Katulph

Katulph, altıncı yüzyıldan bir Eftalit soylusuydu.^[1] Eftalitlerin kralına danışmanlık yaptı, Göktürklere, sonra Pers’e geçti. Pers sarayında, Göktürklerle Pers arasındaki ticareti bitiren öğüdü verdi.^[2] Onun hakkında bilinen her şey Menandros’un parçalarından gelir.^[3]

Eftalit sarayında

Bir parçada Katulph, Eftalit hükümdarını daha ileri gitmekten caydırır. Menandros’un barbarca ama inandırıcı bulduğu bir atasözü kullanır: kendi yurdundaki bir köpek, on yabancıdan daha güçlüdür.^[4] Parçanın bağlamı kayıptır ve ilerleyişin kime karşı düşünüldüğü bilinmez.^[5] Katulph o sırada hükümdarın en yakın danışmanlarındandı. O ve karısı kralın sarayında yaşıyordu.^[1]

Taraf değiştirmesi

Kral Katulph’un karısına tecavüz etti.^[6] Katulph halkını Göktürklere ihanet ederek sattı. Bu arada onlardan ayrılmış ve Perslere katılmıştı.^[6] Menandros hangi Göktürklere katıldığını söylemez.^[6] Eftalitler batı kanadıyla komşuydu. Katulph bu yüzden büyük olasılıkla İstemi’nin yanına gitti.^[5] İhaneti, Pers’le hâlâ müttefik olan Göktürklerin Eftalit devletine saldırdığı yıllara düşer.^[7] Menandros ikinci taraf değiştirmesi için bir neden vermez.^[6] Menandros’un hüküm parçaları arasındaki bir vecize kimseyi adlandırmaz. Hükümdarı tarafından haksızlığa uğrayan bir adamın öfkesini bütün topluluğa yönelttiğini söyler.^[8] Modern anlatımlar vecizeyi Katulph’a bağlamıştır.^[5]^[9]

Savaşın bir yeniden kuruluşu onu Eftalit kralı Gatfar’ın danışmanı yapar. Bu anlatımda Katulph savaşa karşı öğüt verdi ve hakarete uğrayınca doğrudan Hüsrev’e geçti.^[10] Menandros onu önce Göktürklere gönderir.^[6]

Pers sarayında

Maniah Soğd elçiliğini, ipekte serbest ticaret istemek için Pers’e götürdü. I. Hüsrev yanıtını erteledi ve bir danışma toplantısı çağırdı.^[6] Katulph ona ipeği geri vermemesini, adil bir fiyata satın alıp elçilerin gözü önünde yakmasını öğütledi. Böylece kral haksızlık etmiş görünmeyecek, Göktürklerden ipek istemediği de açık olacaktı.^[6] İpek yakıldı ve elçiler eve döndü.^[6]

İkinci bir Göktürk elçiliği geldi.^[6] Kral, Pers yüksek görevlileri ve Katulph’la birlikte, Göktürklerle dostluğun Pers’in çıkarına aykırı olduğuna karar verdi. İskitlere güvenilemezdi.^[6] Pers ile Göktürkler arasındaki ilişkiler koptu ve iki güç savaşa doğru sürüklendi.^[3] İstemi bunun yerine Konstantinopolis’e yöneldi.^[6] Maniah geldiğinde Katulph zaten Pers sarayındaydı. Bu yüzden onun taraf değiştirmesi 567’den öncesine düşer.^[7] Menandros onu bir daha anmaz, başka hiçbir kaynak da onu adlandırmaz.^[3]

Adı

ΚάτουλφοςYunancaMenander Protector
CatulfusLatince

Adın kökeni belirsizdir. Bir öneri İranca kath, kent, sözcüğünü bir Moğolca sözcükle birleştirir.^[3] Ancak kath yalnızca yer adlarının sonunda durur ve Moğolca sözcük ancak on dördüncü yüzyıldan tanıklıdır.^[11] İkinci bir öneri Yunancayı Türkçe Kutlug, talihli, olarak düzeltir.^[9] Üçüncü bir öneri onu karışık anlamında Eski Türkçe bir sıfat-fiil sayar.^[11] Dördüncü yüzyıldan bir Eftalit sikke yazıtı aynı ad olarak yorumlanmıştır. Ancak o, iki yüzyıl daha eski bir krala aittir.^[12]

Son kral değil

Eski araştırmanın bir çizgisi Katulph’u Eftalitlerin son kralı yaptı. Bu özdeşleştirme başvuru eserlerine geçti.^[1] Dayanağı Bizanslı Theophanes’e atfedilen bir pasajdı.^[13] Photios’ta ayakta kalan tarih özeti Katulph’u adlandırmaz.^[14] Bu iddia büyük olasılıkla, kaynak göstermeyen 1877 tarihli bir incelemeye dayanır.^[13] Son kral başka adlarla anılır: Firdevsî’de Ghatfar, Taberî’de Warz, Mesûdî’de Axšunwāz.^[12] Menandros’un Katulph’u bir soylu, kral değildir. Altıncı yüzyılda yalnızca bir Katulph vardır.^[1]

O, Eftalitlerin çöküşünün kurbanı değil, çöküşü getirenlerden biriydi.^[1]

Notlar

^ a b c d e Felföldi 2001, p. 199
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.3, 10.1
^ a b c d Felföldi 2001, p. 195
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.3
^ a b c Felföldi 2001, p. 193
^ a b c d e f g h i j k Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1
^ a b Felföldi 2001, p. 194
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 4.1
^ a b Blockley 1985, p. 252
^ Kurbanov 2010
^ a b Felföldi 2001, p. 196
^ a b Felföldi 2001, p. 197
^ a b Felföldi 2001, p. 198
^ Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271

Kaynaklar

Literatür

Szabolcs Felföldi, A prominent Hephthalite: Katulph and the fall of the Hephthalite Empire (2001)
R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)