Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Sui, Çin’i üç yüzyıl sonra yeniden birleştirdi. Aynı kuşakta otuz yıllık Göktürk kağanlığını da böldü. İkisi tek bir siyasetti. İkisinin de kaynağı, hanedanın kendi tarihi olan Sui Shu’dur.

Kuruluş ve İşbara ile savaş (581–585)

Son yetişkin Zhou imparatorunun kayınpederi Yang Jian 581’de tahta çıktı ve Sui’yi kurdu.[1] O, 565’te İmparatoriçe Aşina’yı getiren elçilikteki Yang Jian değildir. İki ad farklı karakterlerle yazılır: 楊堅 ve 楊荐.[2] Sui Shu’ya göre Yang Jian tahtı devraldığında Göktürklere soğuk davrandı. Kuzeyin barbarları buna çok kırıldı.[3] İşbara isyancı vali Gao Baoning ile birleşti ve Linyu garnizonunu aldı. İmparator sınır kalelerinin onarılmasını ve uzun surun yükseltilmesini emretti.[3] İşbara’nın karısı, Zhou prensesi Qianjin, hanedanının yok oluşuna yas tuttu. Gece gündüz ona Zhou’yu yeniden kurmasını telkin etti.[3] İşbara bütün halkı seferber etti: dört yüz bin okçu.[3] 583 seferi Göktürklere karşı yapıldı, iç savaş da tam o sırada başlıyordu. İşbara, Apa ve Tanhan ile birlikte yenildi, geri çekilme açlık, kemik unu ve salgın getirdi.[4] Aynı anlatım Baidao’daki Sui baskınını da aktarır. Komutanları birbirine düşüren ajanları ve Tarduş’u geri çeken Tiele ayaklanmasını da anlatır.[4] 585’te Tarduş, İşbara’yı sıkıştırdı. İşbara çölün güneyinde Baidao’da kabul edilmeyi istedi ve kendini tâbi ilan etti. Sui ona koruma verdi, o da Sui için Apa’yı yenip esir aldı.[3] Mektubunda, gökte iki güneş parlamadığı için yeryüzünde de tek hükümdarın hüküm sürebileceğini ve Büyük Sui imparatorunun gerçek imparator olduğunu söyler.[5]

Sui, Göktürklerle asker yerine ajanlarla savaşmış olabilir. Bu durumda Sui, bütün Aşina prenslerini dengesiz tuttu. İşbara, Çin silahları başarılı olduğu için değil, Göktürk devletini parçalayan güçler yüzünden boyun eğdi. Taht krizi Sui’ye oynayacak prensler sağladı. Oyunu oynayan adam, Qianjin’i kuzeye götüren elçi Zhangsun Sheng’di.[6] İşbara’nın sarayında yaşadı ve onunla birlikte ava çıktı. Dönerken yanında boyların bir haritasını ve kağanları birbirine düşürecek bir plan getirdi.[6] Sui’nin Ötüken’deki casusuydu.[6] 589’da Sui, Chen’i fethetti ve Çin’in bölünmüşlüğüne son verdi.

Tulan ve Yami (587–603)

