Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Avarlar, kağanları 567’den 796’ya kadar Karpat Havzası’nı yöneten bozkır halkıydı.[1] Rouran devletini yöneten soyluların yaklaşık yirmi bini, Anagui’nin ölümünden sonra batıya at sürdü. Avarların kağanları ve egemen soyluları büyük olasılıkla bunlardan geldi.[2][3][4] 568’de Konstantinopolis’teki Göktürk elçileri kaçak Avarların sayısını yaklaşık bu kadar gösterdi.[5] Kağan unvanı da onlarla birlikte Avrupa’ya geldi.[2] Rouran hükümdarları bu unvanı Siyenpilerden almış ve bozkırın en yüksek hükümdarının unvanı yapmıştı. Avarların hükümdarları Avrupa’da onu ilk taşıyanlar oldu.[6][7] İstemi’nin Romalıların onlara sığınak vermemesi yönündeki talebi ittifakın nedenlerinden biriydi. İstemi Eftalitlere karşı yola çıkarken Avarların ne havadan uçup Göktürk kılıçlarından kurtulacak kuşlar ne de denizin altında kaybolacak balıklar olduğunu söyledi. Eftalit savaşı bitince üzerlerine yürüyeceğini de söyledi.[8] 576’da Türk Şad onlara Varchonitai, yani Göktürklerin kaçak köleleri dedi. Romalıları onlarla antlaşma yapmakla suçladı.[8] Kül Tegin yazıtı, kurucuların yasında Apar’ı anar. Sözcüğün Rouranları mı, Avrupa Avarlarını mı, yoksa ikisini birden mi anlattığı tartışılır.

Avarlar üzengiyi 546’dan birkaç yıl sonra Avrupa’ya getirdi. Mızrak ve kargıyla atlı savaşan Aşina Göktürkleri de büyük olasılıkla bu teknolojiye sahipti. Hiçbir kaynak bir Göktürk üzengisi anmaz. Demir ve tunçtan metal üzengiler Avarlarla birlikte Orta Avrupa’ya girdi. Hun çağının mezarlarında hiç üzengi yoktur.[9]

Avrupa’da

Avarlar 550’lerde doğu Avrupa’ya ulaştı ve kuzey Kafkasya’da birkaç yıl kaldı. 557–558 kışında Bizanslılarla ilk temaslarını Alanlar aracılığıyla kurdular. 563’te Tuna’ya varmışlardı.[1] 567’de Karpat Havzası’na girdi ve Gepidleri yok ettiler. Bir yıl sonra komşu Lombard topraklarını aldılar. Roma Pannonia’sı olmuş, ondan önce de Attila’nın merkezi olmuş bu topraklarda kağanlıklarını kurdular.[1] Avarların Macar ovasındaki mezarlıklarında deforme olmuş kafatası yoktur. Avarlar Hun çağına ait bu âdeti getirmedi. Buna karşılık Hunlardan sonra Orta Avrupa’da kullanımdan kalkmış olan, kemik plakalarla sertleştirilmiş yay onlarla birlikte geri geldi.[10] 580’lere gelindiğinde kağanlık, kuzeyde Bizans’ın başlıca rakibi olacak askerî ağırlığa sahipti. Yedinci yüzyılın başında orta ve doğu Avrupa bozkırının büyük bölümünü elinde tutuyordu.[1] Şarlman’ın Frankları 796’da kağanlığı yıktı. Sağ kalanlar çabuk Slavlaştı ve Avarlar bir iki kuşak içinde Avrupa haritasından silindi.[1]

Paleoiklim araştırmacıları Avarların yaklaşık 550’de Karadeniz’in kuzeyine gelişini, 536 ve 540 patlamalarıyla başlayan Geç Antik Küçük Buzul Çağı’nın içine yerleştirir. Asya bozkırından çıkan hareketleri kısmen bunun sonucu olarak okurlar. Bu savı ve yazarlarının kendi çekincesini iklim maddesi verir.

