Berel, güneybatı Altay’da Buhtarma vadisinde bir mezarlıktır. Doğu Kazakistan’ın Katon-Karagay bölgesinde, Berel köyünün birkaç kilometre ötesinde yer alır. Mezarlık, nehrin yaklaşık yetmiş beş metre üstündeki ve deniz seviyesinden yaklaşık 1.120 metre yüksekteki üçgen biçimli bir taraçadadır.[1] Altay’ın donmuş höyükleriyle en çok tanınan ülkesi olan Ukok platosu, düz çizgiyle yaklaşık seksen beş kilometre uzaktadır.[2] Höyükler dört ana grup halinde durur. Sayıları kazılarla artmıştır: 1999’da yaklaşık otuz, 2015’te yetmişten fazla, en son sayımda yüzden fazla.[3]

Büyük höyüklerin çoğu MÖ dördüncü ve üçüncü yüzyılların Pazyryk kültürüne aittir.[4] Eski bir görüş Pazyryk höyüklerini MÖ ikinci yüzyıla, Berel höyüklerini ise Attila’nın imparatorluğundan kısa süre önceki, Milat sonrası yüzyıllara tarihlemişti. Bunları Hun sanatının geç görünümleri sayıyordu.[5] Onların çevresinde ve yanında sonraki dönemlerin daha küçük mezarları yatar. Bunların arasında Göktürk dönemine ait birkaçı da vardır.[6] Berel’de bu yüzden iki şey yan yana okunabilir. Biri, Altay bozkır aristokrasisinin Göktürklerden bin yıl önce ölüleriyle birlikte neyi gömdüğüdür. Öteki, onun ardıllarının yanlarına neyi toprağa koyduğudur.

Kazılar

İlk höyükleri 1865’te Wilhelm Radloff açtı. 12 Temmuz’dan 9 Ağustos’a kadar, Berel ırmağının ağzından yaklaşık altı verst aşağıdaki küçük bir platoda çalıştı. Plato Berel bozkırının otuz ila kırk kulaç üstündedir. Üzerinde yaklaşık yirmi büyük taş höyük duruyordu ve çoğunun çapı sekiz kulaçtan fazlaydı.[7] Nehrin yakınındaki bir höyüğün yüksekliği iki buçuk ile üç kulaç arasındaydı, çapı ise on dört kulaçtan fazlaydı. Bu höyükte daha önce açılmış bir iz yoktu. Yöre halkı orada altın bir sandalyede oturur halde bir prensesin gömülü olduğunu söylüyordu.[7] Sonraki çalışmaların 1 numaralı kurgan diye numaralandırdığı höyük budur.[8] Radloff höyüğün tamamını söktürdü ve bu 23 Temmuz’a kadar sürdü. Taşlar düzenli katmanlar halinde yatıyordu: önce yassı taşlardan bir katman, sonra boşlukları nehir çakılıyla dolu yuvarlak taşlardan bir katman. Taşların arasında demir bir gem ve iki demir üzengi taşıyan bir at iskeleti buldu.[7] Üzengi göçebeler arasında MS yedinci yüzyılın başından önce bilinmez. Bu yüzden bu at, höyük yapıldıktan çok sonra oraya konmuştur.[9] Altay ve Tanrı Dağları’ndaki Göktürk dönemi mezarlarından demir üzengiler bildirilmiştir.[10]

Çukur yer seviyesinde höyüğün ortasındaydı. Kum ve balçıkla doluydu ve o kadar sert donmuştu ki kazıcılar ancak ateşle ilerleyebildi. Odanın tabanı 29 Temmuz’da temizlendiğinde kuzey yarısı huş kabuğuyla örtülüydü. Kabuğun altında on altı at yatıyordu. Hepsinin başı doğuya dönüktü ve dört sırada dörder dörder dizilmişlerdi.[11] İlk iki sıradaki atların demir gemleri vardı. Sekiz at, huş kabuğundan ve tahtadan oyulmuş süslerle örtülüydü. Süslerin çoğu ince altın yaprakla kaplıydı. En çok süs birinci sıradaydı. Radloff atların konumunu tam saptayamadı, çünkü eriyen kar duvarlardan akıyor ve çukur ince çamurla doluyordu.[12] Güney yarısında, huş kabuğuyla örtülü, oyulmuş bir melez ağacı yarım gövdesi buldu. Köşelerinde dökme bakırdan dört kuş vardı. Kuşlardan ikisinin kanatları kalkık, ikisinin sarkıktı.[12] Aşağıda çürümüş bir at iskeleti yatıyordu. Bu, mezarın on yedinci atıydı. Yaklaşık on arşın, yani yedi metre kadar derinlikte insan kol ve bacak kemikleri buldu. Kemikler mezarı çaprazlama kat ediyordu ve dokununca toza dönüyordu.[13] Radloff asıl mezarı soyulmuş saydı. Yağmur yüzünden 8 Ağustos’ta çalışmayı durdurdu. Soygunun mezarın yapıldığı zamandan kalma olabileceğini düşündü.[14] Kemikler ve yanlarındakilerin çoğu kurtarılamadı.[15]

