Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Göktürklerin Avrupa’ya yayılışı, altıncı yüzyılın ikinci yarısında batı Göktürklerini İdil’in ötesine, Karadeniz-Hazar bozkırına, Kuzey Kafkasya’ya ve Kırım’a taşıdı.[1] Yayılış, kaçak bir halkın, Avarların peşine düşmekle başladı. Göktürk kuvvetlerinin Kırım’daki Bizans şehirlerinin önüne varmasıyla sona erdi. İkisinin arasında bir bozkır imparatorluğu ile Bizans arasındaki ilk ittifak yer alır. Bu ittifak 568’de Sasani İranı’na karşı yapıldı. Hazar bozkırı ile Kafkasya üzerinden gidip gelen bir dizi elçilik onu sürdürdü.[1] 576’ya gelindiğinde Göktürk gücü Azak Denizi’ne ulaşmıştı.[2]

Bu olaylar hakkında bilinenlerin neredeyse tamamı Menandros Protektor’un parçalarından gelir. Menandros altıncı yüzyılın sonlarında yaşamış bir Yunan tarihçiydi ve Konstantinopolis ile Göktürk hükümdarı arasındaki elçilikleri kaydetti. Göktürklerden son kez 580 dolaylarında söz eder.[3] Theophylaktos Simokattes’in koruduğu kağan mektubu hikâyeyi daha ileriye taşır. Taberî’nin aktardığı bir İran geleneği ve başka Yunan yazarlarındaki birkaç satır da öyle. Batı bozkırı yedinci yüzyıla kadar batı Göktürklerinin üst egemenliği altında kaldı. Hazar devleti bu egemenliğin içinden doğdu.[4]

Avarlar

Göktürklerin batıda peşine düştüğü ilk halk Avarlardı. Menandros’un özdeyişleri arasında korunmuş bir söz bunun vesilesini verir.[5] “Türklerin önderi” Silziboulos, Avarların Göktürklere zarar verdikten sonra kaçtığını duymuştu.[5] Onların ne Göktürk kılıçlarından havada uçarak kaçacak kuşlar ne de denizin derinliklerinde kaybolacak balıklar olduğunu söyledi.[5] Yeryüzünde dolaşıyorlardı. Eftalitlere karşı savaşı bitince Avarların da üzerine yürüyecekti.[5] Bu böbürlenmeyle Eftalitlere karşı ilerlemeyi sürdürdü.[5] Söz bir yıl vermez. Avarların kaçışını Eftalit savaşının sonundan önceye yerleştirir.[5] Bazı araştırmacılar onu 562’ye tarihler.[6]

Silziboulos, Menandros’un Birinci Göktürk Kağanlığı içinde batı Göktürklerinin hükümdarı olan İstemi için kullandığı addır.[6] Elçilik parçaları Dizaboulos yazar. Arap geleneği aynı hükümdarı Sincibu olarak tanır.[6] Bazı araştırmacılar bu adı bir unvan olarak, yani İstemi’nin ve batıdaki haleflerinin taşıdığı yabgu kağan olarak anlar.[7]

Menandros’a göre Avarlar uzun bir göçten sonra Alanlara vardı. Alan hükümdarı Sarosios’a sığındılar. Amaçları, onun aracılığıyla Romalılara tanınmaktı.[8] Sarosios, Lazika’da komutan olan Germanus oğlu Justinos’a haber verdi. Justinianos, Avar elçisi Kandikh’i Konstantinopolis’te kabul etti.[8] Kandikh halkını ulusların en büyüğü ve en yiğidi olarak niteledi. Armağanlar, yıllık ödemeler ve verimli toprak istedi.[8] Edisyonun kenar notu elçiliği 558’e tarihler.[9] Avarlar Karadeniz-Hazar bozkırına büyük olasılıkla 557 dolaylarında ulaşmıştı.[10] Kaçakların kağanları ve yönetici soyluları büyük olasılıkla yıkılan Rouran devletinin soylularından, yaklaşık yirmi bin kişinin arasından çıktı.[11][12]

Justinianos, Avarları müttefik olarak kazanmak için onlara armağanlar ve imparatorluk kılıç taşıyıcılarından biri olan elçi Valentinos’u gönderdi.[13] Bunun üzerine Avarlar önce Ouigouroi ile, sonra “bir Hun halkı” olan Zaloi ile savaştı. Sabirleri de yok ettiler.[13] İlk ad elyazmasında böyle geçer. Eski bir düzeltme onu Utigurlar diye okur.[14] 568’e gelindiğinde Avar kağanı Bayan, Justinianos’un Kutrigurlara ve Utigurlara yaptığı yıllık ödemeleri istiyordu. Gerekçesi, her iki halkı da boyun eğdirmiş olmasıydı.[15] Aynı yıl, Kutrigur Hunları denen halktan on bin kişiyi Dalmaçya’yı yağmalamaları için Sava’nın öte yanına gönderdi.[16] 567 ve 568’de Longobardlarla müttefik olan Avarlar, Gepidleri Pannonya’dan çıkardı.[10]

Böylece Avarlar en başından Göktürklerle Bizans arasında duruyordu. Avar meselesi, Göktürkler ile Konstantinopolis arasında bir çatışma kaynağı olarak kaldı.[17]

Karadeniz bozkırının halkları

İdil’in ötesinde Göktürkler, Türk dillerinin Oğur koluna ait halklarla karşılaştı. Bu halklar Kafkasya’nın kuzeyindeki bozkırı 463 dolaylarından beri elinde tutuyordu.[18] Ogurlar ve Onogurlar o yıl Sabirler tarafından sürülerek doğudan gelmişti.[19] Kutrigurlar Don’un ve Azak Denizi’nin batısındaki bozkırı tutuyordu. Utigurlar ise doğusundaki bozkırı tutuyordu.[20] Sabirler 515’e gelindiğinde aşağı İdil’e ulaşmıştı.[21] Bir görüşe göre Onogurlar, Kutrigurları, Utigurları ve Bulgarları içine alan bir federasyondu. Buna göre Onogur adı on boy demektir.[22] Göktürklerden önceki tarihleri Avrupa’daki Türk boylarına aittir.