558'de Asya haritası: ilk Avar elçiliğinin Alanlar ve Lazika üzerinden Konstantinopolis'e giden yolu, Avarların Onogurlara ve Sabirlere saldırıları ve Balkaş Gölü'nden Kıtanların ülkesine uzanan Göktürk Kağanlığı
558: Avarların ilk elçiliği Alanlar ve Lazika üzerinden Konstantinopolis'e gelir. Avarlar sonra Onogurları bozar ve Sabirleri yok eder. Modern harita. Elçiliğin yolu çizilmiştir, savaşların yerleri kayıtlı değildir.
© Emre-E Yavuz 2026

Tuna’daki kağanlık

Avrupa Avarları dışarıdan bilinir. Tarihleri Grekçe ve Latince yazarlara, bir de Süryanice, Ermenice, Kıptice, Arapça ve Slavca yazarlara dayanır. Bu yazarlar Avarları Bizans, Lombard ya da Frank tarafından gördü. Önemli hiçbir Avar kaydı günümüze ulaşmamıştır.[11]

Menandros Protektor, Bayan’ı ilk olarak 562 yılı için kağan diye anar. Bayan o yıl aşağı Tuna’dan Roma sınırı içine yerleşmek için izin istemişti.[12] Justinianos’un diplomasisi ona geniş bir toprak vermedi. II. Justinos 565’te tahta çıkınca yıllık ödemeleri ve armağanları kesti.[12] Bayan batıya yöneldi. Lombard kralı Alboin ile ittifak kurup 567’de Gepidleri yendi, kralları Kunimund’u öldürdü ve topraklarını aldı. Lombardlar ertesi yıl İtalya’ya gitti. Bayan Karpat Havzası’nın batı kısmını da işgal etti ve böylece orta Tuna’nın fethi tamamlandı.[12]

Kağanlık bundan sonra Bizans parasıyla ve Bizans’ın zayıflığıyla yaşadı. 574 barışı imparatorluğu yılda 80.000 altın ödemeye bağladı. Göktürkler Avarları kendi kaçak tebaaları sayıyordu ve bunun sonucunda Bizans’la ilişkiyi kestiler.[13] Bir ablukanın ardından imparatorluk 582 yazında Sirmium’u teslim etti ve ödeme yenilendi. Yaklaşık 585’te ödeme 100.000’e çıkmıştı.[14] Bizans 572’den 591’e kadar Perslerle savaşırken Avarlar ve himayelerindeki Slavlar Balkanlar’a ilerledi. Göktürkler onları sınırladı. Göktürk birlikleri 576’da Kırım’daki Bosporos’ta, 579 dolaylarında da Cherson yakınında durdu. 584 ya da 585’te kendi ülkesine bir Göktürk saldırısı olduğu haberi, kağanı Anchialus’ta başarılı giden bir seferi kesip Sirmium’a çekilmeye zorladı.[15]

626’da Herakleios Doğu’da sefer yaparken Avarlardan, Slavlardan, Gepidlerden ve Bulgarlardan oluşan bir ordu Konstantinopolis’i on gün kuşattı. Sonucu imparatorluk donanması belirledi. Pers komutanı Şahrbaraz’ı Asya kıyısında tuttu ve Slav teknelerini Haliç’te yok etti.[16] Avarların üstünlüğü bir daha toparlanmadı. Slav yardımcılar ayrılmaya başladı. Bulgarlar 631–632’de kağanın tahtını istedi ve ardından çıkan iç savaşı kaybetti. Dokuz bin ailesi Bavyera’ya kaçtı ve orada katledildi. 632 dolaylarında Onoghur prensi Kuvrat, kağanın adamlarını Büyük Bulgharia’dan kovdu.[17] 678’e gelindiğinde, Bizans tarihçileri bir Avar elçiliğinden son kez söz ettiğinde, elçilik imparatordan yalnızca iyi niyet diledi.[18]

Devlet tek biçimli değildi. Bayan’ı on bin Kutrigur savaşçı izledi ve Bayan onları 568’de Dalmaçya’ya gönderdi. Sonra Tarniakh, Kotzager ve belki Zabender boylarından on bin savaşçı daha Göktürklerden kaçıp Avarlara katıldı. Gepidler ülkede kaldı ve Bulgarlar 631’de kağanın tahtını isteyecek kadar kalabalıktı.[19] Merkeze en yakın Slavlar, yani Antes, Dulebler ve Wendler, Avar boyunduruğunu en ağır taşıyanlardı. Fredegar kroniğinin Frank ülkesinden bir tüccar dediği Samo’nun önderliğindeki bir Wend ayaklanması, Avar nüfuzuna Alpler ile Elbe arasında son verdi. Samo 658 ya da 659 dolaylarına kadar hüküm sürdü.[20]