Radloff, Berel platosunun daha küçük höyüklerinde her mezarda at buldu. Birinde beş at vardı ve atlar hep insan gömüsünün yaklaşık bir buçuk arşın üstündeydi. Ayrıca gümüş süsler, eski bronz biçimlerinde ama demirden yapılmış bıçaklar ve hançerler ve bir demir levha zırhın parçalarını buldu.[14] Mezarları erken Demir Çağı’na yerleştirdi ve onları yapan halkı Türk saydı.[16] Demir zırh büyük olasılıkla sonraki Asya Hunları ve Siyenpiler dönemi mezarlarından gelir.[17]

Mezarlık 1959’da yeniden kazıldı. 1998’den beri Zainolla Samashev başkanlığındaki bir Kazak heyeti orada geniş ölçekte çalışmaktadır. Heyet 1998 ve 1999’da bir Fransız misyonu ve bir İtalyan araştırma merkeziyle birlikte çalıştı.[18] 11 numaralı kurgan bu yıllarda kazıldı.[19]

Donmuş höyükler

Büyük höyüklerin taş örtüsünün altında zemin donmuş kaldı. Taş yığınları gözeneklidir ve üzerlerinde kalıcı kar tutunmaz. Kaya, yani alt Paleozoik bir metamorfik taş ve silttaşı, ısıyı iyi iletir. Bu yüzden soğuk derine iner ve odanın tabanına ulaşır.[20] Bunun için bin ile bin beş yüz metre yükseklikte bir höyüğün iki ile iki buçuk metre yüksek ve otuz metre çapında olması gerekir.[21] Heyetin kendi raporu, yapıcıların yarattığı yapay kalıcı donmuş zeminden söz eder.[22] Donmuş zemin giysileri, ahşap koşumu ve süsleri, eyerleri, dokumaları, ahşap kapları, deriyi ve keçeyi korudu. Atları da derileriyle birlikte korudu. Berel’in Kazakistan’da bu türden organik malzemeli tek anıt olmasının nedeni budur.[22]

11 numaralı kurgan, kalıcı donmuş zemine kazılmış yaklaşık beş metre derinliğindeki bir çukurun üstünde, çapı yaklaşık otuz üç metre olan bir höyüktü.[19] Höyükte huş kabuğu ve çalı dallarıyla örtülü, tahtadan bir oda vardı. Odada, bir melez ağacı gövdesinden oyulmuş bir tabutun içinde yaklaşık kırk yaşında bir erkeğin ve yaşlı bir kadının kalıntıları bulundu.[23] Bir radyokarbon tarihi höyüğü yaklaşık MÖ 322’ye koyar, yüzde 95 olasılıkla MÖ 355 ile 280 arasına. Ağaç halkaları ise 11 numaralı kurganı MÖ 297’ye, 1 numaralı kurganı MÖ 363’e koyar.[24] Odanın dışında, kuzey yanında, koşumlu ve eyerli on üç at yatıyordu.[23] Altısı üst düzeyde, üçerli iki grup halinde yatıyordu. Yedisi alt düzeydeydi. Hepsinin başı doğuya ya da kuzeydoğuya bakıyordu.[25] Bazı atlar yaldızlı ahşaptan sahte dağ keçisi boynuzlu maskeler takıyordu. Birinin alnında oyma ahşap bir grifon vardı. Atlar kedigil, geyik, dağ koyunu ve grifon başı biçiminde, altın ya da kalayla kaplı süsler taşıyordu.[23] Süslerde aşınma yoktur ve cenaze için yapılmış görünürler.[26]

