Yami Kağan

Yami, doğu Göktürklerini Çin’in bağımlı devleti yapan kağandı. Sui Shu, bunu kendisinin söylediği muhtıraları saklar.^[1] 607’de imparatora, artık eski sınır türünden bir kağan değil, imparatorun tebaası olduğunu yazdı. Halkına Çin giysileri giydirmek için izin istedi.^[1] Saltanatı iç savaşı kapattı ve 630’da sona eren yirmi yedi yılı açtı. O, bu tarihin hainidir. Yükselişinin her adımı kendi hanedanına karşı atıldı ve her birinin bedelini Çin ödedi.

Tulan’ın altında Tuli Kağan

O, İşbara’nın oğluydu. Babasının ölümünden sonra kuzeyde Tulan’ın altında Tuli Kağan unvanıyla bir komutayı elinde tuttu.^[1] İkinci bir gelenek ona başka bir baba verir. Tongdian, onu İşbara’nın küçük kardeşi, Bağa Kağan olarak hüküm süren Chuluohou’nun oğlu sayar.^[2] Zizhi tongjian’da Sui elçisi Zhangsun Sheng imparatora aynısını söyler.^[3] Sui Shu’nun yayımcıları, kendi Zhangsun Sheng biyografisinin de bu okumayı taşıdığını not eder.^[1] Güdüsü baştan beri vardı. Bu güdü, babasının intikamı ve Türk halklarının Çinlilerden bağımsızlığını yeniden kurmaya çalışan kağanın devrilmesiydi.^[4] 597’de Sui’ye bir prenses isteyerek haber gönderdi.^[1] Saray onu kullanabilirdi. Zhou prensesi Qianjin, şimdiki adıyla Dayi, İşbara’nın dul eşi ve Tulan’ın karısıydı. Chen’in çöküşüne yas tutan bir şiiri bir paravana yazmıştı. Batı kağanı Niri ile entrika çevirirken yakalanmıştı ve bir hu sevgilisi vardı.^[1] İmparator Wen onun ölmesini istiyordu ve Tulan’ın reddedeceğinden korkuyordu. Memur Pei Ju, Yami’nin elçilerine prenses öldürüldüğünde evliliğin verileceğini söyledi.^[1] Yami kabul etti ve onu yeniden kötüledi. Tulan öfkeyle onu çadırında öldürdü.^[1] Saray, Yami’nin adamlarını evliliğin altı töresini öğrenmeleri için ayinler bakanlığına gönderdi. İmparatorluk klanından bir kadın olan Anyi prensesini ona verdi.^[5] Bu pazarlık, Pei Ju’nun durumu doğru okumasıydı. Bedeli, Qianjin’in ortadan kaldırılmasıydı.^[5] Yami, bir Çinli eş satın almak için kendi hanedanından bir kadını kocasının eliyle öldürttü.

Sui Shu amaç konusunda açıktır. İmparator kuzeydeki barbarları bölmek istiyordu. Bu yüzden Yami’ye özel bir cömertlikle davrandı.^[1] Üç bakan art arda elçi olarak onun yanına gitti. Göktürkler saraya üç yüz yetmiş elçilik gönderdi.^[1] Yami kuzeyde yaşamıştı. Evliliğin gücüyle güneye, eski Dujin garnizonuna taşındı ve armağanlara boğuldu.^[1] Tulan öfkeyle şöyle dedi: “Büyük kağan benim ve Rangan’dan daha kötü durumdayım!” Haracını kesti ve sınırı yağmaladı.^[1] Her saldırıda Çin orduları doğru yerdeydi, çünkü Yami ile Pei Ju yazışıyordu.^[4] Kağanlığın bir komutanı, yabancı bir saraya ordularının nerede olacağını söylüyordu.

Çin’e kaçış (599)

599’da Tulan ile Datou, yani Tarduş, Yami’ye birlikte saldırdı. Onun bütün kardeşlerini, oğullarını ve yeğenlerini öldürdüler, nehri geçip Weizhou’ya girdiler. Yami gece beş atlıyla ve Sui elçisi Zhangsun Sheng’le saraya kaçtı.^[1] İmparator ona davasını Tulan’ın elçisine karşı savunturdu. Yami’yi haklı buldu ve ona iyi davrandı.^[1] Tulan’ın kardeşi Dusuliu karısını ve çocuklarını bırakıp onunla birlikte geçti. İmparator ikisine zar oynatıp onları avutmak için kendilerine hazineler kaybetti.^[1] O yaz Sui generalleri Gao Jiong ile Yang Su Tarduş’u kırdı. Yami, “Çincede bilge ve güçlü demek olan” Yilizhendou Qimin Kağan yapıldı.^[1] Bir teşekkür muhtırası gönderdi: “önceki kötü kalbim şimdi tamamen çıkarıldı”. İmparator onun yaşaması için Shuozhou’da surlu Dali kentini inşa ettirdi.^[1] Anyi ölmüştü ve ona klandan ikinci bir prenses, Yicheng verildi. Boyların çoğu ona geçti.^[1] Tulan yeniden saldırınca imparator onu sınırın içine aldı. Sonra nehrin güneyinde, Xia ve Sheng vilayetleri arasında yerleştirdi.^[1] Askere alınanlar nehrin iki kolu arasında birkaç yüz li uzunluğunda bir hendek kazdı. Bütün çevrili alan Yami’nin otlağı oldu.^[1] Yicheng, otuz yıl içinde Göktürkleri yıkacak Çinli kadındı.^[4]