680’den 780’e kadar geçen yüzyıl için kaynaklar azdır ve kuşkuludur. Enns Nehri kağanlığın batı sınırı oldu, çoğu anlatıma göre 680 ile 700 arasında.[21] Son, Franklardan geldi. Şarlman 782’den itibaren kağanın ve yugurus’un elçileriyle görüştü ve 791’de sefere çıktı. 794’e gelindiğinde bir iç savaş Avarları bölüyordu. Kağan, yugurus ve tudun Frank sarayıyla ayrı ayrı ilişki kurdu. Tudun 795’te Aachen’de vaftiz edildi, kağan ile yugurus ise çekişmede öldü.[22] 795 ve 796’da Frank orduları ülkenin kalbine girdi ve kağanın ikametgâhı olan Ring’i yıktı. Şarlman ganimetin bir kısmını adamlarına ve başka hükümdarlara verdi.[23]

Devletin sonu Avarların sonu olmadı. Vaftiz edilmiş bir kağan olan Abraham’ın 805’te halkı üzerindeki en yüksek yetkiyi eski usulle elinde tutmasına izin verildi. Aynı sıralarda Bulgar hanı Krum, doğudaki Avar devlet yapısının son kalıntılarını yok etti.[24] 871–873 tarihli bir Salzburg anma kaydı, Hıristiyanlaşmış Avarların hâlâ Pannonia’da yaşadığını söyler. Konstantinos Porphyrogennetos da kendi döneminde Dalmaçya’da hâlâ Avarların yaşadığını söyler.[24]

Mezarlar 670–680 dolaylarında bir değişiklik kaydeder ve bu değişiklik Bizans sikkeleriyle tarihlenir. Düz ya da damgalı kemer parçalarının yerini oyma ya da camla kakmalı olanlar, daha sonra da grifonlu ve asmalı kalıp süsler alır, asma giderek baskın olur. Macar arkeologların çoğu bu değişikliği bozkırdan gelen yeni gruplara bağlar.[25] Büyük mezarlıklardaki az sayıda mezar 600 dolaylarından eskidir. Bu, Maurikios çağına kadar Avarların ve müttefiklerinin kalıcı kışlıklara sahip olmadığını düşündürür. Yüzlerce, bazen binlerce mezarlı daha geç mezarlıklar daha yerleşik bir yaşama işaret eder. Orak ve kümes hayvanı yetiştiriciliğinin izleri, göçebe yaşamın araç gereçlerinin yanında görülür.[26]

Egemen seçkinlerin kökeni

Çin tarihleri Rouran kağanlığının sonunu 552 ile 555 arasına koyar.[27][28] Anagui 552’de öldü ve amcası Dengshuzi’nin yönettiği kalıntıyı Göktürkler yendi.[27] 555’te Batı Wei, Dengshuzi’yi ve halkından yaklaşık üç bin kişiyi Göktürk elçilerine teslim etti. Elçiler onları öldürttü.[27][28] Bei Shi’nin Rouran bölümü ile Zhou Shu’nun Tujue bölümü, sağ kalanları Kuzey Qi’ye ve Batı Wei’ye kadar izler. İkisi de batıya bir kaçıştan söz etmez. O kaçışın kanıtı Bizans kaynaklarındadır.[2]

568’de Konstantinopolis’teki Göktürk elçileri, Avarların bir kısmının hâlâ Göktürklere itaat ettiğini ve kaçanların sayısının yaklaşık yirmi bin olduğunu söyledi.[5] 576’da Türk Şad Avarlara “efendilerinden kaçmış kölelerimiz” dedi.[29] Göktürkler böylece Avarları, devraldıkları kağanlığın, yani Rouran kağanlığının tebaası olarak sahiplendi.[2] Tarihler birbirini tutar. İlk Avar elçileri Konstantinopolis’e 558’de ya da 558 dolaylarında, Göktürklerin Eftalitlere karşı savaşı bitmeden önce ulaştı. Eftalitlerin yıkılışı bu yüzden Avarları harekete geçirmiş olamaz.[30][31] 552–555 Rouran çöküşünden bir kaçış bu sıraya uyar.[32]