Aynı tarih bir sonraki aşamayı iki kardeşin ve bir vezirin hikâyesi olarak anlatır. İşbara öldükten sonra Sui, önce kardeşini, ardından oğlu Tulan’ı tanıdı.[3] Tulan her yıl haraç gönderdi ve imparatorun izniyle sınır pazarları açtı.[3] İzin 588 tarihlidir, ikinci bir tarihleme ise 594’ü verir.[7][8] Qianjin’i öldürmesi için ona güzel şarkıcı kızlardan dördü verildi.[3] İşbara’nın öbür oğlu Yami bir prenses istiyordu. Görevli Pei Ju ona, Qianjin ölünce prensesin geleceğini söyledi.[3] Yami ona iftira etti. Tulan onu çadırında öldürdü.[3] 597’de Yami Anyi prensesini aldı. Saraylar arasında üç yüz yetmiş elçilik gidip geldi. Tarihe göre “imparator kuzey barbarlarını bölmek istedi ve bu yüzden ona özel bir cömertlikle davrandı”.[3] Tulan, büyük kağan olan kendisinin kardeşinden daha kötü durumda olduğunu söyledi. Haracı kesti ve akın yaptı.[3] 599’da Tulan ile Tarduş Yami’nin akrabalarını yok etti. Yami, beş atlı ve Sui elçisiyle saraya kaçtı.[3] Sui orduları Tarduş’u kırdı. Yami Qimin Kağan yapıldı.[3] Ona oturması için Shuozhou’daki surlu Dali kasabası verildi. Anyi ölünce ikinci bir prenses, Yicheng, verildi. Sonra otlağı olarak Xia ile Sheng arasındaki topraklar verildi. Bu topraklar, Sui’nin silah altına aldığı erlerin kazdığı, uzunluğu birkaç yüz li olan bir hendeğin içinde kalıyordu.[3] Tulan’ın adamları onu öldürdü. Tarduş kendini Bujia Kağan ilan etti.[3] Sui onu yendi, yeri Dajin Dağı’ydı. Yami’nin yeğenine karşı geçitleri tutmasına yardım ettiler. 601’de Yami’nin halkını kendilerine akın eden boylardan geri almak için Yang Su’yu Yami ile birlikte kuzeye gönderdiler.[3] Tarduş’un devleti çöktü ve o Tuyuhun’a kaçtı. Yami halkını devraldı ve her yıl haraç gönderdi.[3] Bir hesap, Tulan’ın ölümünü ve kağanlığın kesin bölünmesini 603’e tarihler: o yıl Yami Çin birlikleriyle Ötüken’e yürüdü. Tarih ise Tulan’ın ölümünü 599 altında anlatır.[6]

Yangdi ve Yami (607–609)

607’de imparator Yangdi kuzeye, Yulin’e gitti. Yami yanına üç bin atla geldi.[3] Dilekçesinde Yami kendini imparatorun tebaası olarak adlandırdı ve halkı için Çin giysisi ile Çin yasalarını istedi.[3] Yangdi, barbarların âdetlerini değiştirmemenin bilgeliğine dair bir fermanla reddetti. Yami’ye yazdığı mektupta çölün ötesindeki kuzeyin henüz sakinleşmediğini, sadık bir yüreğin kıyafet değiştirmeye ihtiyaç duymadığını bildirdi.[3] İmparator, Yami’yi ve üç bin beş yüz reisi bin kişilik bir çadırda ağırladı. Yami’ye iki yüz bin top ipek verdi ve onu prenslerin üstüne yerleştirdi. Ayrıca Yami’nin ordugâhını ziyaret etti.[3] Güneşe açılan çadırlar ve başını eğen Şanyu üzerine bir şiir yazdı.[3] Yami’nin ordugâhında bulunan bir Goguryeo elçisine, kralının saraya gelmesi gerektiği, yoksa imparatorun ona gideceği söylendi.[3] Sui’nin Goguryeo savaşlarının kökeni bu elçidedir.[6] Yami’nin isteğini reddederek Çinliler, Göktürklerin Çin kültürünü tümüyle benimsemesini kendileri engelledi. Bunun Göktürkleri asker olarak zayıflatacağından korkuyorlardı.[6] Yami 609’da öldü. Yangdi onun yerine oğlu Shibi’yi geçirdi.[3]

Batıda Sui aynı yöntemi uyguladı. Pei Ju’nun planı, Tarduş’un küçük kardeşi Şegui’yi batı kağanına karşı çıkardı.[3] Kağan Gaochang’a kaçtı. 611’de Sui sarayına geldi ve Heshana Kağan unvanını ve bir prenses aldı. Bir daha hüküm sürmedi.[3]

Yanmen ve çöküş (615–618)

Goguryeo savaşları ve onları izleyen 612–614 ayaklanmaları hanedanın kuzeydeki hâkimiyetini kırdı. Tarihin kendi hesabına göre bu savaşlar en az üç yüz bin Çinlinin ölümüne mal oldu.[6] 615’in sekizinci ayında Shibi halkını sınıra yürüttü ve Yangdi’yi Yanmen’de kuşattı.[3] İmparator her idari bölgeden (komutanlıktan) asker çağırdı. Yardıma gelen ordular belirince Shibi geri çekildi. O günden sonra haraç kesildi.[3] 616’da Shibi Mayi’ye akın etti. Tang dükü Li Yuan onu püskürttü.[3] Sui’nin sonundaki karışıklıkta sayısız Çinli Göktürklere geçti. Shibi, Dingxiang’da İmparatoriçe Xiao’yu karşıladı.[3] Savaş beyleri Xue Ju, Dou Jiande, Wang Shichong, Liu Wuzhou, Liang Shidu, Li Gui ve Gao Kaidao’nun her biri kendi imparatorluk unvanını taşıyordu. Hepsi kuzeye dönüp Shibi’nin tebaası olarak onun kağanlık unvanlarını aldı.[3] Li Yuan, Chang’an’ı bin Göktürk atlısı ve Shibi’nin gönderdiği iki bin süvariyle aldı. 618’de Tang’ı kurdu.[9] Özünde, doğu kağanlığının çöküşünü ancak Sui’nin yıkılışı önledi.[5]