Avarlar bu halkları Göktürkler gelmeden önce kırmıştı.[23] 558 Kutrigur akınından sonra Kutrigurlar ile Utigurlar, ikisi de zayıflayana kadar birbiriyle savaştı. Avarlar bunun ardından kalıntılarını kendi egemenlikleri altına aldı.[23] Kutrigur unsurları Avarlarla birlikte batıya gitti.[23] Utigurlar Göktürk egemenliği altına girdi. 576’da hükümdarları Anagaios, Bosporos’ta Göktürkler için savaştı.[23] Ogurlar ve Onogurlar önce Avarların, sonra Göktürklerin egemenliği altına düştü.[24] Sabirler Göktürklerin içinde eridi ve Hazarların oluşumunda yeniden görünür.[25] Kafkasya’daki Sabir grupları hâlâ iki imparatorlukla da ilişki içindeydi.[26] 576’da Sabir elçileri, Alan elçileriyle birlikte Konstantinopolis’te Tiberios’un huzuruna geldi.[26] 578’de Sabirler Hüsrev’in ordusunda Roma Mezopotamyası’na karşı at sürdü.[27] Bulgarların bazı unsurları da Göktürk düzeni içine girdi. Göktürk egemenliğinin onlar üzerinde ne kadar ileri gittiği ve ne kadar sürdüğü belirsizdir.[1]

Alanlar Kuzey Kafkasya’nın İranî bir halkıydı.[28] Ülkeleri bozkır ile Karadeniz kıyısı arasındaki yol üzerindeydi. Bizans ile İran arasındaki 562 barışı, İranlıları “Hunları, Alanları ya da başka barbarları” Hazar Kapılarından Roma topraklarına karşı geçirmemekle yükümlü kılıyordu.[29] Avarlar 558’de Romalılara Alanların yardımıyla ulaştı.[10] Maniah 568’de Alanların topraklarından geçti.[1] 569 ve 570’te Alanlar hâlâ bir ölçüde bağımsızlıklarını koruyordu. 576’ya gelindiğinde Turxanthos onları Göktürklerin köleleri arasında sayıyordu.[30]

568’e gelindiğinde Göktürkler batı bozkırının göçebeleri, yani Sabirler, Utigurlar, Ogurlar ve Onogurlar üzerinde hâkimiyet kurmuştu.[1]

Askel’in elçiliği, 563

İtirafçı Theophanes, Hermikhionların kralı Askel’in elçilerinin Temmuz 563’te Konstantinopolis’te bulunduğunu kaydeder.[31] Menandros ne Askel’den ne de Hermikhionlardan söz eder.[3] Bazı araştırmacılar Askel’i, Çincede A-hsi-chieh olarak bilinen bir batı Göktürk reisiyle özdeşleştirir. Bu durumda onun elçiliği, Göktürklerden Bizans’a giden ilk elçilik olurdu.[1] Başka araştırmacılar Askel’i bir Avar kralı sayar. Gerekçesi, ilk Göktürk elçiliğinin 568’de gelmiş olmasıdır.[32]

Halkının adı da aynı kuşkuyu taşır.[32] Aynı yüzyılın Yunan yazarlarından Bizanslı Theophanes, Göktürkleri Don’un doğusuna yerleştirir.[32] Eskilerin onlara Massagetler dediğini, İranlıların ise kendi dillerinde onlara Kermikhionlar dediğini söyler.[32] Bazı araştırmacılar Kermikhionları İran sınırındaki bir Hun halkı sayar. Bu durumda pasaj yalnızca, ikisinin aynı ülkede yaşadığını bildirir.[32] Latin şair Corippus, II. Justinos’a yazdığı övgüde bir Scultor’dan söz eder.[33] Bazı araştırmacılar onu Askel ile özdeşleştirir. Başkaları onu Silziboulos ile özdeşleştirir.[33] Menandros’un kaydettiği Bizans ile ilk temas bu yüzden 568 elçiliğidir.

Maniah’ın elçiliği, 568

Konstantinopolis yolu İran ile bir anlaşmazlık sonucunda açıldı. Bu ticaret çatışması, Göktürklerin İpek Yolu boyunca yayılışına aittir.[34] Göktürk gücü büyüdüğünde, Soğdlular hükümdarlarından İran’da ipek satmalarına izin vermesini istedi. Soğdlular bir zamanlar Eftalitlerin, şimdi Göktürklerin tebaasıydı.[34] Dizaboulos onları Maniah başkanlığında Sasani İranı’nın kralı I. Hüsrev’e gönderdi.[35] İran kralı ipeği satın aldı ve elçilerin gözü önünde yaktı.[35] İkinci bir elçilik zehirlendi. Adamlarından üç ya da dördü dışında hepsi öldü.[35] Menandros “İranlılar ile Türklerin düşmanlığı bundan başladı” diye yazar.[36] Bir hesaplama Ktesifon’a giden elçilikleri 568’e tarihler.[37] Menandros onlara bir yıl vermez.[3]

Maniah bunun üzerine Dizaboulos’a Romalılara yönelmesini ve ipeği onlara götürmesini öğütledi, çünkü Romalılar ipeği her halktan çok kullanıyordu.[36] Kendisi gitmeyi önerdi.[36] Dizaboulos kabul etti. Onu selamlarla, çok değerli bir ipek armağanıyla ve bir mektupla gönderdi.[36] Maniah yüksek dağları, ovaları, gölleri ve ırmakları, ardından Kafkasya’yı aştı. Böylece Bizans’a ulaştı.[38] Yolu Alanların topraklarından geçiyordu.[1] Bazı araştırmacılar bu yolun İdil’in ötesinden, Onogurların ve Bulgarların ülkesinden geçtiğini düşünür.[39]

Maniah 568 yazında Konstantinopolis’e ulaştı. II. Justinos onu sıcak bir biçimde karşıladı.[40] Menandros elçiliği Justinos’un saltanatının dördüncü yılının başına tarihler.[34] İmparator “İskit mektubunu” tercümanlar aracılığıyla okuttu. Elçileri devletleri hakkında sorguya çekti.[38] Elçiler ona aralarında dört beylik bulunduğunu söyledi. Bütün ulus üzerindeki güç ise yalnızca Dizaboulos’taydı.[38] Eftalitleri haraca bağlamış ve şehirlerinin efendisi olmuşlardı.[38]