Unvan da aynı yönü gösterir. Shelun, kağan unvanını 400 dolaylarında aldı.[33] Eftalitler bu unvanı kullanmadı, Avarların hükümdarı ise kullandı. Theophylact, Avarların liderlerine kağan unvanını verdiğini söyler, Menandros da Bayan’a Avarların kağanı der.[2][34][35] Göktürk elçileri ve Bizans yazarları Avrupa Avarlarının gerçek Avarlar olmadığında ısrar etti. Bu, Avarların neyi ileri sürdüğünü gösterir: Rouran kağanlığının ardılı olmayı ve böylece Göktürk kağanlarıyla eşit, meşru kağanlar olmayı.[36] O hâlde Göktürk kağanlarını kaçak kölelerine karşı öfkelendiren de bu iddiaydı.[2][37]

Ad da aynı yönü gösterir. Rouran bir Çince addır ve Çin anlatılarının dışındaki kaynaklar onu bu adla tanımaz.[38] Rouranlar büyük olasılıkla kendilerine Avar diyordu.[39][40][41] Priscus 463 dolaylarında Avarları, baskısı Sabirleri harekete geçiren halk olarak zaten anar. Bu, Rouranlar olarak anlaşılır.[42] Avrupa’da ad egemen çekirdekte kaldı, altındaki gruplar değişti.[39] Liang Shu, Rouranları örgülü saçlı olarak betimler.[43] Konstantinopolis’teki ilk Avar elçileri saçlarını arkada uzun, kurdelelerle bağlı ve örgülü taşıyordu ve kalabalık topladı.[44] O zaman örgü, unvan ve devletin örgütlenişi gibi, Rouran çekirdeğiyle batıya geldi.[4]

Avrupa’daki Avarlar yalnızca Rouran değildi. Batıya giden yolda Rouran soyluları Ogur ve Hun gruplarını bünyesine aldı ve sayıca izleyenler büyük ölçüde Ogur oldu.[4] Kağanlar, unvan ve kurumlar soylulardan geldi.[4] Bir bozkır devleti, altındaki gruplar soy ve dil bakımından değişirken egemen çekirdeğini ve adını korudu.[39][45] Arkeoloji bu karışımı gösterir. Erken dönemde homojen bir Avar arkeolojik kültürü hiç yoktu. Doğu bozkırı kökenli bileşenler, Kafkasya’da, Güney Rusya bozkırlarında ve Batı Asya’da yakın benzerleri olan öbürlerinin yanında ve yerel Avrupa, Akdeniz ve Merovenj gelenekleriyle birlikte durur. İç Asya bozkırından gelen nesneler ve âdetler erken Avar malzemesinin büyük bölümünü bile oluşturmaz.[1] Kayıt 600 dolaylarından sonra değişir.[1] Karpat Havzası’ndaki Avar malzemesi belirgin biçimde daha homojen olur ve kalan iki yüzyılda daha da homojenleşir.[1] Avarlar vardıklarında ne idiyse, vardıktan sonra kendilerini tek bir şey hâline getirdi.

Asya tarafında bununla karşılaştırılacak neredeyse hiçbir şey yoktur. Rouran arkeolojisi başlangıç aşamasındadır ve Moğol arkeologların Rouranlara atfettiği birkaç tekil buluntu, tipolojik olarak Avar eski eserleriyle karşılaştırılabilir. Bütünleşik bir Rouran arkeolojik geleneği belirlenmemiştir.[46] Rouran dönemine ait tek bir genom yayımlandı.[1] Bu birey, yayımlanmış üç Asya Hunu genomundan ayrı, genel olarak kuzeydoğu Asya kökenli bir soy taşır. Günümüz Moğolca konuşanları ile Aşağı Amur’un Tunguzca konuşanları arasında yer alır.[1] Avar seçkinlerinin ana ve baba soylarına ilişkin çalışmalar, doğu Avrasya kökenli önemli bir pay bulur. Geri kalanı batı Avrasya kökenlidir.[1] Doğu Y kromozomlarının büyük çoğunluğu tek bir haplogruba aittir. Bu, baba tarafında oldukça homojen bir doğu kaynağına işaret eder.[1] Yedinci yüzyılın en zengin Avar mezarlarından genom çapında veriler, Moğol bozkırının daha eski nüfuslarıyla, özellikle Rouran dönemi genomuyla örtüşen kuzeydoğu Asya soyunu gösterir.[47] Erken ve orta seçkinlerden birçok kişi bu genoma tek bir soy kaynağı olarak uyar. Ancak genom düşük kapsamlı olduğundan modellerin istatistiksel gücü azdır.[48] Aynı seçkinler Asya Hunu dönemi ve özellikle Siyenpi dönemi bireyleriyle de örtüşür.[49] Daha geç seçkinler daha büyük, yüzde 20 ile 30 arasında bir batı Avrasya payı taşır. Bu pay çoğunlukla Karpat Havzası’na yerel olmayan bir kaynaktan gelir.[50] Yazarlar sonucu, en azından Avar kağanlarının ve çekirdek gruplarının Rouranlardan geldiği görüşüne destek olarak yorumlar.[3] Ana ve baba soyu belirteçlerinin gösteremediği şey, karışımın karışmış bir nüfus mu, yoksa bazı bireylerin tamamen doğulu, bazılarının tamamen yerel olduğu bir toplumsal düzen mi olduğudur.

