Demir Kapı

Demir Kapı, Baysun dağlarındaki dar geçittir. Semerkant’tan güneye, Baktriya’ya giden yol bu geçitten geçer. Göktürk yazıtlarında Demir Kapı, başlı başına bir yer olmaktan çok erişilen uzaklığın ölçüsüdür. Kül Tegin yazıtı, ikinci kağanlığın ordularının batıya doğru Demir Kapı’ya ve İnci Irmağı’na kadar sefer yaptığını söyler. Tonyukuk yazıtı oraya yürüyüşü birinci tekil kişi ağzından anlatır.^[1]

Tonyukuk’un anlatısı sırayı verir. Ordu İnci Irmağı’nı ve Seyhun’u geçerek Tinsi Oglı denen dağa, oradan da Demir Kapı’ya ilerledi. Orada Soğdlular geldi.^[2] Demir Kapı, Hazar Denizi kıyısındaki Derbent değildir. Yazıtlar Derbent’i anmaz, Göktürkler de oraya öbür taraftan ulaştı.

Soğd ile Toharistan arasındaki sınır

Arap coğrafyacılar, Demir Kapı’yı ve Ceyhun ile Nahşab ırmağı arasındaki su ayrımını Soğd ve Toharistan krallıkları arasındaki sınır sayar.^[3] Göktürkler önce yalnızca bu sınırın kuzeyindeki Eftalit topraklarını almış olabilir, 563 ile 568 arasında. Bu durumda sınırın güneyindeki küçük krallıkları 630 dolaylarında Huo’dan yöneten Göktürk şadı daha sonra gelmiştir.^[4]

Notlar

^ Kül Tegin inscription
^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 288–289, 381, 403
^ Markwart 1938, p. 92
^ Markwart 1938, p. 44–45,148

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)