Değerlendirme

Sui, Göktürklere karşı önemli hiçbir muharebeyi kazanmadı. Savaşı da hiç kaybetmedi. Sui Shu’nun Wen hükümdarlığı özeti, Yami’nin dilekçesidir. Yami, tahtını, eşlerini, kasabasını ve otlağını imparatora borçlu bir kağandı. Sui’nin ajanlar ve prensesler yöntemine karşı koymayı Göktürkler hiçbir zaman öğrenemedi. 631’de Tang imparatoru Taizong dersi çıkardı: Sui, Yami’nin hanedanını kurtarmıştı, hanedan da bunun karşılığını imparatorlarını kuşatarak ödemişti.[6] Bu dizi Kuzey Çin’deki Hegemonya Savaşları’na aittir. Kaydı Sui Shu’dur.

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Birinci Göktürk Kağanlığı582 – 603

Notlar

  1. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 8
  2. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 5; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 33
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  4. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Yavuz 2025
  5. ^ a b Golden 1992
  6. ^ a b c d e f g h Yavuz 2025
  7. ^ Ecsedy 1968, p. 136
  8. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 81–82
  9. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Ildikó Ecsedy, Trade-and-War Relations between the Turks and China in the Second Half of the Sixth Century (1968)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler93

Kişiler
Awusili Irkin · Chiji Shad · Duliu · Dusuliu · Emperor Wu of Northern Zhou · Empress Ashina · Hezhi Khan · Kang Shaoli · Kuhanzhen · Lady Xiang · Lijicha · Niri Khan · Pei Ju · Poshi Tegin · Princess Anyi · Princess Huainan · Princess Qianjin · Princess Xinyi · Que Dadu Shad · Rudan Tegin · Shishu Huxi · Silifa · Suopi Shad · Tanhan Khan · Wei Jie · Yang Zhong · Yintou Tegin · Yiwu Tudun Shad
Devletler
First Göktürk Khaganate · Northern Zhou · Tang
Savaşlar
Hegemony Wars in Northern China
Muharebeler ve olaylar
Assembly at Mount Yanzhi (609) · Battle of Baidao (583) · Battle of Mount Dajin (600) · Battle of Zhoupan (582) · Capture of Apa (587) · Death of Princess Dayi · Death of Tulan Khan · Edict of Emperor Wen against the Göktürks (583) · Embassy of Cui Junsu (608) · Embassy of Yu Qingze (584) · Fall of Heshana Khan (611) · Fall of Tardush (603) · Göktürk Aid to Li Yuan (617) · Göktürk Succession Crisis (581) · Ishbara's Hunt (587) · Murder of Shishu Huxi · Music of Empress Ashina (568) · Ransom of the Chinese from the Göktürks (631) · Submission of Ishbara (585) · The Archery Match at the Wu'an Hall (599) · The Attack on Yami Khan (599) · The Bargain with Mukan (562–563) · The Marriage of Princess Qianjin (580) · The Sui Campaign of 599 · The Sui Court in Exile at Dingxiang (620) · Yang Su's Northern Campaign (601–602) · Yangdi's Visit to Yami Khan (607)
Yerler
Baidao Plain · Beihai · Dali City · Dingxiang · Dujin Garrison · Hebei · Heng'an · Jade Gate · Jin River · Jiuquan · Kujie Valley · Lingzhou · Mount Dajin · Shuozhou · Xiazhou · Yiwu · Youzhou · Yulin · Yunzhong · Zhoupan · Zihe Garrison
Kurumlar ve Unvanlar
Border Markets · Drums and Banners for the Khans · Göktürk Dress and Hair · Great Khan · Ishbara (Title) · Sabao · The Western and Southern Khans
Dinler
Omens and Divination
Gelenekler ve eğlenceler
Göktürk Games · Hunting among the Göktürks · The New Year on the Steppe · Turkic Songs at the Tang Court
Kaynaklar
Tomb of Yu Hong

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Sui.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/sui-dynasty/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026