Uchida Ginpū, bu görüşü Çin tarafından en ayrıntılı biçimde savunur.[51] Uchida, yenilgilerinden sonra kısmen Taugast’a, kısmen Mukri’ye kaçan Theophylact’ın Avarlarını, Batı Wei’ye ve Mançurya’daki Wuji’ye giden Rouranlar olarak okudu.[52] 555’te yok edilen Rouranların onların yalnızca bir grubu olduğunu savundu. Sui tarihlerindeki, 580’lerde Göktürklerin düşmanı olan Abo’yu Avar saydı.[53] Kül Tegin yazıtındaki Apar’ın Avarları kastettiğinden de kuşku duydu ve adı Pers ülkesi saydı.[54] Aynı görüşün ikinci kolu par’ı Orta İranca pahr’dan, yani bütün İran toprağının adından açıklar ve apa urum’u “Büyük Roma”, yani Bizans diye okur. Yas tutanlar listesi o zaman Pers ülkesini ve Bizans’ı anar, hiçbir Avarı anmaz.[55]

Tek ağırlıklı itiraz dilbilimseldir. Orta Moğolistan’daki Brahmi yazıtlarının okunuşunun düşündürdüğü gibi Rouranlar Moğolca, Avarlar da Bulgar Türkçesi konuştuysa, süreklilik yolda bir yerde bir dil değişimini gerektirirdi.[1] Avrupa Avarlarının dilinde bunun nerede olduğunu gösterecek hiçbir Moğol alt katmanı gösterilmemiştir.[1] Buna karşı, o yazıtların tarihlenmesi durur ve bu, Moğolca özdeşleştirmenin zayıf noktasıdır. İkisi de Rouran kağanlığı yıkıldıktan on yıllar sonra oyulmuştu. Sorunu Rouran maddesi ele alır.[1] Göç sırasında bir dil değişimi mümkündür. Avrupa Avarlarının diline dair bilinen az şey, Rouranların dilini değerlendirmek için zayıf bir temeldir.[56]

Adlar ve unvanlar

  • 𐰀𐰯𐰺Eski Türkçe
  • ἌβαροιYunanca

Dilbilimsel tartışmanın büyük bölümünü taşıyan ad, 562’den 602’ye kadar hüküm süren ilk kağan Bayan’ın adıdır.[1] Ad, zengin anlamına gelen bayan olarak anlaşılır. Bu sözcük Bulgar Türkçesi ile Moğolca konuşanlar arasında kişi adı olarak kullanılır. Moğolcada Türkçe kökenlidir, tersi değil.[1] Tek bir ad kendi başına bir şeyi çözmez. Aynı Bulgar Türkçesi türetimi başka birçok erken Avar adı için de belli bir güvenle varsayılabilir ve bunların arasında hiçbir Moğol izi görünmez.[1] Orada Germen ve Alan adları da vardır.[1]