597–599: Bir Sui prensesiyle evlenmiş olan Yami, 599'da Uzun Sur'un altında Tulan ve Tarduş'un saldırısına uğrar. Chang'an'daki Sui yönetimine kaçar ve Qimin Kağan yapılır, Sui de halkına Ordos'ta otlaklar verir. Modern harita, yollar çizilmiştir, kağanlık içindeki bölünmeler yaklaşıktır.

Tulan’ın ölümü ve Tarduş ile savaş

599’da, Tulan’a karşı gönderilen Sui ordusu sınırdan ayrılmadan önce Tulan kendi adamları tarafından öldürüldü. Tarduş kendini Bujia Kağan ilan etti ve devlet kaosa düştü.^[1] Tarduş, Sui generali Shi Wansui’yle Dajin Dağı’nda karşılaştı ve savaşmadan kaçtı. Yeğeni Silifa, çölün doğusundan Yami’ye saldırdı ve Sui yardımıyla geri püskürtüldü.^[1] Yami’nin teşekkür muhtırası günümüze ulaşmıştır. Bu muhtırada Büyük Sui bilge imparatoru, Mojuan Kağan, gök örter yer taşır gibi halkı besler.^[1] Boylar bilge kağana kırmızı yüreklerle gelir, kimi güneye uzun sura, kimi Baidao’ya, adamlar, koyunlar ve atlar vadileri doldurur. “Rangan, yeniden dal veren kuru bir ağaç gibi, yeniden et tutan kuru kemikler gibidir. Bin kuşak boyunca Büyük Sui için koyun ve at güdecektir.”^[1] 601’de Yang Su, boyun eğip ayaklanan boylara karşı Yami’yi kuzeye götürdü.^[1] İrkin unvanlı bir Göktürk olan Awusili, başkalarıyla güneye geçti ve Yami’nin altı bin kişisini ve iki yüz binden fazla hayvanını götürdü. Yang Su bunları geri aldı.^[1] Aynı yıl Tieleler batı kağanı Niri’yi ve yabguyu yendi. Tarduş’un devleti kaosa düştü. Xi (奚) ve Xi (霫) boyları geçti, Tarduş Tuyuhunlara kaçtı.^[1] Yami onun halkını devraldı ve her yıl haraç gönderdi.^[1]

Belirleyici karşılaşma 603’te yaşandı.^[4] Tarduş 602’de Yami’yi yenmişti. Ertesi yıl Yami Çin birlikleriyle Ötüken’e yürüdü ve kağan unvanını aldı. Böylece iç savaşın yaptığı gibi, kutsal topraklarda ordu bulundurma tabusunu çiğnedi.^[4] Sonra Tarduş’u yendi. Ötüken’e dönmemeyi, doğu Gobi’nin ağzına yerleşmeyi seçti. Bu karar hem stratejik hem Çin’e bağının simgesiydi.^[4] Hükümdarlık 603’te nihayet bölündü.^[4] Türk Atlası, bölünme için aynı tarihi Kağanlık başlığı altında alır.

603 civarında bölünmüş kağanlık: Karadeniz'den Tanrı Dağları'na Batı Göktürk Kağanlığı ve Hangay'dan Kitanlara Doğu Göktürk Kağanlığı, yanlarında artık bütün Çin'e hükmeden Sui, Sasani İmparatorluğu ve Doğu Roma İmparatorluğu. Bozkır ile Çin arasında Kuzey Qi suru (556) ve iki tarafa da ait olmayan bir sınır bölgesi yer alır. Baidao ovası Göktürklere aittir, Ordos'un kuzeyi Yami'nin otlağıdır. Modern harita, doğu ile batı arasındaki çizgi yaklaşıktır.