Atlar aygırdı. Çoğu on ila on iki ya da on sekiz ila on dokuz yaşındaydı ve boyları 141 ile 152 santimetre arasındaydı.[27] Her biri alnının ortasına sivri bir aletle vurularak öldürülmüştü.[28] Mezar çok önce soyuldu. Soyguncular leşler hâlâ makul durumdayken geldi, çünkü karıştırdıkları kemiklerin eklemleri hâlâ bağlıydı.[29] Altını ve gümüşü aldılar. Kalan, çoğunlukla altın yapraklı ahşap ve boynuzdur.[30] Kazıcıların sayımına göre 2015’e kadar yirmi mezarda seksenden fazla at bulunmuştu. Sekiz ya da daha fazla atlı en zengin gömüler grubu 10, 11 ve 16 numaralı kurganlardan ve 1865’te açılan büyük höyükten oluşur.[22] O höyükte on yedi at vardı. Karşılaştırmada adı geçen Pazyryk kültürünün öteki höyüklerinin en büyüğünde ise on dört at vardı.[31]

Mezarlığın ilk evresinden on üç kişinin cinsiyeti ve yaşı belirlenebildi.[32] Büyük höyüklerin kemiklerinde ölümden sonra açılmış kesikler ve delikler görülür. Bunlar, yüksek rütbeli kişilerin cesetlerinin yapay olarak korunmasının izleri diye yorumlanır.[33] Höyüklerin hangi halka ait olduğu tartışmalıdır. Berel, Altay’dan kuzey Karadeniz’e yayılan İskit ve Saka dünyasının bir kolu olabilir.[34] Başkalarına göre Pazyryk höyüklerini ve sonraki mezarları bırakan halk, Çin kaynaklarının Dingling’idir, yani bir ilk Türk halkıdır.[35]

MS birinci binyılın mezarları

Sonraki dönemlerin mezarları büyük höyüklerden boyutta, yapıda ve buluntuda ayrılır. Daha küçük ve daha yoksuldurlar. Çoğu, otla örtülü alçak taş çitlerin içindeki derin çukurlardır.[36] Kazıcılar iki grup ayırt eder. Birincisi Asya Hunları ve Siyenpi çağı grubudur. Literatür ona Hun ve Siyenpi der ve grup MÖ üçüncü yüzyıldan MS beşinci yüzyıla uzanır. İkincisi beşinci ile sekizinci yüzyıl arasındaki Göktürk grubudur.[6] Birincisi çoğunlukla Pazyryk höyüklerinin doğusunda ve güneyinde yatar. Literatürün Asya Hunlarının adıyla andığı türden kompozit yayların kemik donanımlı gömülerini, üç kanatlı demir ok uçlarını ve Han dönemine ait bir Çin aynasını içerir.[37] 2019’da elli sekiz höyük ve mezar çiti kazıldı ve otuz gömü bulundu. Gömülerin on beşi taş sandukalarda, on beşi çukurlardaydı.[37] Başka bir özet yalnızca iki ana dönem sayar: Pazyryk dönemi ile Siyenpi ve Rouran dediği, MS üçüncü ile beşinci yüzyıl arasındaki Türk öncesi bir dönem.[2]

Göktürk grubu, beşinci ve altıncı yüzyıldaki bir erken Türk bölümüne ve altıncıdan sekizinci yüzyıla uzanan, dönemin niteliğini gösteren bölüme ayrılır.[38] Bu grubun dört höyüğü 1998 ile 2011 arasında kazıldı: 16C, 25, 37 ve 38.[39] Bunlar orta ya da küçük boydadır ve düzensiz bir dikdörtgen ya da oval biçiminde sağlam bir taş çit taşırlar. 25 numaralı höyük yaklaşık on iki metre çapında ve ovaldir. 38 numaralı höyük ise hemen hemen kareye yakındır ve yaklaşık 4,6’ya 4,3 metredir.[39] Genel olarak ölüler ahşap odalarda değil, arduvaz levhalardan sandukalarda ya da çıplak toprakta yatar.[39] 25 numaralı höyükte metal mızrak uçları, ıslıklı ok uçları, tokalar ve gemler vardı. Bunlar höyüğü türüne göre Göktürk olarak belirler.[39] 37 numaralı höyükte bir adam sırtüstü, başı doğuya dönük, bir metre derinliğindeki bir mezarda yatıyordu. Güneydoğuda iki alçak balbal, çukurun batısında ise 1,30 metre yüksekliğinde dikili bir taş duruyordu.[39] Göktürk mezarlarının atları, Pazyryk gömülerinin atlarıyla aynı boyda aygırlardır.[40] Altay’ın başka yerlerinde Kuray, Tuyahta ve Katanda’daki Göktürk dönemi büyük mezarlarında, tabanın altında runik yazıt taşıyan gümüş kadehler bulundu. Kuray’dan bir kemer tokası shad unvanını taşır.[41] Özet, her iki dönem altında 68, 90, 105 ve 108 gibi başka numaralar da sayar. Bunların hangi döneme atandığı burada açık bırakılmıştır.[38]