Unvanlardan erken dönemde Avarlar arasında yalnızca kağan tanıklıdır. Öbürleri olan iugurrus, tudun, tarkhan ve canizauci, Avar siyasal sözvarlığına 626’dan sonra bir noktada girer. En yakın karşılıkları çağdaş Bulgharlar ve Hazarlar arasındadır. Tudun en azından Ön Türkçe olarak yeniden kurulabilir ve bu sözcüklerin bozkıra yayılması erken Türk göçleriyle birlikte düşünülür.[1] Unvan maddesi, kağanın kendisi hakkında bilinenleri aktarır. Bu, Rouran kağanlarının unvanıydı ve Avarların hükümdarları onu baştan beri taşıdı.[57] Sonraki unvanlardan ikisi de Rouran sarayında vardı. Wei Shu, Rouran kağanının eşi olan hatun’u kaydeder. Modern bir anlatım ise Anagui’nin bir kardeşinin taşıdığı tarkhan’ı bulur.[33][58] Avarlar arasında her iki unvan da yalnızca 796 tarihli bir Frank şiirinde kayıtlıdır.[59] Macaristan’daki Avar hükümdarına kaganus denmesi, Avarları tek başına Türk yapmaz. Unvanın kaynağı Türk olmamış görünür ve bozkırın başka halkları da onu ödünç aldı.[60] Başka kanıtlar aralarında bir tür Türkçeye işaret edebilir.[60] Bir inceleme, sonraki devletin başlıca unvanlarının Bayan döneminde konan geleneği sürdürdüğünü, kanıtlanamasa da olası bulur. Bu unvanlar kağan, han, yugurus, kapkhan, tudun, tarkhan ve katun’dur. İnceleme hepsinin bir ya da birkaç Altay halkı tarafından kullanıldığını not eder. Kişi adları için çoğu durumda Altay açıklamaları bulur, bazıları için farklı etimolojilerle. Dilin Moğolcaya mı Türkçeye mi daha yakın olduğunu yine de açık bırakır.[61]

En uzun Avar dönemi metni, Nagyszentmiklós hazinesi’ndeki altın bir kasede Grek harfleriyle yazılmış dokuz sözcüklük Buila yazıtıdır.[1] Hazine büyük olasılıkla kağanlığın dokuzuncu yüzyıl başındaki çöküşünden sonra gizlendi.[1] Okumaların çoğu yazıtı erken bir Türk lehçesi sayar. En yenisi Bulghar Türkçesi malzemesinden ve hayatta kalan tek Bulghar dili olan Çuvaşçadan hareket eder. Tunguzca bir yorum önerildi ve Tunguzcanın bilinen tarihsel sesbilgisiyle bağdaşmaz bulundu.[1] Yazıt için bir çekince geçerlidir. Altın bir kase ganimet ya da armağan olarak gelebilir, bu yüzden dili onu gömenlerin dili olmak zorunda değildir.[1] Aynı inceleme, Avar mezarlıklarındaki nesnelerde bulunan runik işaretlerin okunuşunu belirsiz buldu. Bunların metin değil de tamga benzeri mülkiyet işaretleri olabileceğini söyledi. Nagyszentmiklós hazinesinin runik yazıtlarının büyük olasılıkla nesnelerden daha geç olduğunu ve açıkça okunamadığını savundu.[62][63] Nagyszentmiklós kapları üsluplarına göre sekizinci ya da dokuzuncu yüzyıla tarihlenir ve on dokuz yazıttan yalnızca beşi resimleriyle yayımlanmıştır.[64] Başka bir inceleme, arkeologların hazineyi dokuzuncu yüzyıldan önceye tarihlediğini bildirir. Aynı inceleme, 1983’te Szarvas’taki geç bir Avar mezarlığında bulunan, yaklaşık sekizinci yüzyıla ait, aynı geç Avar yazısıyla runik bir metin taşıyan bir kemik iğnelik de bildirir. İnceleme dilin büyük olasılıkla Türkçenin bir Bulgar lehçesi olduğunu düşünür ve yazıyı çözülmemiş sayar.[65] İncelemeler bu yüzden runelerin nesnelerden daha geç olup olmadığı konusunda ayrılır. Farklı bir görüş, Karpat Havzası’ndaki Avar mezarlarında bulunan işaretleri Orhun ve Yenisey yazısı ya da ona yakın bir yazı sayar.[66] Yazıyı Karluk ve Batı Göktürk gruplarıyla batıya, Urallara, Volga’ya ve Oka’ya, oradan da Avarların geç bir göçüyle Karpat Havzası’na kadar izler.[67] Sok Nehri üzerindeki Bol’šoe Mikuškino yakınında bir kayaya oyulmuş tamganın en yakın benzeri, Macaristan’daki Keszthely-Csákberény’de bir Avar mezarından çıkan demir bir kemer ucundadır.[68]

Öteki kuramlar

Başka kuramlar Rouranlara daha küçük bir pay verir ya da kökeni açık bırakır. Her kuramı kimin hangi gerekçelerle savunduğu için Avarların kökeni maddesine bakılabilir.

