Ogurlar

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Ogurlar, Pontus ve Hazar bozkırlarında yaşayan bir bozkır halkıydı. Kaynaklar onlardan ilk olarak 463 dolaylarında, son olarak da altıncı yüzyılın sonlarındaki Avar ve Göktürk fetihlerinin anlatımlarında söz eder.^[1] Romalı elçi Zemarkhos, İstemi’nin ordugâhından dönerken Ugurların reisine geldi. Bu reis “orada Dizaboulos’un”, yani İstemi’nin gücünü sürdürüyordu.^[2]

Ad ve ilk görünüş

ΟὔρωγοιYunancaPriscus
ΟὐγοῦροιYunancaMenander Protector
ʾwgrSüryanice
ὈγώρYunancaTheophylact Simocatta

463 dolaylarında Saragurlar, Ogurlar ve Onogurlar doğu Romalılara elçiler gönderdi.^[3] Priscus elçiliği kaydeder. Bu halkların, Abares’in kovduğu Sabirlerle yaptıkları bir savaşta yurtlarından sürüldüğünü söyler.^[4] Yunanca metin adı Οὔρωγοι diye yazar, bu ad Ogurlar olarak anlaşılır.^[3] Pseudo-Zacharias’ın vakayinamesindeki Süryanice halklar listesi, Ogurları Onogurlardan, Sabirlerden ve Bulgarlardan ayrı sayar.^[5]

Dil

Güncel anlatımlar Ogurların, runik yazıtların dilinden belirgin biçimde ayrılan bir Türk dili konuştuğunu kabul eder.^[6] Oğur dilleri bugün yalnızca Çuvaşçada ve Volga ile Tuna Bulgarcasının dağınık parçalarında yaşar.^[6] Ogur adı, Türk dillerinin iki kolu arasındaki düzenli r ve z karşılığı sayesinde Oguz adına denk gelir. Bu karşılık, iki halkın tek bir halk olduğunu göstermez.^[7] Bir varsayım, Oğur boylarını batıya gelmeden önce Tiele’nin batı kanadına yerleştirir.^[8]

Göktürklerin yönetiminde

560’lara gelindiğinde Göktürkler batı bozkırının göçebeleri üzerinde, aralarında Ogurlar da olmak üzere, egemenliklerini kurmuştu.^[9] Zemarkhos İstemi’ye elçiliğinden dönerken Ikh, Daikh ve Attila nehirlerini geçti, sonra “yeniden Ugurlara” geldi.^[2] Bu üç nehir Emba, Ural ve Volga ile özdeşleştirilir.^[10] Ugurlar elçilere, dört bin Persin Kophen Irmağı kıyısındaki çalılıklarda pusuda yattığını söyledi.^[2] Reisleri deri tulumları suyla doldurup susuz geçiş için Romalılara verdi.^[2]

El yazmasında bu yerde Οὐγοῦροι yazar ve eski bir düzeltme Utigur okur. Metnin kendisi bunu çözmez.^[11] Bazı araştırmacılar bu Ugurları Volga’nın batısındaki Ogurlar, hükümdarlarını da kağanın o bölgedeki baş vekili sayar.^[12] Başkaları onları Volga ile Kuma arasına, Menandros’un Kophen dediği yere yerleştirir. Onları Azak Denizi’ndeki Utigurlardan ayrı tutar.^[13] Güncel anlatımlar ayrıca Volga’daki Ugurları Moğol bozkırındaki Uygurlardan ayırır. Bu özdeşleştirme önerilmiş, öneren tarafından geri çekilmişti.^[14]

598’de bir Göktürk kağanı imparator Maurice’e bütün Ogorları boyunduruk altına aldığını yazdı.^[15] Ogorlar doğuda, Göktürklerin Kara dediği Til Irmağı’nda yaşıyordu. En eski reislerine Var ve Chunni deniyordu.^[15] Mektubu koruyan Theophylaktos, Menandros’tan sonra Ogurların ikinci Yunan tanığıdır.^[1] Bazı araştırmacılar Til’i Volga, Ogor’u Ogurlar sayar ve adın Uygur sözcüğünün bozulmuş biçimi olabileceğini kabul eder.^[16] Başkaları Til’i Moğolistan’daki Tola sayar.^[17]

Ogurlar böylece kaynaklarda iki kez görünür. 463’te doğudan gelen mülteciler olarak, bir yüzyıl sonra ise Göktürklerin Volga ötesindeki vekilleri olarak.

Notlar

^ a b Golden 1992, p. 100
^ a b c d Menander Protector
^ a b Golden 1992, p. 92
^ Priscus; Müller 1851, fr. 30, p. 104
^ Golden 1992, p. 97
^ a b Golden 1992, p. 95
^ Golden 1992, p. 96
^ Golden 1992, p. 93
^ Golden 1992, p. 128
^ Golden 1992, p. 129-130
^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 55
^ Golden 1992, p. 130
^ Marquart 1903, p. 504-505
^ Marquart 1903, p. 45-46
^ a b Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 247
^ Golden 1992, p. 101-102
^ Chavannes 1903, p. 250

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
anonymous, Chronicle of Pseudo-Zachariah Rhetor (ca. 568/569)