Kurıkanlar, Tang tarihlerindeki Gulikanlardır. Yaygın tanımlamaya göre aynı zamanda Göktürk yazıtlarındaki Kurıkanlardır.[1] Çinliler onları çölün ve Uygurların kuzeyine, zambak otuyla kaplı, iyi atlar yetiştiren ve denize uzanan bir ülkeye yerleştirir.[2] Göktürk yazıtları onları yalnızca iki listede anar. Bir listede kurucuların yasına gelenler arasındadırlar. Öbüründe yeniden kurulan kağanlığın düşmanları arasındadırlar.[3]

Göktürk yazıtlarında

Bumin ile İstemi’nin cenazesinde, Kül Tegin yazıtı’na göre, yas tutanlar gün doğusundan geldi. Bunlar Çinliler, Tibetliler, Avarlar, Romalılar, Kırgızlar, Üç Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ ve Tatabı’ydı.[3] Bilge Kağan yazıtı aynı listeyi verir.[4]

İkinci liste devletin çöküşünü ve yeniden kuruluşunu izler. İlteriş yedi yüz adam topladığında, kağana göre, güneyde Çinliler, kuzeyde Dokuz Oğuz düşmandı. “Kırgız, Kurıkan, Otuz Tatar, Kıtañ ve Tatabı: hepsi düşmandı.”[3] İki liste halkları aynı sırayla verir, Kurıkan Kırgız ile Tatar arasında durur.[3] Bilge Kağan yazıtı da ikinci listeyi yineler.[5] Kül Tegin yazıtı Kurıkanlara karşı bir sefer kaydetmez.[3]

Çin kayıtlarında

Zizhi Tongjian, 627 yılı altında Tiele’nin eski tarihine dair bir notta Gulikanları çölün kuzeyinde yaşayan on beş Tiele boyu arasında sayar.[6] Xin Tang Shu bu gruplamayı yineler.[7] Tongdian onları Hanhai’nin ve Uygurların kuzeyinde yaşayan bir halk olarak anlatır. Birlikte yaşayan iki irkin’leri ve 4.500 askerleri olduğunu söyler. Xin Tang Shu 5.000 verir.[8] Otlaklarının çoğu zambak otuyla kaplıydı. Ülkeleri, başı deve gibi, kemikleri sağlam güzel atlar yetiştirirdi ve bunların en iyisi günde birkaç yüz li giderdi.[8] Kuzeyde ülke denize ulaşır. Çinliler, denizin ötesinde gündüzün uzun, gecenin kısa olduğunu söyler. Gün batımında bir koyun kürek kemiği pişirmeye konduğunda, pişmeden doğu aydınlanmış olurdu.[8]

647’nin sekizinci ayında Gulikanlar, on atla birlikte Tang’a bir elçi gönderdi.[9] İmparator Taizong bu atları o kadar olağanüstü buldu ki onların her birine bir ad verdi. Xin Tang Shu bu adları sıralar.[10] İmparator, Yunhui generali Kang Sumi’yi elçileri teselli etmeye gönderdi. Gulikan ülkesini Xuanque eyaleti yaptı.[11] Zizhi Tongjian, Gulikan irkin’inin bu eyaletin valisi olduğunu ekler. Gulikanları Tiele boylarının en uzağı olarak adlandırır.[12] Xin Tang Shu, eyaletin Longshuo yıllarında Yuwu adını aldığını ve Hanhai genel valiliğine bağlandığını söyler.[7] Gulikanlar Yanzai’nin birinci yılında, 694’te yeniden Tang’a geldi.[13] 647 yılında Dubo da bir elçi gönderdi. Xin Tang Shu, bunu Gulikanların ziyareti vesilesiyle yaptıklarını söyler.[7]

Konum

Çince metin, Gulikanların Hanhai’nin kuzeyinde ve başkentten Tiele’nin herhangi bir kolundan daha uzakta yaşadığını söyler. Kırgız ülkesinin doğuda Gulikanlara kadar uzandığını söyler.[11] Çincenin iki çevirisi ülkeyi farklı yere koyar. Birinde ülke Baykal Gölü’nün kuzeyinde, Kuzey Buz Denizi’ne kadar uzanır. Öbüründe çölün kuzeyinde ve Baykal Gölü’nün güneyindedir.[14] Başvuru literatürü onları Baykal Gölü’nün kuzeyine yerleştirir.[15] Reşidüddin göl yakınındaki boylar arasında Quri adlı bir halkın adını verir. Sonraki bir Çin tarihi, gölden çıkan nehir olan Angara yakınına bir Guli yerleştirir.[16]