İmparator bunun ardından Avarlardan kaçının Göktürk egemenliğini üzerinden attığını ve hâlâ yanlarında kalan olup olmadığını sordu.[38] Elçiler, bazılarının hâlâ Göktürk tarafında durduğunu söyledi. Kaçanlar yaklaşık yirmi bin kişiydi.[38] Elçiler Göktürklere tabi halkları saydı. Derleme bu listeyi korumaz.[38] Barış ve silahlı bir ittifak istediler. Dünyanın kendi bölgelerinde Roma’ya düşman olan her şeyi yok etmeye hazır olduklarını söylediler.[41] Maniah ve yoldaşları ellerini kaldırıp en büyük andı içti.[41] Vaatleri yalan çıkarsa kendilerine, Dizaboulos’a ve bütün uluslarına lanet yağdırdılar.[41] Menandros “Türk halkı Romalıların dostu işte böyle oldu ve devletimize başka bir yoldan değil, bu yoldan geldi” diye yazar.[41]

Bizanslı Theophanes’e göre Justinos elçilere, Justinianos döneminde Konstantinopolis’e getirilmiş olan ipekböceklerini gösterdi.[42] Göktürkler şaşırdı, çünkü o sırada Serlerin pazarlarını ve limanlarını ellerinde tutuyorlardı.[42] Bizans kendi ipek üretimine başlamıştı. Bu yüzden Göktürk ipeği onun için ittifaktan daha az önemliydi.[17] Göktürklerin antlaşma için üç gerekçesi vardı: ticaret, İran ile savaş ve Avarlar.[43] 568 elçiliği Göktürk-Bizans ittifakını başlattı. Avar meselesi ilk kabulden itibaren bu ittifakın içindeydi.

Zemarkhos, 569–571

Justinos kendi elçiliğiyle karşılık verdi.[41] O sırada doğu şehirlerinin generali olan Kilikyalı Zemarkhos’u seçti ve Maniah ile birlikte geri gönderdi.[41] Aynı parçada Menandros Göktürklere “eskiden Sakalar denen” halk der.[41] Elçilik Ağustos 569’un başında yola çıktı. Menandros yola çıkışı Ağustos başına, Justinos’un saltanatının dördüncü yılı sona ererken, endiksiyonun ikinci yılına tarihler.[41] Justinos’un Kasım 565’teki tahta çıkışından sayılırsa bu ifade Ağustos 569’a düşer. Daha eski bir hesap yola çıkışı Ağustos 568’e koyar.[44]

Soğdluların ülkesinde bazı Göktürkler elçilere satılık demir önerdi. Menandros’a göre bunu, demir madenleri olduğunu göstermek için yaptılar.[45] Menandros’un kötü alametleri kovanlar dediği başkaları yükleri ortaya koydu. Çevresinde bir çan ve bir davulla yanan günlük dolaştırdılar.[45] Sonra Zemarkhos’un kendisini alevin içinden geçirdiler.[45]

Elçilik Dizaboulos’u, Menandros’un altın dağ diye çevirdiği Ektag adlı bir dağın vadisinde buldu.[45] Türkçe ad Ak Tag, yani ak dağ olarak anlaşılır. Dağ hem Altay’a hem de Yulduz vadisine yerleştirilmiştir.[17] Dizaboulos onları bir çadırda kabul etti. Tek bir atın çekebileceği iki tekerlekli altın bir sandalyede oturuyordu.[46] Üç gün boyunca onlara üç ayrı konutta ziyafet verdi.[47] İpek perdeler, heykeller, dört altın tavus kuşunun taşıdığı dövme altından bir sedir ve gümüş kaplarla, gümüş hayvan heykelcikleriyle yüklü arabalar vardı.[47] Zemarkhos’a, Kherkhis denen halktan tutsak bir câriye verdi. Bazı araştırmacılar Kherkhisleri Kırgızlarla özdeşleştirir.[48]

Dizaboulos o sırada İran’a karşı yürüyordu.[47] Zemarkhos’u ve yirmi hizmetkârı yanına aldı. Öbür Romalıları beklemeleri için Kholiatai ülkesine gönderdi.[47] Talas adlı bir yerde bir İran elçisi Göktürk hükümdarını karşıladı.[49] Dizaboulos Romalıları daha şerefli sedire oturttu ve İranlıları onlardan gördüğü haksızlıklarla suçladı.[49] İran elçisi onların şölenlerinde geçerli olan susma yasasını bozdu ve ona hararetle karşılık verdi.[49] Bunun üzerine Dizaboulos İran’a karşı sefere hazırlandı.[49] Maniah bu arada ölmüştü.[49] Elçilikte onun yerini, rütbesi Tarkan olan Tagma aldı. Babasının rütbesini devralmış olan Maniah’ın genç oğlu ise hemen ondan sonra geliyordu.[49]

Dönüş yolu batı bozkırından geçti. Bu yolun tasviri, Orta Asya ile Kafkasya arasındaki ülkeye dair altıncı yüzyıldan kalan en ayrıntılı anlatımdır. Kholiatai’nin önderine, Roma devletini görmeleri için kendi adamlarından bazılarını göndermesine izin verildi.[50] Elçilik Oekh ırmağını geçti ve uçsuz bucaksız bir gölün kıyısında üç gün dinlendi.[50] Oradan Georgios adlı bir ulak, on iki Göktürk ile birlikte susuz çölden geçen daha kısa bir yoldan önden gitti.[50] Zemarkhos gölün kumlu kıyısı boyunca on iki gün ilerledi ve Ikh, Daikh ve Attila ırmaklarını geçti.[51] Bu üç ad, Emba’nın, Ural’ın ve İdil’in Türkçe adlarını yansıtır.[17]

