Kağan'ın Maurikios'a Mektubu

Theophylaktos, anlattığı yılda yaz gelince “doğuda Türklerce Çagan diye anılan kişinin” Roma imparatoru Maurikios’a zafer övgüleri içeren bir mektupla elçiler gönderdiğini yazar.^[1] Hitap kelimesi kelimesine şöyleydi: “Romalıların kralına, Çagan’dan, yedi ırkın büyük efendisinden ve dünyanın yedi bölgesinin hâkiminden”.^[1] Mektup kağanın fetihlerini ve bir iç savaştaki zaferini sayıyordu.^[2] Theophylaktos kağanın adını vermez. Elçiliğin tarihi tartışmalıdır. Mektup, bir Göktürk hükümdarının Konstantinopolis’e gönderdiği ve sözleri günümüze ulaşan tek iletidir, her ne kadar yalnızca Theophylaktos’un Yunancasında da olsa.

Zaferler

Kağan önce Eftalitler diye açıklanan Abdelilerin önderini yendi. O halkın yönetimini eline aldı.^[1] Zaferden coşan kağan Stembischagan ile ittifak yaptı. Avar halkını köleleştirdi.^[1] Stembischagan, İstemi’dir.^[3]^[4] Yenilen Avarlar kaçtı. Bir kısmı, Göktürklerden bin beş yüz mil uzakta, Hindistan sınırında ünlü bir şehir olan Taugast halkına gitti. Bir kısmı da Taugast’ın komşuları Mucrilere gitti.^[5] Taugast, Çin’dir.^[4] Mucriler Kore yarımadasına yerleştirilmiştir. Bu soru, Bökli ve Goguryeo tartışmasına da dokunur.^[6]

Kağan sonra en güçlü boylardan biri olan bütün Ogurlara boyun eğdirdi. Ogurlar doğuda Til ırmağı kıyısında yaşıyordu. Theophylaktos’a göre Göktürkler bu ırmağa Kara Irmak der.^[5] Ogurlardan sonra Kolkh halkının hükümdarını kılıçtan geçirdi.^[7] O halktan üç yüz bin kişi öldü. Ceset dizisi dört günlük yol boyunca uzanıyordu.^[7]

Kağan bu zaferleri kazanırken Göktürkler iç savaşa düştü.^[7] Turum adlı bir akraba ona karşı ayaklandı. Kağan, kendisine yardım etmeleri için üç büyük kağanı daha çağırdı.^[7] Tahtı gasp eden kişi İkar denen bir yerde düştü. Kağan yeniden topraklarının efendisi oldu.^[7] İç savaşı bitirdikten sonra Taugast halkıyla bir anlaşma yaptı. Amacı, her yanda barış içinde hüküm sürebilmekti.^[8]

Mektuptaki halklar

Mektuptaki her ad birden çok biçimde yorumlanmıştır. Bazı araştırmacılar Theophylaktos’un Abdelileri Eftalitlerle özdeşleştirmesini reddeder. Onları, yenilgisi Göktürklerin yükselişini başlatan Tiele sayar.^[9] Ogurlar ve Til için üç özdeşleştirme vardır. Birincisi bunları Ogurlar ve İdil sayar. Bu, geçidi Kafkasya yakınındaki bozkıra yerleştirir.^[10] İkincisi bunları Moğolistan’daki Uygurlar ve Tola olarak görür.^[11] Üçüncüsü Ogurları Oğuzlarla, Til’i Tarım ile özdeşleştirir.^[6] Kolkhlar hem Kafkasya’daki Kolkhis halkı hem de Khalkh denen bir halk sayılmıştır.^[12]^[13]

Fetihler zaman sırasıyla değil, coğrafi bir sırayla dizilmiş olabilir.^[14] Sıra güneydeki Eftalitlerden batıdaki Avarlara, kuzeydeki Ogurlara ve doğudaki Kolkhlara gider. Dizi bu yüzden dünyanın dört köşesinin fethini temsil eder.^[6]

