Yuezhi

Yuezhiler, Dunhuang ile Qilian Dağları arasında yaşardı.^[1] MÖ üçüncü yüzyılın sonunda Shiji, Asya Hunları güçlü değilken güçlü olan iki gücü anar: doğuda Donghular, batıda Yuezhiler.^[2] Yuezhiler en çok Asya Hunlarının yok ettiği halk olarak önemlidir. Kaçışları, onları Oxus’a taşıyan bir hareket başlattı. Han tarihleri Kuşan devletini onlardan türetir.^[3]

Ülke ve komşuları

Han Shu’ya göre Büyük Yuezhiler kökenden göçebe bir devletti. Sürülerinin peşinden giderler, âdetleri Asya Hunlarınınkiyle aynıydı.^[4] Okçuları yüz binden fazla sayılır. Bu onları Asya Hunlarını küçümseyecek kadar güçlü kılıyordu.^[4] Shiji sayıyı bir ila iki yüz bin olarak verir.^[1] İki tarih de Yuezhilerin önce Dunhuang ile Qilian arasında yaşadığını söyler.^[5]

Ülkelerinin yeri hakkında iki görüş vardır.^[6] Bazı araştırmacılar Han metinlerindeki Qilian’ı Gansu koridorunun güneyindeki, bugün bu adı taşıyan sıradağlarla özdeşleştiren olağan görüşü izler.^[6] Başkalarına göre Han dönemindeki Qilian, Karlik Tagh çevresindeki doğu Tanrı Dağlarıydı. Buna göre Yuezhi ülkesi, doğu Tanrı Dağlarının eteğinden güneye, Dunhuang’a kadar uzanıyordu.^[6] Başkaları başka bir soruyu ele alır: Hexi’nin Yuezhiler ile Wusunlar arasında paylaşımı. Yuezhileri doğuda, Liangzhou çevresine, Wusunları batıda, Shazhou çevresine yerleştirir.^[7]

Orada yalnız yaşamıyorlardı. Zhang Qian saraya, Wusunların bir zamanlar Yuezhilerin yanında, Qilian ile Dunhuang arasında küçük bir devlet olarak yaşadığını anlattı.^[8] Öbür yanda komşuları Asya Hunlarıydı. Shiji, Asya Hunlarının sağ kanat krallarını batıya, Shang idari bölgesinden (komutanlık) yukarıya yerleştirir. Bu krallar orada Yuezhilerle, Dilerle ve Qianglarla komşuydu.^[2]

Asya Hunlarının darbeleri

Duman, varisini onlara rehine olarak gönderdi. Sonra rehinenin öldürülmesini amaçlayarak onlara saldırdı. Varis bir at çalıp eve döndü.^[2] Şanyu olduktan sonra bu varis, Mete Han, önce Donghuları yok etti. Geri döndüğünde batıya vurdu ve Yuezhileri sürüp çıkardı.^[2] MÖ 176 tarihli mektubu, Sağ Erdemli Kral’ı onlara karşı gönderdiğini ve kralın onları büsbütün yok ettiğini bildirir. Mektup ayrıca Loulan’ın, Wusunların, Hujielerin ve yanlarındaki yirmi altı devletin artık Asya Hunlarına ait olduğunu ekler.^[2] Han sarayı mektubu okudu ve savaşa karşı karar verdi. Şanyu Yuezhileri yeni kırmıştı ve zaferin üzerinde ilerliyordu.^[2]

Oğlu Laoshang, Yuezhilerin kralını öldürdü ve kafatasından bir içki kabı yaptı.^[5] Kap MÖ 43’te hâlâ Asya Hun merkezinde kullanılıyordu.^[9]^[10] Araştırmacılar Yuezhilerin yurtlarından Ili’ye gidişini iki biçimde tarihler. Bazı araştırmacılar göçü Laoshang’ın zaferine bağlar. Başka araştırmacılar onu, Mete Han’ın MÖ 177–176 batı seferine, yani mektubunun bildirdiği sefere tarihler.^[11]