İdil’in ötesinde elçilik Ugurlara vardı.[51] Menandros’a göre onların önderi “orada Dizaboulos’un gücünü ayakta tutuyordu”.[51] Ugurlar, Kophen ırmağı kıyısındaki çalılıklarda dört bin İranlının pusuda beklediğini haber verdi. Önderleri yolculara çölü geçmek için su tulumları verdi.[51] Kophen, Kuma ırmağıdır.[52] Ugur hükümdarı, İdil’in batısında Göktürk hükümdarının başlıca vekili olarak davranıyordu.[30] Öncüler hiç İranlı bulmadı.[51] Elçilik yine de korku içinde Alan ülkesine vardı. En çok Oromouschoi boyundan korkuyordu.[51] Bu korku, Oromouschoi’nin Göktürk otoritesine hâlâ direndiğini düşündürür.[30]

Alania’da hükümdar Sarodios Zemarkhos’u memnuniyetle karşıladı. Göktürk elçilerini ise ancak silahlarını bırakırlarsa kabul edecekti.[51] Anlaşmazlık, Zemarkhos’un hakemliğinde üç gün sürdü. Sonunda Göktürkler geri adım attı.[51] Böylece hükümdarlarının yönetimindeki Alanlar bir ölçüde bağımsızlıklarını korudu.[30] 558’in Sarosios’u ile dönüş yolunun Sarodios’u büyük olasılıkla iki biçimde yazılmış aynı kişidir. Sarodios, İranlıların Suania yakınında, Mindimian yolunda beklediği uyarısında bulundu.[53] Zemarkhos tuzak olarak bu yoldan ipek taşıyan on hamal gönderdi. Kendisi ise Darene yolundan gitti.[53] Apsilia’ya ve Karadeniz’e geldi. Gemiyle Phasis’e ve Trapezus’a geçti ve devlet postasının atlarıyla Konstantinopolis’e ulaştı.[53]

Bazı araştırmacılara göre Göktürklere bağlı Alanlar ve Göktürk otoritesi altındaki adı bilinmeyen bir Hun halkı, elçiliği Kuban’daki pusudan güvenle geçirdi.[54] Daha sonraki iki Yunan yazarı aynı yol üzerindeki İran entrikalarından söz eder.[55] Theophylaktos, İranlıların Göktürk elçilerini zehirlemeleri için Alanlara rüşvet vermeye çalıştığını söyler. Epiphanialı Ioannes, Zemarkhos’un canına yönelik bir kasıttan söz eder.[55] Tagma başkanlığındaki Göktürk elçiliği Konstantinopolis’e 571’de ulaşmış görünür.[30] Menandros dönüş için bir tarih vermez.[3] Zemarkhos’un elçiliği Kafkasya üzerinden döndü ve Göktürk elçileri bu yolu kullanmayı sürdürdü. 576’da Turxanthos, Romalıların elçilerini Kafkasya üzerinden götürdüğünden yakındı.[56]

İstemi’nin İran seferi, 569

Zemarkhos’un Dizaboulos ile birlikte katıldığı yürüyüş, İstemi’nin İran seferiydi. Bu sefer, yağma amacıyla İran topraklarına yapılmış daha küçük bir akındı.[57] Silziboulos’un Zemarkhos yanındayken 569’da ya da 570’te İran’a yönelttiği cüretli saldırı buydu.[33] Romalılar Göktürkleri durmadan kışkırttı. Bu, Bizans ile İran arasındaki yirmi yıl savaşının nedenlerinden biri oldu.[33]

Menandros, Justinos’un o sırada İran’a karşı başlattığı savaşın başlıca nedeni olarak Göktürkleri gösterir.[58] Başka pek çok neden vardı, diye yazar, ama Justinos’u en çok harekete geçiren Göktürklerdi.[58] Göktürkler Medya’yı istila etti ve ülkeyi yakıp yıktı. Justinos’u savaşa çekmek için ona bir elçilik de gönderdiler.[59] Savlarına göre Romalılar bir yandan, Göktürkler öbür yandan saldırırsa İran ortada ezilip yok olacaktı.[59] Justinos bu umutlarla coştu. İran gücünü kolayca devireceğini düşündü ve Göktürk dostluğunu sağlam tutmak için her şeyi yaptı.[59] Parça, edisyonun kenarında 570 yılı altında durur.[60] Göktürk elçilerinden hiçbirinin adını vermez.[3]

İran geleneği de kuzeyden gelen bir baskıdan söz eder.[61] Taberî’ye göre Göktürklerin en cesuru ve en güçlüsü olan Sincibu Kağan, 110.000 adamla Sul geçidine yürüdü.[61] Kendisi için ve Abhazlar, Bancarlar ve Balancarlar için, İran krallarının bu halklara yaptığı ödemeleri istedi.[61] Hüsrev reddetti, çünkü geçidi tahkim etmiş ve Ermeni sınırına garnizonlar yerleştirmişti.[62] Sincibu tahkimatı duyunca geri döndü.[62] Göktürkler ile İran arasında bir çatışma ancak Eftalit devletinin düşüşünden sonra mümkün oldu.[33] Bazı araştırmacılar Sul’u Gürgan’a yerleştirir. Onlara göre Sincibu’nun eli Kafkasya’ya uzanmadı.[33] Başka araştırmacılar Sul’u Derbent yakınındaki Kafkas geçidi Çor’a yerleştirir. Buna göre Sincibu, Hazarların, Bulgarların ve Balancarların üst egemeniydi.[63]

Sonraki yılların Roma-İran görüşmelerinde Menandros Göktürklerden söz etmez.[3] Onun anlatımında Göktürkler bu savaşın gidişatında değil, başlangıcında durur.