En eskisi Theophylact’ınkidir. Göktürklerin yendiği Avarların kısmen Taugast’a, kısmen Mukri’ye kaçtığını yazar. Tuna’daki halkın ise Var ve Chunni, yani Avar adını saygınlığı için alan Ogurlar olduğunu yazar.[69] Metnin standart incelemesi bu ayrımı kronolojik bir hataya bağlar, çünkü Theophylact Göktürk zaferlerini Maurikios döneminin altına koymuştu. İncelemeye göre onun Avar kökenleri hakkındaki spekülasyonu tarihsel olarak değersizdir.[70] Walter Pohl, sahte Avar çizgisini etnik değil siyasal bir yorum sayar. Bu durumda Avrupa Avarları, saygın bir ad seçen karışık bir bozkır savaşçıları grubuydu ve Göktürklerin onlar için kullandığı Varchonites adı bu karışımı gösterir.[71] 552 ile 555 arasında yıkılan Rouran çekirdeğinin göçü taşıyabileceğinden kuşku duyar.[72] Ancak egemen klanın sağ kalanlarının kağan unvanını yeni Avarlar için meşrulaştırdığını kabul eder. Bayan’ın o klandan geldiğini ileri sürebilmesini olasılık dışı bulmaz.[37]

İkinci bir kuram Avarların çekirdeğini Eftalit ülkesinden ve onun Var ve Hun halklarından türetir. Üçüncüsü bunu Ogurlardan ve Töleslerden türetir.[73] Dördüncüsü onları Rouranların batısında yaşayan Yueban’larla özdeşleştirir.[74] Bir inceleme, Tuna Avarlarının atalarının Rouranlar mı yoksa Eftalit ülkesinin bir halkı mı olduğunu açık bırakır. İkisinin birleşiminin tarihsel gerçekliği kapsayabileceğini kabul eder. Theophylact’ın ifadesi atılsa da atılmasa da Avarların kişi adlarının, onlara katılan Oghur halklarının adlarından ayırt edilemediğini, ikisinin de Altay dili kullandığını gözlemler.[75] 2020’de genetik verilerin bir incelemesi bu soruda tarafsız kaldı. Yalnızca Avrupa Avarlarının en azından bir kısmının doğu Asya kökenli olduğunu gösterdi.[1]