Göktürk mezarları, Saka höyüklerinin en büyüğünün çevresinde sıkı biçimde toplanır. Bu, ataların mezarlarının yakınında yatma isteğini ve onlarla akrabalık iddiasını gösteriyor olabilir.[39] Aynı anlatım sonraki mütevazı mezarları iki biçimde açıklar. Birincisi, Berel Asya Hunlarının, Ötüken’deki Doğu Göktürklerinin ve Kazakistan’ın güneyindeki Batı Göktürklerinin merkezlerinden uzaktaydı. İkincisi, küçük höyüklerin altında kalıcı donmuş zemin yoktu, bu yüzden organik buluntular çürüdü.[42]

Geleneğin sürekliliği

Berel’in gömü gelenekleri dönemler boyunca ortak özellikler taşır: ölüler sırtüstü ve başları doğuya dönük yatar, silahlıdır ve yanlarında gömülen atlar koşumludur ve doğuya bakar. Balballar Pazyryk ve Göktürk dönemi höyüklerinin doğusunda durur.[43] Aynı anlatım bunu İskit çağından Göktürk çağına kültürel sürekliliğin işareti sayar. Anlatım mezarlığı Dinglinglere bağlar.[35]

Başka çalışmalar bu görüşe sınır koyar. Pazyryk höyüklerindeki balbal sıraları MÖ beşinci ile üçüncü yüzyıla aittir. Göktürk balballarından daha büyüktür ve onlar da doğuya uzanır. Sıralar, Hun-Sarmat çağının sonunda, yalnızca tek dikili taşlar bulunduğunda sona erer.[44] İkisinin arasında böyle sıraların bulunmadığı birkaç yüzyıl yatar. Bir süvarinin atıyla gömülmesi, MÖ sekizinci yüzyıla uzanan ve neredeyse her dönem boyunca süren bir Altay geleneğidir.[45] Berel’deki atlar bu yüzden tek bir halka işaret etmek zorunda değildir. Yedisu’daki kazıcılar da atlı her mezara ve heykelli her çevreye Türk demenin sakıncasına dikkat çeker. Çünkü Altay’ın kendisinde bu tür anıtların boy bağlılığı tartışmalıdır.[46] Taş figürlü çevreler, Berel mezarlarında karşılığı olmayan farklı türden bir anıta aittir.

Hiçbir rapor Berel’in Göktürk dönemi mezarlarını Aşina’ya ya da adı geçen bir kişiye bağlamaz.[47] Zhou Shu, Aşina’yı Rouranlar için demir işledikleri Altın Dağ’ın, yani Altay’ın Çince adının güney yanına yerleştirir.[48] Berel höyükleri o sıradağın güneybatı ucundadır.[49]

  • БерелRusça
  • Big Berel Kurganİngilizce

Yer, adını nehirden ve Berel köyünden alır. Eski raporlar Berel yazar ve platoya Berel bozkırı der. Fransızca ve İngilizce makaleler ise Berel’ yazar.[50] Radloff’un höyüğü mezarlığın en büyük höyüğüdür. Sonraki çalışmalarda Büyük Berel Kurganı ya da 1 numaralı kurgan diye anılır.[8]

Kanıtın güvenilirliği

Berel çok farklı ağırlıkta iki tanıklık kümesi sunar. Pazyryk höyükleri modern yöntemlerle kazılmıştır ve ağaç halkaları ile radyokarbonla tarihlenmiştir. Bozkırın başka yerlerinde çürüyüp giden organik malzemeyi korumuşlardır. Göktürk dönemi mezarları azdır, küçüktür ve soyulmuştur. Burada onlar hakkında bilinenler kazı raporundan değil, kazı raporunun bir özetinden gelir. Bu mezarlar, altıncı ile sekizinci yüzyıl Altay’ında, yanlarında bir iki balbal bulunan, atlarıyla gömülmüş silahlı adamların mütevazı bir gömü tablosunu ekler. İnsanların kim olduğu sorusu, Göktürklerin kökeni üzerine daha büyük tartışmada kalır. Berel bu tartışmayı aydınlatabilir, ama karara bağlayamaz.