Sonraki elçilikler

Zemarkhos’tan sonra iki taraf arasında oldukça düzenli elçilikler gidip geldi.[30] Menandros bunları tek bir cümlede anar.[64] Valentinos 576’da Göktürklere doğru yola çıktığında, uzun zamandır Konstantinopolis’te yaşayan 106 Göktürk’ü yanına aldı. Bunları ulusları farklı zamanlarda göndermişti.[64] Bazılarını oraya elçi olarak gitmiş olan Anankastes getirmişti.[64] Bazıları Eutykhios ile gelmişti. Bazıları daha önce Valentinos’un kendisiyle gelmişti, “çünkü Valentinos Türklere iki kez elçi olarak gitmişti”. Başkaları da Herodianos ile ve Kilikyalı Paulos ile gelmişti.[64] Menandros bu elçiliklerin ne tarihlerini ne de sırasını verir.[3]

Anankastes’in kimin elçisi olduğu tartışmalıdır.[55] Bazı araştırmacılar onu Konstantinopolis’e gelmiş bir Göktürk elçisi sayar.[55] Başka araştırmacılar adın Cermen kökenli göründüğüne dikkat çeker. Onlara göre Anankastes Bizans hizmetinde bulunmuş olabilir.[30] 576’ya kadar İstemi’nin merkezine beş Bizans elçiliği daha gitti. Hepsi yolda İranlı paralı askerlerin saldırılarına uğradı.[54] Bazı araştırmacılar Konstantinopolis’teki 106 Göktürk’ün çoğunu tüccar ve alım satımla uğraşan kişiler sayar.[44]

Valentinos ve Turxanthos, 576

İmparatorluk kılıç taşıyıcılarından biri olan Valentinos, “Sezar Tiberios’un yönetiminin ikinci yılı dolaylarında, Hüsrev ile ilgili olaylardan biraz önce” yeniden yola çıktı.[64] Tiberios’un Sezar olarak ikinci yılı Aralık 575’te başladı. Elçilik bu yüzden 576’ya düşer.[65] Hızlı ticaret gemileriyle Sinop ve Kherson üzerinden, Taurike’nin güney dağlarının önünden geçerek yol aldı.[66] Sonra lagünlerin, sazlıkların ve bataklıkların içinden ve Akkagas’ın ülkesinden geçti: “Bu, o bölgelerde İskitlere hükmeden bir kadının adıdır. Onu o sırada bu göreve Utigur boyuna hükmeden Anagaios getirmişti.”[66] Sonunda Turxanthos’un savaş sancaklarına ulaştı.[66]

Menandros’a göre Turxanthos Göktürklerin önderlerinden biriydi.[66] Halkı yönetmek kendilerine düşenler oradaki her şeyi sekiz paya bölmüştü. Pasaj şöyle sürer: “Arsilas, Türklerin yaşça büyük hükümdarının adıydı.”[66] Adı Türk Şad ile özdeşleştirilir.[30] Batı hükümdarının bir oğluydu ve sekiz paydan birini yönetiyordu.[30] Rütbede bir vali olarak Tarduş’un bir basamak altındaydı.[67] Bazı araştırmacılar Arsilas adını Aşina ile ilişkilendirir.[68]

Valentinos, Tiberios’un Sezar’lığa yükselişi dolayısıyla Göktürk önderlerini selamlamaya gelmişti.[69] Ayrıca Zemarkhos ilk geldiğinde Dilzibulos ile Justinos arasında yapılmış antlaşmaları doğrulayacaktı. Bu antlaşmalara göre Romalıların dostu Göktürklerin de dostu, düşmanları da onların düşmanıydı.[69] Roma o sırada İran ile savaşta olduğundan Turxanthos’tan uygun anda İranlılara saldırmasını istedi.[69]

Turxanthos hemen karşılık verdi: “Bunlar, on dil ve tek bir hile kullanan o Romalılar değil mi?”[69] Konuşurken on parmağıyla ağzını kapattı.[69] Romalılar, dedi, bir dilleriyle onu, öbür dilleriyle de köleleri Ouarkhonitai’yi aldatıyordu.[56] Yalan bir Göktürk erine yabancıydı. Elçileri hemen öldürecekti.[56] İmparatorları ona dostluk sözleri söylüyordu. Aynı zamanda “efendilerinden kaçmış kölelerimiz” olan Ouarkhonitai ile bir antlaşma yapmıştı.[56] Menandros, Turxanthos’un Avarları kastettiğini ekler.[56] Kamçısının kendilerine karşı gönderildiğini görseler, Ouarkhonitai yerin en derin diplerine kaçardı.[56] Direnirlerse atlarının toynakları altında karıncalar gibi ezilirlerdi.[56] Turxanthos, Valentinos’u Avarları hâlâ barındırmakla ve böylece Göktürkleri öçlerini almaktan alıkoymakla suçladı.[67]

Romalılar, dedi, elçilerini Kafkasya üzerinden götürüyor ve başka yol olmadığını ileri sürüyorlardı. Amaçları, çetin ülkenin onu kendilerine saldırmaktan alıkoymasıydı.[56] Oysa o Dinyeper’in nereden aktığını, Tuna’nın ve Hebros’un nereden aktığını, Avarların Roma topraklarına nereden geçtiğini çok iyi biliyordu.[56] Güneşin ilk ışınlarından batının sınırlarına kadar bütün yeryüzü ona boyun eğiyordu.[56] Alan ulusları ve Utigur boyları kendi güçlerine güvenmiş ve Göktürklere karşı durmuştu.[56] Şimdi itaat ediyor ve kölelerin yerinde duruyorlardı.[56] Menandros onu böbürlenmekten hoşlanan, yüksekten konuşan bir adam olarak niteler.[70]

Bu pasajdaki ikinci halk iki farklı adla anılır.[56] Yunanca metin Anagaios’un halkı olan Utigurları anar.[56] Başka araştırmacılar Onogurları verir.[30] Alanlar ve Onogurlar ancak Zemarkhos’tan sonraki yıllarda, ciddi çarpışmaların ardından Göktürklere boyun eğmişti.[71] Utigurların nasıl boyun eğdirildiğine dair bir anlatım günümüze ulaşmamıştır.[72]

Valentinos, elçi öldürmenin hiç görülmemiş bir şey olduğunu ve Turxanthos’u bütün insanlar önünde lekeleyeceğini söyledi.[70] Elçiler, dedi, barışın işçileriydi.[70] Turxanthos babasının toprağını miras almıştı, babasının dostlarını da miras almalıydı.[70] Babası Dilzibulos Roma devletine kendi isteğiyle gelmiş ve Romalıları İranlılara yeğlemişti.[70]

Turxanthos bunun üzerine elçilere, babası Dilzibulos az önce öldüğü için onu en derin yas içinde bulduklarını söyledi.[73] Halkının ölüler için gerektirdiği âdet uyarınca yüzlerini bıçaklarla yarmaları gerekiyordu.[73] Valentinos ve bütün yoldaşları yanaklarını kendi hançerleriyle kesti.[73] Yas günlerinden birinde Turxanthos, zincire vurulmuş dört tutsak Hun’u babasının atlarıyla birlikte ortaya getirtti.[73] Onlara kendi dilinde, gidip babasına bir şey söylemelerini buyurdu. Ne söyleyecekleri elyazmasında kaybolmuştur.[73] Menandros, Göktürklerin ölü törenlerine dochia dediğini ekler.[73] Yüz yırtma ve dört Hun’un kurban edilmesi, bir Yunan kaynağında günümüze ulaşan bir Göktürk cenazesinin en ayrıntılı anlatımıdır.