Küçük Yuezhiler

Hepsi gitmedi. Shiji’ye göre ayrılamayan küçük gruplar güneydeki dağlarda Qianglar arasında kaldı ve Küçük Yuezhiler diye anıldı.^[1] Han Shu da aynısını söyler.^[4] Han Qilian’a ulaştığında Küçük Yuezhiler hâlâ oradaydı. MÖ 121 yaz seferinde Han generali Huo Qubing Juyan’ı geçti, Küçük Yuezhilerin yanından ilerledi ve Qilian Dağlarına saldırdı.^[12] Bunu kaydeden ferman, ganimetler arasında Qiutu Kralı’nı ve halkıyla birlikte teslim olan 2.500 adamı sayar.^[12] Huo Qubing’i Küçük Yuezhilere kadar izleyen subaylar Sol Shuzhang rütbesi aldı.^[12] Bir buçuk yüzyıldan fazla sonra Küçük Yuezhiler hâlâ Han hizmetindeydi. Jianwu’nun sekizinci yılının, yani MS 32’nin yazında Han generali Dou Rong, imparatora Gaoping’de katıldı. Yanında beş idari bölgenin valileri, Qianglar ve Küçük Yuezhilerle birlikte on binlerce piyade ve atlı vardı.^[13]

Batıdaki Büyük Yuezhiler

Han, Yuezhilerin akıbetini teslim olan Asya Hunlarından öğrendi. Bu kişiler, Asya Hunlarının Yuezhi kralını kırdığını ve kafasını içki kabı yaptığını söyledi. Kaçan Yuezhilerin kalıcı bir kin taşıdığını, ama vuracak kimseleri olmadığını da eklediler.^[1] İmparator böyle bir müttefik istedi ve bir gönüllü çağırdı. Jianyuan yıllarından beri saray beyi olan Zhang Qian yanıt verdi ve Yuezhilere doğru yola çıktı.^[1] Asya Hunları onu yakaladı ve on yıldan fazla alıkoydu.^[1] Bir hesaba göre tutsaklığı MÖ 139’da başladı.^[14]

Şanyu, Zhang Qian’ı huzuruna getirtti. Yuezhilerin kendi kuzeyinde bulunduğunu söyledi. Han’ın onlara kendi topraklarından elçi gönderemeyeceğini söyledi, tıpkı kendisinin de Han’ın topraklarından Yue’ye elçi gönderemeyeceği gibi.^[1] Bu söz için iki yorum vardır. Bazı araştırmacılar onu, Yuezhilerin o sırada hâlâ Ili vadisinde, Asya Hunlarının kuzeybatısında olduğunu bildiren düz bir söz sayar. Bu araştırmacılar Yuezhilerin vadiden ayrılışını MÖ 133 ile 129 arasına koyar.^[15] Başka araştırmacılar onu, Han ile Yuezhilerin buluşmasını istemeyen bir şanyunun hilesi sayar. Onlar ayrılışı Laoshang’ın hükümdarlık döneminde arar.^[16]

Zhang Qian onlara Dayuan ve Kangju üzerinden ulaştı ve onları değişmiş buldu. Shiji’ye göre Hu krallarını öldürmüştü ve onlar kralın varisini tahta çıkarmıştı. Han Shu’ya göre kralın karısını tahta çıkarmışlardı.^[17] Daxia’yı kendilerine tabi kılmış ve orada yaşıyorlardı. Ülke zengindi ve akıncı azdı. Rahatlıklarından memnundular ve Han uzak olduğu için Asya Hunlarından öç almak istemiyorlardı.^[1] Zhang Qian Yuezhilerden Daxia’ya geçti. Sonunda Yuezhilerden kesin bir yanıt alamadı.^[1] Shiji onları Dayuan’ın iki üç bin li batısına, bugünkü Amu Derya olan Gui Irmağı’nın kuzeyine yerleştirir. Güneyinde Daxia, batısında Anxi, kuzeyinde Kangju vardır.^[1]