Adın üç açıklaması vardır. Biri onu Moğolca qurigan “kuzu” sözcüğünden türetir, oysa aralarında Moğolca konuşmaya dair başka bir kanıt yoktur.[15] Bu araştırmacılar sözcüğün biçimine dayanır. Bir araştırmacı korıkan sözcüğünü Moğolca kori “kuzu” ile Moğolca -kan ekinin birleşimi olarak çözümler. Türkçedeki karşılığı o zaman kuzu olurdu. Araştırmacı bunu desteklemek için Ak Koyunlu ve Kara Koyunlu gibi boy adlarını gösterir.[17] İkinci bir açıklama, Oğuz geleneğinde “çadır” anlamında bir quriqan sözcüğü olduğunu belirtir. Adın ilk ünlüsü belirsiz olduğu için bu sözcüğün boy adıyla ilişkili olup olmadığını açık bırakır.[16] Üçüncü bir açıklama onları Yakutların atalarından sayar. Aynı literatür bunun hiç de açık olmadığını söyler.[15] Müslüman kaynaklar Fūrī ya da Qūrī adını yazar. Furi maddesi, onların Kırgızların doğusundaki bir orman halkına dair anlatımını ve bunun Kurıkanlarla ilgili olup olmadığı tartışmasını ortaya koyar.

Kurıkanlar ve Kırgızlar

Kırgızistan’daki bazı araştırmacılar Kurıkanları, Kırgız devletinin içine aldığı halklar arasında sayar. Bu görüş üç noktaya dayanır: Kırgız sınırının onlara ulaştığını bildiren Çin kaydı, Lena üzerindeki runik yazıtlarla Kurıkan ülkesindeki buluntular arasındaki benzerlik ve Uibat vadisinden bir mezar yazıtı.[18] Bir yayımcı mezar yazıtını Tirig adlı bir beg için yazılmış ağıt olarak anlar. Bu beg Üç Kurıkan birliğini aldığında “dişli bir yaban domuzu gibiydi”. Başka bir yayımcı yazıtı farklı yorumlar ve metindeki düşmanı bir Uygur kağanı sayar.[19] Aynı yayımcı taşı sekizinci yüzyılın ilk yarısına koyar. Kırgızların Kurıkanları ilk kağanları Bars Beg zamanında, güç dönemlerinden bir yüzyıl önce aldığı sonucuna varır.[19] Sonraki bir Çin tarihi iki ifade için gösterilir. Kurıkan boyları “Jilizisi’ye boyun eğer”, yani Kırgızlara. Dilleri de Jilizisi’nin dilinden büyük ölçüde farklıdır.[20] Yenisey yazıtları maddesi bu taşı ele alır.

Notlar

  1. ^ Golden 1992, p. 143–144
  2. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Tongdian, juan 200
  3. ^ a b c d e Kül Tegin inscription
  4. ^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 864
  5. ^ Bilge Khan inscription; Ross 1930, p. 865
  6. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 192
  7. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  8. ^ a b c Tongdian, juan 200; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  9. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 3; Cefu yuangui, juan 970
  10. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Cefu yuangui, juan 970
  11. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  12. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198
  13. ^ Cefu yuangui, juan 970; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  14. ^ Barthold 1927, p. 14
  15. ^ a b c Golden 1992, p. 144
  16. ^ a b Minorsky 1970, p. 284
  17. ^ Ercilasun 1990, p. 37
  18. ^ Kocobekov 2015, p. 18–19
  19. ^ a b Butanaev 2015, p. 6–8
  20. ^ Butanaev 2015, p. 7–8

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • V. V. Barthold, Kirgizy: istoričeskij očerk [Киргизы: исторический очерк] (1927)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)
  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • V. Ja. Butanaev, Literaturnoe nasledstvo enisejskich kyrgyzov vremën drevnetjurkskich kaganatov [Литературное наследство енисейских кыргызов времён древнетюркских каганатов] (2015)
  • Muratbek Kocobekov, Kırgızların Sayan-Altay Bölgesi'ndeki Komşuları (2015)
  • Ahmet Bican Ercilasun, Köl Tigin Yazıtı Bir Nutuk Metni midir? (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler4

Muharebeler ve olaylar
The Ten Steeds of 647
Halklar
Dubo · Furi
Kaynaklar
Kül Tegin inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Kurykan.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/kurykan/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026