Ölen baba İstemi’ydi.[74] İstemi 576’da öldü.[75] Törenler bittiğinde Turxanthos, Valentinos’u daha içerideki önderlere gönderdi. Özellikle, merkezi altın anlamına gelen Ektel dağında bulunan kardeşi Tardou’ya gönderdi.[73] Tardou, İstemi’nin oğlu ve halefi Tarduş’tur.[76] Turxanthos’un kardeşidir.

Bosporos

Valentinos dağa doğru yola çıkarken Turxanthos, Bosporos’u hemen kuşatıp almakla tehdit etti.[73] Gerekçeyi bildiren sözler metindeki bir boşlukta kaybolmuştur.[73] Şehri yıkmak için Bochanos’u çok büyük bir Göktürk kuvvetiyle gönderdi.[73] Anagaios başka bir Göktürk kuvvetiyle zaten o bölgede ordugâh kurmuştu.[73] Bugünkü Kerç yakınındaki antik Pantikapaion olan Bosporos, Kırım’da bir Bizans toprağıydı.[30][77]

Anagaios Utigurlara hükmediyordu. Onun Bosporos’taki varlığı, Utigurların Göktürk egemenliği altına girdiğini gösterir.[23] Bazı araştırmacılar onun adını, Rouranların son büyük kağanı Anagui’nin adıyla karşılaştırır.[65] Sorumluluğundaki halklardan birinin başına getirdiği kadın Akkagas’ın adı Ak Kagan olarak anlaşılır.[23] Bochanos adının Bokan olduğu düşünülür.[30]

Turxanthos, Valentinos’un Tarduş’un merkezine gitmesine izin verdi. Ardından Utigurların beyi Anagaios’u ve bir Göktürk generali olan Bochanos’u Bizans topraklarını istila etmekle görevlendirdi.[67] Birleşik kuvvetleri aynı yıl ani bir saldırıyla Bosporos’u kuşattı.[67] Menandros’un bir sonraki parçası sonucu anlatır: “Bosporos şehrinin alındığı sırada Roma elçileri tam da Türklerin yanında bulunuyordu.[78] Bundan, Türklerin Romalılara karşı savaşa yöneldiği açıkça anlaşıldı.”[78] Bu yüzden Turxanthos, aralarında Valentinos’un da bulunduğu elçileri alıkoydu. Onlara hakaret etti, onlarla alay etti ve başka yollardan da kötü davrandı.[78] Sonra gitmelerine izin verdi.[78]

Düşüş için iki tarih verilir.[3] Menandros onu Valentinos henüz Göktürklerin yanındayken, dolayısıyla 576’ya yerleştirir.[3] Bir hesaplamaya göre kuşatma da şehrin alınışı da 576’dadır.[79] İkinci bir hesaplama saldırıyı 576’ya, şehrin düşüşünü 579 dolaylarına tarihler.[76] Bosporos kuşatması, kaynakların kaydettiği Göktürkler ile Bizans arasındaki ilk çarpışmadır. 568 andından sekiz yıl sonra gerçekleşti.

576’dan sonra Kırım

Bosporos’tan kısa süre sonra Göktürkler saldırıya katıldı ve eski Yunan kale şehri Khersonesos’u kuşattı.[67] Bununla Göktürk devleti en batıdaki sınırına ulaştı.[67] Bizans’a karşı bir savaş olmadı. Tarduş, Valentinos ile ittifakın sürdüğü konusunda anlaştı.[67] Göktürkler Kırım’ı, Romalıların davranışının cezası olarak ve bir Avar yayılışının önüne geçmek için ellerinde tuttu.[67] Büyük olasılıkla Türk olan Avrupa boyları Göktürklere daha aşağı rütbeden müttefikler olarak hizmet etti. Bizanslılar Avarları teslim etmeyi reddettikten sonra, Göktürkler için yarımadanın bazı kısımlarını fethettiler.[80] Göktürkler Kırım’ı 598’e kadar kuşatıp işgal etti.[81]

Menandros’un ifadesi bunun yanında durur.[78] Onun anlatımında Göktürkler, Bosporos düştüğünde Romalılara karşı savaşa yönelmişti. Turxanthos elçileri serbest bırakmadan önce alıkoymuştu.[78] Göktürklerden bir kez daha, 580 dolaylarında söz eder.[82] Avar elçileri o sırada Tiberios’tan, ordularını Slavlara karşı Tuna’nın öte yanına geçirmek için gemi istedi.[82] Bütün orduları İran savaşında olan imparator, zamanın uygun olmadığını söyledi, “çünkü Türkler şimdiden Kherson’un çevresinde ordugâh kurmuştu”. Avarlar ırmağı geçerse bunu yakında öğrenirlerdi.[82] Avar elçisi imparatorun bunu, Göktürk korkusuyla Avarları durdurmak için uydurduğunu anladı.[83] İkna olmuş gibi davrandı.[83] Menandros Göktürklerin kullanılmasını bir bahane olarak niteler. Göktürklerin Kherson önünde durup durmadığını ne doğrular ne de yalanlar.[3] Bu, onun Göktürklerden son söz edişidir.[3]

568 ittifakı, 627’de yenilenmesinden yaklaşık otuz yıl önce çökmüş görünür.[84]