Han Shu devletin dökümünü verir: yüz bin hane, dört yüz bin kişi ve silah taşıyabilecek yüz bin adam. Merkez Jianshi şehridir ve devlet Batı Bölgeleri Genel Koruyucusu’na bağlı değildir.^[4] Hou Han Shu aynı sayıları verir ve merkezi Lanshi diye yazar. Bu yüzden iki tarih iki ayrı döküm değil, tek bir döküm verir.^[3] Han onlara ilgisini sürdürdü. Han Shu’ya göre şanyu Uwei zamanında Han, Yuezhilere ve Daxia’ya batıya bir yol açtı. Han Shu’nun kapanış hükmü, güneydeki Qianglarla Yuezhilerin yalıtılmasını Wudi’nin batı siyasetinin amaçları arasında sayar.^[18]

Ili’den Oxus’a

Han tarihleri batıya giden yolu iki biçimde anlatır. Shiji’ye göre Yuezhiler Asya Hun yenilgisinden sonra uzaklara gitti ve Dayuan’ı geçti. Batıda Daxia’ya vurup onu tabi kıldılar ve hükümdarlık merkezlerini Gui Irmağı’nın kuzeyine kurdular.^[1] Han Shu aynı yolu daha çok ayrıntıyla verir. Zhang Qian’ın raporunun Han Shu’daki biçiminde Yuezhiler önce Wusun kralı Nandoumi’ye saldırır, onu öldürür ve toprağını alır. Wusun halkı Asya Hunlarına kaçar ve bebek Kunmo orada büyütülür.^[19] Shiji aynı hikâyeyi verir, ama katil olarak Asya Hunlarını gösterir.^[1] Kunmo büyüyünce şanyudan babasının öcünü almasına izin vermesini ister. Büyük Yuezhilere saldırır. Yuezhiler yeniden batıya, Daxia ülkesine göçer. Kunmo onların halkını alır ve orada kalır.^[19] Yuezhiler daha önce Sai kralına saldırmıştı. Sai kralı çok güneye gitmiş, Yuezhiler de onun toprağını işgal etmişti.^[19]

Aşamaların tarihi kesinleşmemiştir. Bir hesap, Yuezhileri Baktriya sınırlarına getiren ilk evreyi yaklaşık MÖ 160’a koyar. Wusunların onlara saldırısını ise MÖ 133 ile 129 arasına koyar.^[20] İkinci bir hesap Han Shu’yu yıl yıl hesaplar. Bu hesap Yuezhilerin Nandoumi’yi öldürmesini yaklaşık MÖ 200’e, yani Kunmo’nun doğduğu yıla koyar. Mete Han’ın Yuezhileri yenmesini yaklaşık 176’ya, Ili’den ayrılışı ise 133 ile 129 arasına koyar.^[14] Bu hesaba göre Wusunlar onları MÖ 133 ile 129 arasında Ili ülkesinden sürdü. Batıya giden yolları da o zaman Dayuan’dan, yani Fergana vadisinden geçti.^[21]

Yuezhilerin yerinden ettiği halk da sırası gelince göç etti. Han Shu’ya göre Sai kralı güneye gitti ve Jibin’in efendisi oldu. Sai boyları dağıldı ve birkaç devlet kurdu.^[4] Shule’nin batısındaki ve kuzeyindeki Xiuxun, Juandu ve başkaları eski Sai soyundandı.^[4] Han Shu ayrıca, Yuezhilerin bıraktığı toprağa yerleşen Wusunların Sai ve Yuezhi karışımı olduğunu ekler.^[4]

Beş xihou

Han Shu’ya göre Daxia’nın büyük bir hükümdarı yoktu, yalnızca şehirlerinde küçük şefler vardı. Yuezhiler yerleştikten sonra hepsini tabi kıldı.^[4] Han Shu beş xihou sayar. Çincede 翕侯 diye yazılan bu unvanı taşıyanların her biri kendi merkezinde oturur. Bunlar Hemo şehrindeki Xiumi, Shuangmi şehrindeki Shuangmi, Huzao şehrindeki Guishuang, Bomao şehrindeki Xidun ve Gaofu şehrindeki beşincisidir.^[4] Her birinin Koruyucu’nun merkezine ve Yang Geçidi’ne uzaklığını verir. Beşinin de Büyük Yuezhilere ait olduğunu söyler.^[4]

Hou Han Shu bölünme konusunda ve ilk üç ad konusunda Han Shu ile aynı fikirdedir. Dördüncüyü, Han Shu’nun Xidun dediği yerde, Fudun diye yazar ve beşinci olarak Dumi’yi adlandırır.^[3] Hou Han Shu ayrıca Gaofu’nun Yuezhilere hiç tabi olmadığını, Han Shu’nun onu beşin arasında saymakla yanıldığını ekler.^[3] İkinci tarih böylece birincisini düzeltir.