Notlar

  1. ^ Kitov 2023, p. 297; 774; Kutlu 2021, p. 297; 774
  2. ^ a b Kitov 2023, p. 298
  3. ^ Lepetz 2013, p. 310; 243–244; 774; Zhumatayev 2015, p. 310; 243–244; 774; Kutlu 2021, p. 310; 243–244; 774
  4. ^ Kutlu 2021, p. 775
  5. ^ Ögel 1984, p. 62–72
  6. ^ a b Kutlu 2021, p. 775–777
  7. ^ a b c Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 110
  8. ^ a b Zhumatayev 2015, p. 244; 775; Kutlu 2021, p. 244; 775
  9. ^ Šer 1966, p. 40
  10. ^ Ögel 1984, p. 138, 162–163
  11. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 110–111
  12. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 111
  13. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 111–112
  14. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 112
  15. ^ Kutlu 2021, p. 771–772
  16. ^ Kutlu 2021, p. 778
  17. ^ Kutlu 2021, p. 786
  18. ^ Kitov 2023, p. 298; 310; Lepetz 2013, p. 298; 310
  19. ^ a b Lepetz 2013, p. 310–311
  20. ^ Kutlu 2021, p. 780
  21. ^ Kutlu 2021, p. 781
  22. ^ a b c Zhumatayev 2015, p. 244
  23. ^ a b c Lepetz 2013, p. 311
  24. ^ Kutlu 2021, p. 779
  25. ^ Lepetz 2013, p. 312–314
  26. ^ Kutlu 2021, p. 789
  27. ^ Kutlu 2021, p. 791–792
  28. ^ Kutlu 2021, p. 791
  29. ^ Lepetz 2013, p. 312
  30. ^ Kutlu 2021, p. 787–788
  31. ^ Kutlu 2021, p. 790
  32. ^ Kitov 2023, p. 298–299
  33. ^ Kitov 2023, p. 297
  34. ^ Kutlu 2021, p. 784–785
  35. ^ a b Kutlu 2021, p. 774, 783
  36. ^ Kutlu 2021, p. 773
  37. ^ a b Kutlu 2021, p. 776
  38. ^ a b Kutlu 2021, p. 776–777
  39. ^ a b c d e f Kutlu 2021, p. 777
  40. ^ Kutlu 2021, p. 792
  41. ^ Ögel 1984, p. 146, 155, 199
  42. ^ Kutlu 2021, p. 783
  43. ^ Kutlu 2021, p. 773–774, 793
  44. ^ Konstantinov 2018, p. 17
  45. ^ Konstantinov 2018, p. 18
  46. ^ Nuskabai 2023, p. 83
  47. ^ Kutlu 2021, p. 773–777
  48. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  49. ^ Kutlu 2021, p. 771
  50. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 110; 310; Lepetz 2013, p. 110; 310

Kaynaklar

Literatür

  • Mehmet Kutlu, Leila Kutlu, Ölü Gömme Gelenekleri Bağlamında Berel Kurganları (2021)
  • Sébastien Lepetz, Horse sacrifice in a Pazyryk culture kurgan: the princely tomb of Berel' (Kazakhstan). Selection criteria and slaughter procedures (2013)
  • Zainolla S. Samashev, Rinat S. Zhumatayev, A horse in a burial-memorial ceremony of ancient nomads in Kazakh Altay region (2015)
  • Egor P. Kitov, Антропологические особенности населения пазырыкской культуры (по материалам могильника Берел) (Anthropological Features of the Population of the Pazyryk Culture, Berel Burial Mound) (2023)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Nikita Konstantinov; Vasilii Soenov; Synaru Trifanova; Svetlana Svyatko, History and culture of the early Türkic period. A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD (2018)
  • Gleb V. Kubarev, Aibolat Nuskabai, Раннесредневековые поминальные оградки Семиречья: новые данные (Early Medieval Memorial Enclosures in Semirechye: new data) (2023)
  • Ja. A. Šer (Ya. A. Sher), Каменные изваяния Семиречья (Kamennye izvaniya Semirech'ya) (1966)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler1

Dinler
Stone Figures

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Berel.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/places/berel/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026