Turum İsyanı

Turum isyanı, Göktürkler arasında bir iç savaştı. Bizanslı tarihçi Theophylaktos Simokattes’in tek bir pasajından bilinir.^[1] Kağanın doğuştan akrabası olan Turum adlı biri ayaklandı ve büyük kuvvetler topladı.^[1] Kağan, yardımına üç büyük kağanı çağırdı. İkar denen bir yerde isyancı düştü ve müttefikleri kaçtı.^[1] Kağan zaferi imparator Maurikios’a mektubunda bildirdi.^[1] Ne kağanın ne de yılın adı verilir, ikisi de tartışmalıdır.

İsyan

Mektup kağanın zaferlerini sırayla sayar: Abdeliler, Avarlar, Ogurlar ve Kolkhlar üzerindeki zaferleri.^[2] Theophylaktos, kağan hâlâ kazanırken Göktürklerin iç savaşla çarpıştığını anlatır.^[1] Turum isyan etti ve büyük kuvvetler topladı.^[1] Onun tarafı çarpışmada üstünlük kazandı.^[1] Bunun üzerine kağan, adları Sparzeugun, Kunaxolan ve Tuldich olan üç büyük kağana bir elçilik gönderdi.^[1]

İkar’daki muharebe

Kağanların bütün ordusu, geniş ovalarla çevrili bir yer olan İkar’da toplandı. Karşıtları orada onlara karşı saf tuttu.^[1] Turum düştü ve müttefik kuvvetleri kaçmaya başladı.^[1] Büyük bir kırımdan sonra kağan yeniden kendi topraklarının efendisi oldu.^[1] Theophylaktos, İkar’ı Altın adı verilen dağdan dört yüz mil uzağa koyar. Göktürk geleneğine göre bu dağ en güçlü kağana bırakılırdı.^[3] Bazı araştırmacılar bu dağı Roma elçiliklerinin Ektag’ıyla özdeşleştirir.^[4] Başkaları İkar’ın yerinin, üç kağanın ve Turum’un kendisinin kırılgan varsayımlar olmadan belirlenemeyeceğini savunur.^[5] Üçüncü bir yaklaşım üç kağanı belirsiz bırakır. Adları için Türk dillerine ait biçimler önerir ve ilkini geçici olarak bir İşbara Yabgu sayar.^[6]

Tarih

Tarih, mektubun tarihine bağlıdır. Üç tarihleme vardır. Birincisi iç savaşı 581 ile 582’ye koyar.^[6] İkincisi, isyanın bastırılışını Çin tarihlerine dayanarak yaklaşık 582’ye tarihler ve bu tarihi Maurikios’a gönderilen elçiliğin mümkün en erken tarihi sayar.^[7] Üçüncüsü isyanı, Tarduş’un yenilgilerinden toparlandığı yaklaşık 598’e koyar.^[6] Ona göre isyan, Ogurların boyunduruk altına alınmasından sonra çıktı ve Ogurların bir isyanıydı.^[6] Mektubu 598’e tarihleyenler yazarı Tarduş sayar.^[8] İsyan yaklaşık 582’de olduysa 584’ten 603’e iç savaşın öncesine, yaklaşık 598’de olduysa o savaşın son yıllarına aittir.

Sonuçlar

Theophylaktos, o sırada Tarniachların ve Kotzagerlerin Göktürklerin yanından Avrupa’ya kaçtığını ekler. Onlar da Uar ve Chunni’den gelmişti. Avar kağanına katıldılar, Tarniach ve Kotzagerlerin kaçışında.^[3] Zabenderlerin de aynı soydan olduğu söylenirdi. Avarlara gelen takviye on bin kişi sayıldı.^[3] Kotzagerler Kutrigurlardır.^[9] Bir tarihlemeye göre onlar Turum’un bastırıldığı yıl, yani 582’de kaçtı.^[10] İkinci bir tarihleme kaçışı 598’e koyar.^[9] Turum’un ayaklanmasını Ogurların isyanı sayan kuram, onu Ogur boylarının Pannonia’ya bu kaçışıyla ilişkilendirir.^[6]

Kağan iç savaşı bitirdikten sonra, her yönde huzur içinde hüküm sürebilmek için Taugast, yani Çin halkıyla bir anlaşma yaptı.^[3]^[11] İsyan, bir Yunan kaynağının galibin tarafından, onun kendi raporunda anlattığı tek Göktürk iç savaşıdır.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 190
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188–190
^ a b c d Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 191
^ Chavannes 1903, p. 248
^ Chavannes 1903, p. 251
^ a b c d e Golden 1992, p. 133
^ Whitby 1986, p. 190–191
^ Chavannes 1903, p. 249
^ a b Marquart 1903, p. 504
^ Whitby 1986, p. 191
^ Golden 1992, p. 109

Kaynaklar

Theophylact Simocatta

Literatür

Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)