Göktürklerin Avarlar üzerindeki iddiası Göktürk-Rouran Savaşları’nın devamıydı. Avarlar burada üç nedenle önemlidir. Göktürklerin ve Bizans’ın birbiriyle konuşmasının nedeni onlardır. Göktürklerin yıktığı devletin batıdaki devamıdırlar. Kül Tegin yazıtı da Bumin ile İstemi’nin cenazesinde Apar’ı anar.[76]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Savelyev 2020
  2. ^ a b c d e f Golden 2013, p. 62–63
  3. ^ a b al. 2022, e6
  4. ^ a b c d Durmaz 2026, p. 59
  5. ^ a b Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1, p. 117
  6. ^ Golden 2013, p. 54
  7. ^ Pohl 2018, p. 33, 217
  8. ^ a b Menander Protector
  9. ^ Werner 1956, p. 53
  10. ^ Werner 1956, p. 6, 15, 48
  11. ^ Sinor 1990, p. 206
  12. ^ a b c Sinor 1990, p. 207
  13. ^ Sinor 1990, p. 208
  14. ^ Sinor 1990, p. 208–209
  15. ^ Sinor 1990, p. 209
  16. ^ Sinor 1990, p. 213
  17. ^ Sinor 1990, p. 213–214
  18. ^ Sinor 1990, p. 215
  19. ^ Sinor 1990, p. 215, 222–223
  20. ^ Sinor 1990, p. 212–213, 224
  21. ^ Sinor 1990, p. 216
  22. ^ Sinor 1990, p. 217–218
  23. ^ Sinor 1990, p. 218–219
  24. ^ a b Sinor 1990, p. 220
  25. ^ Sinor 1990, p. 216, 226
  26. ^ Sinor 1990, p. 226–227
  27. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  28. ^ a b Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
  29. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 19.1, p. 175
  30. ^ Pohl 2018, p. 20, 42
  31. ^ Whitby 1986, p. 188–189
  32. ^ Durmaz 2026, p. 58
  33. ^ a b Wei Shu, juan 103
  34. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 189
  35. ^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 25.1, p. 219
  36. ^ Pohl 2018, p. 265
  37. ^ a b Pohl 2018, p. 46
  38. ^ Golden 2013, p. 45
  39. ^ a b c Golden 2013, p. 66
  40. ^ al. 2022, p. 2
  41. ^ Pohl 2018, p. 33
  42. ^ Golden 2013, p. 49–50
  43. ^ Liang Shu, juan 54
  44. ^ Pohl 2018, p. 20
  45. ^ Pohl 2018, p. 43–44
  46. ^ Kradin 2005, p. 150
  47. ^ al. 2022, p. 1, 7
  48. ^ al. 2022, p. 5
  49. ^ al. 2022, p. 7
  50. ^ al. 2022, p. 5, 7
  51. ^ 内田吟風 1962, p. 76,86
  52. ^ 内田吟風 1962, p. 78
  53. ^ 内田吟風 1962, p. 82-85
  54. ^ 内田吟風 1962, p. 87
  55. ^ Ercilasun 1990, p. 36–37
  56. ^ Golden 2013, p. 51–52
  57. ^ Pohl 2018, p. 270
  58. ^ Pohl 2018, p. 363
  59. ^ Pohl 2018, p. 363, 368
  60. ^ a b Erdal 2004, p. 3
  61. ^ Sinor 1990, p. 221–222
  62. ^ Sinor 1990, p. 225
  63. ^ Dončeva-Petkova 2000, p. 177
  64. ^ Kavrikova 2000, p. 241–242
  65. ^ Vásáry 1993, p. 58–59
  66. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 57
  67. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 73
  68. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 67–71
  69. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 188–190
  70. ^ Whitby 1988, p. 315, 317
  71. ^ Pohl 2018, p. 45–46
  72. ^ Pohl 2018, p. 36, 46
  73. ^ Durmaz 2026, p. 33–35
  74. ^ Pohl 2018, p. 41–42
  75. ^ Sinor 1990, p. 207, 222
  76. ^ Kül Tegin inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 柔然アヴァール同族論に關する諸問題 (1962)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Joachim Werner, Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches (1956)
  • Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
  • Walter Pohl, The Avars: A Steppe Empire in Central Europe, 567–822 (2018)
  • Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
  • Nikolay N. Kradin, From Tribal Confederation to Empire: The Evolution of the Rouran Society (2005)
  • Batın Durmaz, Bozkırın Muamması: Avarların Köken Paradigması ve Yeni Bir Sentez Denemesi (2026)
  • Batın Durmaz, Avar Etnogenezinin Oluşumunda Akhunların Etkisine Arkeogenetik Üzerinden Bir Bakış (2026)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Michael Whitby, The Emperor Maurice and His Historian (1988)
  • János Harmatta (Turkish translation: Hicran Akın), Doğu Avrupa’da Türk Oyma Yazılı Kitabeler (1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983))
  • Ahmet Bican Ercilasun, Köl Tigin Yazıtı Bir Nutuk Metni midir? (1990)
  • István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)
  • Lüdmila Dončeva-Petkova, Orta Çağ Bulgaristanı'ndan Runik İşaretler ve Birleşmeler (2000)
  • Svetlana Venelinova Kavrikova, Murfatlar ve Nad Sent Mikloş Yazıtlarının Paleografik Karakteristiği (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler44

Kişiler
Anagui · Askel · Heraclius · Justin II · Maniakh · Türk-shad · Valentinos
Devletler
Byzantium · Rouran Khaganate
Savaşlar
Göktürk Expansion into Europe · The Göktürk–Rouran Wars
Muharebeler ve olaylar
Embassy of Valentinos (576) · Flight of the Tarniach and Kotzager · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · Revolt of Turum · Siege of Bosporos, 576 · Subjugation of the Alans and Onogurs (before 576) · The Göktürk–Byzantine alliance · The khan's letter to Maurice
Yerler
Cherson
Halklar
Gepids · Kotzager · Kutrigurs · Rouran · Sabirs · Saragurs · Tarniach · Turkic Tribes in Europe · Utigurs · Zabender
Soylar
Yujiulü
Kurumlar ve Unvanlar
Avar Craftsmen · Khan (Khagan) · Skull Cup · The Göktürk Oath
Dinler
Water Cult
Diller
The Turkic languages
Kaynaklar
Runiform inscriptions of the Khazar lands · Szarvas needle case inscription · Theophanes of Byzantium · Theophylact Simocatta · Treasure of Nagyszentmiklós
Tartışmalar
Archaeogenetics of the Steppe Empires · The origin of the Avars

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Avars.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/ethnicities/avars/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026