Kağanın Maurikios’a mektubu

Bir kuşak sonra Göktürkler Konstantinopolis’e bir kez daha yazdı.[85] Theophylaktos, bir yazın başında “doğuda Türkler arasında ünlü” kağanın imparator Maurikios’a zaferleriyle dolu bir mektupla elçiler gönderdiğini kaydeder.[85] Kağan kendini yedi ırkın büyük efendisi ve dünyanın yedi ikliminin hâkimi olarak adlandırıyordu.[85] Bazı araştırmacılar mektubu 598’e tarihler. Onlar göndereni Tarduş sayar.[86] Başkaları mektubu İstemi’nin kendisine atfeder.[87] Mektup ise Stembis kagan’ı göndericinin kendisi olarak değil, silah arkadaşı olarak anar.[85]

Mektup, kağanın Abdellerin reisini nasıl yendiğini anlatır. Theophylaktos Abdelleri Eftalitler diye açıklar.[85] Ardından kağan, “Stembis kagan” silah arkadaşı olarak yanındayken Avar ulusunu köleleştirmişti.[85] Stembis kagan, İstemi’dir.[86] Yenilen Avarlar kaçtı, bir kısmı Taugast’a, bir kısmı Mukrilere gitti.[85] Theophylaktos, Justinianos döneminde Avrupa’ya gelen halkın gerçek Avarlar olmadığı sonucuna varır.[88] Barsiltler, Onogurlar ve Sabirler yeni gelenleri Avar sanmış ve onlara bu adı böyle vermişti.[88] Başka araştırmacılar Abdelleri Eftalitler değil, Tiele sayar.[89]

Kağan ardından, doğuya doğru, Göktürklerin Kara dediği Til ırmağı boyunda yaşayan bir halk olan bütün Ogorları boyun eğdirdi.[90] Bu halkın en eski reislerine Uar ve Chunni deniyordu.[90] Kolkhların reisini kılıçtan geçirdi. Theophylaktos bu halktan ölenlerin sayısını üç yüz bin olarak verir.[90] Til İdil ise ve Kolkhlar Kolkhis halkıysa, Ogorlar Kafkasya yakınındaki Ogurlardır.[91] Bazı araştırmacılar Til’i Moğolistan’daki Tola ile özdeşleştirir.[92] Başkaları Ogor’u Uygur adının bozulmuş bir biçimi sayar.[91]

Bunun üzerine kağanın Turum adlı bir akrabası isyan etti. Kağan üç büyük kağanı daha, Sparzeugoun’u, Kounaxolan’ı ve Touldikh’i yardıma çağırdı.[93] Savaşın sonucu İkar bölgesinde belirlendi.[93] Bazı araştırmacılar isyanı 581 ve 582’ye tarihler.[94] Başkaları onu 590’lı yıllara koyar. Onlar isyanı bir Ogur isyanı olarak görür ve Ogur boylarının Pannonya’daki Avarlara kaçışıyla ilişkilendirir.[94] Yine Uar ile Chunni’den gelen Tarniakh ve Kotzageroi, Göktürklerden Avrupa’ya kaçıp Avar kağanına katıldı. Zabenderlerin de aynı soydan olduğu söyleniyordu.[93] Takviye on bin adama ulaştı.[93] Kotzageroi, Kutrigurlardır.[95] Mektup 598’e aitse, Göktürklerin yüzyılın sonunda hâlâ Karadeniz bozkırının halklarını batıya, Avar ülkesine sürdüğünü gösterir.

Batıda Göktürk egemenliğinin sonu

Tarduş 598’e gelindiğinde yenilgilerinden toparlandı. 600 dolaylarından itibaren Göktürk devletinin iki yarısı üzerinde de en yüksek gücü elinde tuttu.[96] 603 dolaylarında Tiele’nin ve başka boyların büyük bir isyanı onu kovdu. Ortadan kayboldu.[94] Uzak batının Onogur ve Bulgar halkları büyük olasılıkla bu isyana katıldı.[97] İsyan büyük olasılıkla batıdaki Göktürk üst egemenliğini zayıflattı.[98] Utigurların adı Azak Denizi’nin doğu kıyısından kaybolur. Kutrigurların adı yüzyılla birlikte sona erer.[72] 635 dolaylarında onların yerinde Onogundur Bulgarları görünür.[72]

Batı bozkırında Göktürk gücünün çöküşü, Kubrat’ın Kuban’daki Bulgar devletinin ön koşullarından biriydi.[99] Kubrat 619 dolaylarında Konstantinopolis’te vaftiz edildi.[98] 635 dolaylarında Avar üst egemenliğini üzerinden attı ve imparator Herakleios ile ittifak kurdu.[98]

Göktürkler 627’de Kafkasya’ya geri döndü.[100] Tong Yabgu Bizans ile ilişkileri yenilemişti.[100] Kafkasya seferinde onun ordusu kuzeyden Kafkasya’yı aşarak gelirken Herakleios İran’a batıdan saldırdı.[84] Theophanes, Herakleios’un müttefiklerine “doğudan gelen, Hazar dedikleri Türkler” der.[101] Göktürk fethiyle Sabir birliği yeniden düzenlenmişti. Hazarlar bu birliğin başına geçti.[4] Tong Yabgu ve yeğeni Börü Şad bu seferde Hazar imparatorluğunun temelini attı.[102] Hazar Kağanlığı, İdil ile Kırım arasındaki bozkırı devraldı. Onunla birlikte Hazarlar, Göktürklerin kurduğu Bizans ittifakını da devraldı.