Hou Han Shu’nun sonrasına dair anlatısı, Kuşan maddesinin dayandığı anlatıdır. Bölünmeden yüz yıl ve daha fazla sonra Guishuang xihou’su Qiujiuque öbür dördüne saldırdı ve onları yok etti. Kendini kral yaptı ve devlete Guishuang adını verdi.^[3] Anxi’yi işgal etti ve Gaofu topraklarını aldı. Sonra Puda ile Jibin’i yok etti ve hepsini elinde tuttu.^[3] Oğlu Yangaozhen Tianzhu’yu yok etti ve başına bir general koydu.^[3] Bundan sonra Yuezhiler en zengin ve en güçlü hâllerindeydi. Bütün devletler onların kralına Guishuang kralı dedi. Han ise eski adı izleyerek Büyük Yuezhi demeyi sürdürdü.^[3] Bir hesaba göre batıya göç MÖ 133 ile 129 arasında olmuştur. Bu hesap, Guishuang devletinin kuruluşunu bu yüzden yaklaşık MÖ 20’ye koyar.^[22] Kuşan İmparatorluğu’nın kendi maddesi vardır.

Dil ve kimlik

Kaynaklar Yuezhilerin hangi dili konuştuğunu kaydetmez. Yuezhiler genellikle batı kaynaklarındaki Toharlarla özdeşleştirilir. Toharların adı, İslam yazarlarının Toharistan’ında yaşar.^[20] Strabon, Toharları Baktriya’yı Yunanlardan alan göçebeler arasında anar. Bunlar arasında Asioi, Pasianoi ve Sakarauloi da vardır.^[20] Araştırmacılar, Baktriya’nın Toharlarının Tarım’daki iki Tohar dilini konuşanlarla aynı soydan olup olmadığı konusunda anlaşamamıştır. Bu diller Hint-Avrupa dillerinin batı koluna aittir. Eski Yunan Baktriya’sında yükselen Kuşan devleti ise bir Doğu İran dili kullanıyordu.^[23] Yuezhi göçü üzerine bir inceleme bir soruyu açık bıraktı. Han tarihlerinin Yuezhilerinin, eğer biri idiyse, Strabon’un dört halkından hangisi olduğu ve Wei Shu’daki Büyük Yuezhilerle ilişkilerinin ne olduğu bu sorudur.^[24] Kuşan hanedanının kendisinin onlardan çıkıp çıkmadığı da aynı şekilde kesinleşmemiştir.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l Shiji, juan 123
^ a b c d e f Shiji, juan 110
^ a b c d e f g h Hou Han Shu, juan 88
^ a b c d e f g h i j Han Shu, juan 96
^ a b Shiji, juan 123; Han Shu, juan 96
^ a b c 内田吟風 1938a, p. 298
^ Kurakichi 1930, p. 15–23
^ Han Shu, juan 61; Han Shu, juan 96
^ Han Shu, juan 94
^ Kurakichi 1930, p. 53
^ 内田吟風 1938a, p. 313
^ a b c Shiji, juan 111; Han Shu, juan 55
^ Hou Han Shu, juan 23
^ a b 内田吟風 1938a, p. 317
^ 内田吟風 1938a, p. 315–317
^ 内田吟風 1938a, p. 315
^ Shiji, juan 123; Han Shu, juan 61
^ Han Shu, juan 94; Han Shu, juan 96
^ a b c Han Shu, juan 61
^ a b c Golden 1992, p. 52
^ 内田吟風 1938b, p. 401
^ 内田吟風 1938b, p. 422
^ Golden 1992, p. 54
^ 内田吟風 1938b, p. 423

Kaynaklar

Shiji, juan 110, 111, 123
Han Shu, juan 55, 61, 94, 96 (after Shiji)
Hou Han Shu, juan 23, 88

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（上） (1938)
Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（下） (1938)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)