Tarih ve yazar

Theophylaktos elçiliği, Avar savaşından bir ara konu olarak 595 yazının anlatısında aktarır.^[15] Mektubun iki tarihlemesi vardır. Birincisine göre mektubun içeriği elçiliği Maurikios’un saltanatının hemen başına koyar.^[15] Bu tarihlemede Çin kaynakları Turum isyanının sonunu yaklaşık 582’ye yerleştirir. Bu, elçilik için en erken tarihi verir.^[16] İkincisi mektubu 598’e tarihler. Yazarı da Tarduş sayar.^[3] Ona göre dünyanın yedi bölgesinin hâkimi, Göktürklerin en üstteki hükümdarı olmalıydı.^[3] 598’de bu makamı en iyi iddia edebilecek kişi Tarduş’tu. 599’da bu makamı yeni bir unvanla üstlendi.^[3] Roma elçisi Valentinos’u 576’da kabul etmişti. Stembischagan onun babasıydı.^[3] Bu durumda erken zaferler onun öncüllerine aittir.^[3] Bir anlatıma göre Maurikios bir zamanlar İstemi ile yazılı bağlantı sürdürmüştü.^[17]

Theophylaktos’un mektuptan yararlanması

Theophylaktos mektuptan iki sonuç çıkardı. Birincisi Avrupa’daki Avarlarla ilgiliydi. Onları sahte Avarlar sayıyordu: Justinianos döneminde kaçmış Var ve Chunni’nin bir kolu. Menander bunların kaçışını başka türlü anlatır.^[18] İkincisi Göktürklerin kendilerine dair bir betimlemeydi. Ona göre Göktürkler Altın Dağ’ı en güçlü kağana bırakır. Bu yer, önceki elçiliklerdeki Ektag ile özdeşleştirilmiştir.^[8]^[19] Ateşi olağanüstü ölçüde onurlandırırlar, havaya ve suya saygı gösterirler, yeri överler, ama yalnızca gökle yeri yaratan tanrıya tapınırlar.^[8] Ona at, sığır ve koyun kurban ederler. Geleceği bildiğine inanılan rahipleri vardır.^[8] Parçadaki tanrı Tengri’dir.^[20] Ateşe gösterilen saygı, hacı Xuanzang’ın 629 ya da 630’da batı kağanının sarayında bulduğu saygının aynısıdır.

Bu ara konu, güvenilir bilgiyi Theophylaktos’un Avarlara dair kendi tahminleriyle birleştirir. Güvenilir kısmın bir Göktürk elçiliğine ilişkin resmî bir anlatımdan gelmiş olması gerekir.^[15] Theophylaktos, o sırada Tarniach ve Kotzager’in de Göktürklerden kaçtığını ekler. Bunlar Avrupa’daki Avar kağanına katıldı, toplam on bin kişiydi.^[8] Bu kaçış kimine göre 582’ye, kimine göre 598’e tarihlenir.^[20]^[21] Mektup, Göktürklerin Avrupa’ya yayılmasına ve Göktürklerle Roma arasındaki uzun ilişkiye aittir. Yazan kim olursa olsun mektup, bir Göktürk kağanının kendisini imparatora Avarlardan Çin’e kadar dünyanın efendisi olarak sunduğunu gösterir.

Notlar

^ a b c d Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188–191
^ a b c d e f Chavannes 1903, p. 249
^ a b Golden 1992, p. 109
^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 189
^ a b c Whitby 1986, p. 189
^ a b c d e Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 190
^ a b c d e Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 191
^ Chavannes 1903, p. 250
^ Golden 1992, p. 102,109
^ Chavannes 1903, p. 251
^ Golden 1992, p. 102
^ Whitby 1986, p. 190
^ Whitby 1986, p. 188–189
^ a b c Whitby 1986, p. 188
^ Whitby 1986, p. 190–191
^ Yavuz 2025, p. 360
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188–190
^ Chavannes 1903, p. 248
^ a b Whitby 1986, p. 191
^ Marquart 1903, p. 504

Kaynaklar

Theophylact Simocatta

Literatür

Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)