Kaynaklar

Menandros Protektor tek çağdaş anlatıdır. Tarihi yalnızca onuncu yüzyılın elçilikler ve özdeyişler üzerine derlenmiş seçmelerinde günümüze ulaşmıştır. Bu yüzden Göktürklerle ilgili pasajlar, Avarların kaçışından Kherson yakınındaki Göktürklere kadar ayrı parçalar olarak durur. 568, 569 ve 576 elçiliklerinin parçaları, elçilerin gördüklerinin, duyduklarının ve kendilerine anlatılanların raporlarıdır. Ayrıntıların çoğu Göktürk ordugâhında bulunmuş adamlardan gelir. Menandros Göktürk hükümdarına tek bir adın üç biçimini verir: Silziboulos, Dizaboulos ve Dilzibulos.[3]

Theophylaktos Simokattes bir kuşak sonra yazdı. Kağanın Maurikios’a mektubunu Avarlar üzerine kendi yorumuyla birlikte korur. İtirafçı Theophanes, 563’te Askel’in elçilerini ve 568 elçiliğini kaydeder.[1] Bizanslı Theophanes ipekböceklerini ve Kermikhionları ekler.[42] Taberî, Sincibu’ya, onun Eftalitlerle savaşına ve Sul geçidindeki talebine dair İran geleneğini korur.[61]

Göktürklerin kendi yazıtları, kurucu kağanların cenazesinde batı komşularını anar.[103] Kül Tegin yazıtı, onlar için yas tutmaya gelen halklar arasında apar ve purum adlarını verir.[103] Bu iki ad Avarlar ve Romalılar diye anlaşılır.[104] İkinci kağanlığın belleğinde, İstemi’nin peşine düşmeye ant içtiği Avarlar da, İran’a karşı ittifak kurduğu Romalılar da kurucuların yasını tutmaya gelmişti.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h Golden 1992, p. 128
  2. ^ Marquart 1903, p. 46
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Menander Protector
  4. ^ a b Golden 1992, p. 236
  5. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 9
  6. ^ a b c Chavannes 1903, p. 226
  7. ^ Golden 1992, p. 127
  8. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 4
  9. ^ Dindorf 1871, p. 4
  10. ^ a b c Golden 1992, p. 111
  11. ^ Golden 2013, p. 62–63
  12. ^ al. 2022, e6
  13. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 5
  14. ^ Dindorf 1871, p. 5
  15. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 63
  16. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 62
  17. ^ a b c d Golden 1992, p. 129
  18. ^ Golden 1992, p. 95
  19. ^ Golden 1992, p. 92
  20. ^ Golden 1992, p. 99
  21. ^ Golden 1992, p. 105
  22. ^ Yavuz 2025, p. 105
  23. ^ a b c d e f Golden 1992, p. 100
  24. ^ Golden 1992, p. 101
  25. ^ Golden 1992, p. 106
  26. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 83
  27. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 102
  28. ^ Golden 1992, p. 50
  29. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 21
  30. ^ a b c d e f g h i j k l Golden 1992, p. 130
  31. ^ Chavannes 1903, p. 231
  32. ^ a b c d e Chavannes 1903, p. 232
  33. ^ a b c d e f Nöldeke 1879, p. 158
  34. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 45
  35. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46
  36. ^ a b c d Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47
  37. ^ Yavuz 2025, p. 280
  38. ^ a b c d e f g Menander Protector; Dindorf 1871, p. 48
  39. ^ Yavuz 2025, p. 284
  40. ^ Yavuz 2025, p. 285
  41. ^ a b c d e f g h Menander Protector; Dindorf 1871, p. 49
  42. ^ a b c Chavannes 1903, p. 233
  43. ^ Yavuz 2025, p. 289
  44. ^ a b Yavuz 2025, p. 290
  45. ^ a b c d Menander Protector; Dindorf 1871, p. 50
  46. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 51
  47. ^ a b c d Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52
  48. ^ Golden 1992, p. 179
  49. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 53
  50. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 54
  51. ^ a b c d e f g h Menander Protector; Dindorf 1871, p. 55
  52. ^ Marquart 1903, p. 32
  53. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 56
  54. ^ a b Yavuz 2025, p. 293
  55. ^ a b c d Chavannes 1903, p. 239
  56. ^ a b c d e f g h i j k l m n Menander Protector; Dindorf 1871, p. 87
  57. ^ Yavuz 2025, p. 292
  58. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68
  59. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 69
  60. ^ Dindorf 1871, p. 68
  61. ^ a b c d Tabari; Nöldeke 1879, p. 158
  62. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 160
  63. ^ Marquart 1903, p. 491
  64. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 84
  65. ^ a b Chavannes 1903, p. 240
  66. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 85
  67. ^ a b c d e f g h Yavuz 2025, p. 321
  68. ^ Golden 1992, p. 121
  69. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 86
  70. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 88
  71. ^ Marquart 1903, p. 504–505
  72. ^ a b c Marquart 1903, p. 505
  73. ^ a b c d e f g h i j k Menander Protector; Dindorf 1871, p. 89
  74. ^ Chavannes 1903, p. 227
  75. ^ Yavuz 2025, p. 427
  76. ^ a b Golden 1992, p. 131
  77. ^ Blockley 1985, p. 277
  78. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 90
  79. ^ Marquart 1903, p. 504
  80. ^ Yavuz 2025, p. 428
  81. ^ Yavuz 2025, p. 388
  82. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 125
  83. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 126
  84. ^ a b Yavuz 2025, p. 361
  85. ^ a b c d e f g Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 246
  86. ^ a b Chavannes 1903, p. 249
  87. ^ Ögel 1995, p. 163
  88. ^ a b Golden 1992, p. 109
  89. ^ Chavannes 1903, p. 250
  90. ^ a b c Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 247
  91. ^ a b Golden 1992, p. 102
  92. ^ Chavannes 1903, p. 251
  93. ^ a b c d Theophylact Simocatta; Chavannes 1903, p. 248
  94. ^ a b c Golden 1992, p. 133
  95. ^ Marquart 1903, xxvi
  96. ^ Golden 1992, p. 132–133
  97. ^ Golden 1992, p. 134
  98. ^ a b c Golden 1992, p. 245
  99. ^ Golden 1992, p. 135
  100. ^ a b Yavuz 2025, p. 359
  101. ^ Chavannes 1903, p. 252
  102. ^ Yavuz 2025, p. 372
  103. ^ a b Kül Tegin inscription
  104. ^ Yavuz 2025, p. 398

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Peter B. Golden, Some Notes on the Avars and Rouran (2013)
  • Guido Alberto Gnecchi-Ruscone et al., Ancient Genomes Reveal Origin and Rapid Trans-Eurasian Migration of 7th Century Avar Elites (2022)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Istemi
Devletler
First Göktürk Khaganate
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road
Muharebeler ve olaylar
Flight of the Avars (557) · Subjugation of the Alans and Onogurs (before 576) · The Göktürks before Cherson (579) · The khan's letter to Maurice

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Göktürk Expansion into Europe.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-expansion-into-europe/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026