Göktürk Oyunları

Sui Shu, Göktürklerin âdetleri arasında iki eğlenceyi adlandırır: erkekler chupu oynamayı sever, kadınlar topa tekme atardı.^[1] Bei Shi’de aynı cümle vardır. Tongdian onu kısaltarak tekrarlar.^[2] İki oyun da anlatılmaz. Bir olay olarak anlatılan tek oyun, 599’da Sui sarayında oynanan ve oyuncuları iki Göktürk kaçağı olan bir chupu partisidir.^[1]

Sui Shu’daki cümle

Cümle, Göktürk âdetleri üzerine uzun pasajın sonuna yakın, cenazeden sonra ve ruhlara tapınmadan önce durur.^[1] Pasaja göre beşinci ayda Göktürkler çok sayıda koyun ve at keser, Göğe kurban sunardı.^[1] Ardından oyunlar, sarhoş olana dek kısrak sütü içmek ve birbirlerine seslendikleri şarkı gelir.^[1] Metin oyunları ziyafete yakın koyar. Oyunların kurbana ya da bir şenliğe ait olduğunu söylemez. Tarih vermez, hükümdar adlandırmaz. Göktürklerden bir bütün olarak söz eder.^[1]

Daha eski Zhou Shu’da böyle bir cümle yoktur.^[3] Bei Shi ve Tongdian Sui Shu’ya dayanır. Bu yüzden üç haber üç tanık değil, tek tanıktır. Tongdian kadınların oyununu “severdi” fiili olmadan yazar ve pasajı ruhlara tapınmada bitirir.^[4]

Adlar

樗蒲ÇinceSui Shu 84
踏鞠ÇinceSui Shu 84

Chupu bir Çince addır. Vakayinâme, Göktürk oyununun Çinlilerinki gibi oynanıp oynanmadığını söylemez. Bir çeviri onu aşık oyunu yapar.^[5] İkinci bir çeviri onu zar oyunu yapar.^[6] Aynı çevirideki üçüncüsü erkeklere gülle attırır.^[7]

Kadınların oyunu 踏鞠 diye yazılır, “topa bas”.^[1] Çeviriler bir top konusunda uyuşur.^[5] Biri bunu futbol diye anar.^[8] Metin kaç kişinin, nerede ya da ne tür bir topla oynadığını söylemez.

599 oyunu

Erkeklerin oyunu bir hikâyede bir kez geçer. 599’da, iç savaş sırasında, Tulan Kağan ve Tarduş Yami’ye saldırdı. Yami’nin kardeşlerini, oğullarını ve yeğenlerini öldürdüler ve nehri geçip Weizhou’ya girdiler. Yami geceleyin beş atlıyla Sui sarayına kaçtı.^[1] Yıl, anlatımın sırasından çıkar.^[1] Tulan’ın küçük kardeşi Dusuliu karısını ve çocuklarını bırakıp onunla birlikte geçti.^[1] İmparator Yami’ye Dusuliu ile chupu oynamasını ve onu avutmak için değerli şeyleri azar azar ona kaybetmesini emretti.^[1] Son cümlenin zamiri, “gönlü”, iki adamdan birine işaret edebilir.^[1]

Çeviriler kimin kaybettiği konusunda ayrılır. Biri Yami’yi tekrar tekrar kaybettirir ve imparator onu avutmak için ona değerli nesneler verir.^[9] Bir başkası imparatorun kendisini Yami ile oynatır ve armağanları kazanmasına izin verir.^[10] Her okumada oyun, imparatorun iki kaçaktan birine değerli şeyler geçirmesinin bir yoluydu.

Kaşgarlı’nın sözlüğündeki oyuncaklar

Hiçbir Eski Türkçe yazıt bir oyun adlandırmaz. En yakın kanıt, Kaşgarlı Mahmud’un 1074 ya da 1077’de Arapça olarak bitirdiği, Sui Shu’dan dört yüzyıldan fazla sonraki sözlüktür.^[11] Sözlük kendi çağının Türk halklarının sözcüklerini kaydeder. Bu yüzden Göktürklerin ne oynadığını söyleyemez.

Sözlükte top, “top”, vardır ve topïq’tan kısaltıldığı açıklanır.^[12] Qïrma topïq “çevrilmiş bir top”tur, yani torna tezgâhında işlenmiş bir top.^[13] Tapïγ kurşundan yapılmış, iğ ağırlığı biçiminde ve keçi kılıyla sarılmış bir şeydir.^[14] Oğlanlar onunla tekme atarak oynar.^[14] Čik aşık oynarken kullanılan, parça alt yüzüne düştüğünde söylenen bir sözcüktür.^[15] Qoδurčuq maddesi, küçük kızların oynamak için yaptığı insan biçimli figürleri anlatır.^[16]

Bu maddelerin hiçbiri Göktürkleri, chupu denen bir oyunu ya da Sui Shu’daki kadınların topunu anmaz.^[17] Bunlar, tekmelenen topların ve aşıklarla oynanan bir oyunun on birinci yüzyıl Türk halkları arasında bilindiğini gösterir.^[17] Göktürk kadınlarının oyununun bu türden tekmelenen bir top olup olmadığını kaynaklar söylemez.