. ^ Orkun 1994, p. 136; 225, 242; Tekin 2003, p. 136; 225, 242
  11. ^ Tekin 2003, p. 238, 242
  12. ^ Orkun 1994, p. 138; 225–226; Tekin 2003, p. 138; 225–226
  13. ^ Orkun 1994, p. 138
  14. ^ a b Orkun 1994, p. 138; 226; Tekin 2003, p. 138; 226
  15. ^ Tekin 2003, p. 226; 138; 1127; Orkun 1994, p. 226; 138; 1127; Tuncel 2023, p. 226; 138; 1127
  16. ^ Tuncel 2023, p. 1127
  17. ^ Aydın 2007, p. 16
  18. ^ Aydın 2007, p. 17
  19. ^ Aydın 2007, p. 16–17
  20. ^ Aydın 2007, p. 15–18
  21. ^ a b Orkun 1994, p. 139; 226; Tekin 2003, p. 139; 226
  22. ^ Tekin 2003, p. 226, 247
  23. ^ Orkun 1994, p. 139; 226, 238; Tekin 2003, p. 139; 226, 238
  24. ^ Orkun 1994, p. 139–140; 226; Tekin 2003, p. 139–140; 226
  25. ^ Tekin 2003, p. 226, 254
  26. ^ Orkun 1994, p. 140
  27. ^ a b Sertkaya 1983, p. 72–73
  28. ^ Orkun 1994, p. 140; 226; Tekin 2003, p. 140; 226
  29. ^ Aydın 2013, p. 20
  30. ^ Orkun 1994, p. 141
  31. ^ Tekin 2003, p. 254
  32. ^ Tekin 2003, p. 225
  33. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  34. ^ Tekin o. J., p. 10–11; 225; Tekin 2003, p. 10–11; 225
  35. ^ Tekin 2003, p. 20

Kaynaklar

Literatür

  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)
  • Osman Fikri Sertkaya, Köl Tigin’in Ölümünün 1250. Yıl Dönümü Dolayısı ile Moğolistan Halk Cumhuriyeti’ndeki Köktürk Harfli Metinler Üzerinde Yapılan Arkeolojik ve Filolojik Çalışmalara Toplu Bir Bakış (1983)
  • Riza Tuncel, Eski Türk Avcılığının İnançsal ve Ritüelistik Boyutları (2023)
  • Erhan Aydın, Uybat VI (E98) Yazıtında Geçen Azıglıg Kelimesi Üzerine Bir Anlamlandırma Denemesi (2007)
  • Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Dinler
Stone Figures
Diller
Old Turkic
Gelenekler ve eğlenceler
Er At
Kaynaklar
Kül Tegin inscription · Tonyukuk inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Küli Čor inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/kuli-chor-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026