Sui’nin bağımlısı (603–609)

607’nin dördüncü ayında imparator Yangdi Yulin’e geldi. Yami ile prenses Yicheng seyyar saraya geldi ve üç bin at sundu. İmparator on iki bin top ipek verdi.^[1] Yami’nin muhtırası, bir Göktürk kağanının bağımlılığı hakkında yaptığı en kapsamlı açıklamadır.^[1] Bilge önceki imparator ona acımış ve ona Anyi’yi vermişti. Kardeşleri onu öldürmek istediğinde, başını kaldırınca yalnızca gök, aşağı baktığında yalnızca yer gördüğü sırada onu hayatta tutmuştu. Onu büyük kağan yapmıştı.^[1] Şimdi artık eski sınır türünden bir kağan değil, imparatorun tebaasıydı. Kendisinin ve halkının büyük devletin giysilerine ve yasalarına, “Çinlilerle bir” olmaya izin verilmesini istedi.^[1] Bakanlar bunun verilmesini öğütledi.^[1] Yangdi reddetti. Fermanı, barbarların göreneklerini, kesik saçları ve dövmeli bedenleri, her halkına uygun keçeyi ve deriyi değiştirmeye çalışmayan eski kralların bilgeliğinden söz ediyordu.^[1] Yami’ye çölün ötesindeki kuzeyin henüz sakin olmadığını ve hâlâ savaşması gerekeceğini yazdı. Sadık ve evlatça bir kalp, diye yazdı, giysi değişimi gerektirmez.^[1] Paradoks şudur: Yami’yi Çin saray kültürünün tam benimsenmesinden alıkoyan, bunun Göktürkleri asker olarak zayıflatacağından korkan Çinli hükümdarların kendisiydi.^[4]

İmparator Yami’yi ve üç bin beş yüz şefi bin kişilik bir çadırda ağırladı. İki yüz bin top ipek verdi.^[1] Yami’nin değerleri üzerine bir ferman çıkardı: “geçmişte halkını sıkıntı içinde bırakıp erdeme geçmiş olan”. Ferman ona devlet arabası, atlar, davullar ve sancaklar, adının anılarak duyurulmaması ayrıcalığı ve prenslerin üstünde bir yer tanıdı.^[1] Sonra Yangdi kuzeye, Yami’nin kendi ordugâhına gitti. Yami kadehi diz çökerek sundu. İmparator, güneşe açılan çadırlar ve başını eğen şanyu üzerine bir şiir yazdı. Bölüm bu şiiri saklar.^[1] Yami’nin ordugâhında bir Koguryŏ elçisi vardı. Yami, “devlete samimi hizmetle”, yabancı temasını gizlemedi.^[1] Elçi imparatorun huzuruna çıkarıldı ve ona kralının ertesi yıl saraya gelmesi, yoksa imparatorun Yami’yle birlikte onun ülkesini ziyarete gideceği söylendi.^[1] Çizgi, kağanın çadırındaki bu elçiden Sui’nin Koguryŏ savaşlarına uzanır.^[4] Yami imparatoru Dingxiang’a kadar uğurladı. Ertesi yıl doğu başkentinde saraya geldi ve daha da büyük onurla karşılandı.^[1] Bunun içine, hükümdarı adına isyancı Kıtanlara karşı seferi de girer. Saltanat, Çin’le eşi görülmemiş bir yakınlaşma gibi görünür.^[4]

Ölümü (609)

Hastalıktan öldü. İmparator üç gün saray toplantılarına ara verdi ve oğlu Duojishi’yi Şibi Kağan olarak tahta çıkardı. Şibi prensesle evlenmek istedi ve Göktürk geleneğine göre buna izin verildi.^[1] Sui Shu ölümü saray ziyaretiyle aynı yıla koyar. Ziyareti sıralamasına göre 608’e yerleştirir. Olağan tarih 609’dur.^[4]

Değerlendirme

631’e bakarak Tang imparatoru Taizong, Yami’nin devletini kaybedip Sui’ye kaçtığını söyledi. Sui imparatoru onu yerleştirmek için ne tahıldan ne ipekten kaçınmıştı, torunları bunun karşılığını ödemeyi düşünmeliydi.^[6] Bunun yerine Şibi imparatoru Yanmen’de kuşatmıştı. Hanedanı kuranlar Xieli’nin kardeşleri tarafından katledilmişti. Konuşma şöyle sorar: “Xieli’nin yıkımı nankörlüğün meyvesi değil miydi?”^[6] Bu, Çin’in ahlak dersidir. Tek yorum değildir. Saltanat, Göktürk egemenliğinin en alçak noktasıydı. Yami tahtını, eşlerini, kentini ve otlağını imparatora borçluydu ve giysilerini de ona borçlu olmak istedi. Şibi’nin tersine dönüşü, devletin ihtiyaç duyduğu düzeltmeydi.^[4] 603’ten sonraki doğu kağanları evde zayıflamış ve büyük ölçüde Sui tarafından yıldırılmıştı.^[7] Yami iç savaşı, doğunun bağımsızlığına son vererek bitirdi. Bu, kendi halkına karşı bir hıyanettir. Oğullarının yaptığı her şey bunu geri almaya çalışmaktı.