Bizanslı Theophanes’in tarihi kayıptır. Günümüze ulaşan, Photios’un onun on kitabını Bibliotheca’sında yaptığı özettir.[1] Photios’a göre ilk kitap, Justinianos ile Hüsrev arasındaki antlaşmanın bozulmasını izleyen Pers savaşıyla başlıyordu. Hüsrev ile II. Justinos antlaşmayı Justinos’un ikinci yılının sonunda bozdu. Anlatı savaşın onuncu yılına kadar sürüyordu.[2] Theophanes ayrıca Justinianos’un hükümdarlığını da yazdığını belirtir. Photios’un okuduğu on kitaba açıkça başka kitaplar eklemişti.[2]

On kitap, 566’dan 581’e kadar II. Justinos ve Tiberius dönemlerini kapsıyor ve en çok Pers’le yapılan savaşlar üzerinde duruyordu.[3] Theophanes 581’den sonra yazdı.[4] Neşreden onun yazısını imparator Maurikios’un son yıllarına yerleştirdi.[3]

Parçalarda Göktürkler

Göktürkler üzerine ilk pasaj onları adlandırır. Tanais’in doğusunda, eskiden Massagetler denen ve Perslerin kendi dillerinde Kermichiones dediği “Türkler” yaşar.[2] O sırada II. Justinos’a armağanlarla elçiler gönderip Avarlar’ı kabul etmemesini istediler. İmparator armağanları kabul etti, elçilere iyi davrandı ve onları geri gönderdi. Sonra Avarlar gelip Pannonia’ya yerleşmek ve barış istedi. İmparator, Göktürklere verdiği söz ve yaptığı anlaşmalar yüzünden onları reddetti.[2]

İkinci pasaj ipekle başlar. Justinianos döneminde Serler ülkesinden gelen bir Pers, ipek böceğinin yumurtalarını içi oyuk bir kamışa gizleyerek Bizans’a getirdi. Romalılara ipek böceklerinin nasıl beslendiğini gösterdi. Sonra II. Justinos Göktürklere ipeğin nasıl yetiştirilip işlendiğini gösterdi. Şaşırdılar, çünkü Göktürkler o sırada Serlerin pazarlarını ve limanlarını elinde tutuyordu.[5] Daha önce onları Persler elinde tutuyordu. Sonra bütün halka adını veren Eftalit kralı Ephthalanus, Firuz’u ve Persleri yendi. Eftalitler efendi oldu. Kısa süre sonra Göktürkler Eftalitleri bir savaşta yendi ve bu yerleri bu kez onlardan aldı.[5] Justinos, Zemarkhos’u Göktürklere elçi olarak gönderdi. Zemarkhos onlara ziyafet verdi, her türlü nezaketle karşılandı ve Bizans’a döndü. Parça devamla, Hüsrev’in bu yüzden Romalıların dostu olan Homeritlere karşı yürüdüğünü söyler.[5]

Okumalar

Çağdaş anlatımlar ilk pasajı, Bizans yazarlarının Kermichiones ya da Hermichiones dediklerinin Göktürklerin kendisi olduğunu göstermek için kullandı. Bu temelde, Theophanes Confessor’un 563’te Hermichiones kralı Askel’den geldiğini bildirdiği elçiler Göktürk sayılmıştır.[6] Başkaları, pasajın yalnızca Massagetlerin, Göktürklerin ve Kermichiones’un aynı ülkede art arda bulunduğunu söylediğini savunur. Kermichiones’u Avarlar olarak Avrupa’ya gelen halk sayar.[7]

Öbür kaynaklarla ilişkisi

Theophanes, Zemarkhos’un elçiliğini anlatan altıncı yüzyıl sonu yazarlarından biridir. Yanında Efesli Yuhanna, Menandros, Epiphaneialı Yuhanna ve Theophylaktos Simokattes vardır.[4] Yunanca anlatılar yalnızca parçalar hâlinde ulaştığı için kimin kimden aldığı belli değildir.[4] Neşir, parçaları Menandros’un Göktürklerin Eftalitler üzerindeki zaferi ve Zemarkhos’un elçiliği anlatısının yanına koyar.[8]

Güvenilirlik

Theophanes olayların kuşağında yazdı. Özet, Göktürklerin Pers adını, Justinos’tan Avarları reddetmesini istemelerini ve Göktürklerin Eftalitleri fethi ile Serlerin ticareti arasındaki bağı korur. Ancak günümüze ulaşan, Theophanes’in metni değil, Photios’un kısaltmasıdır.

Kaynak metni

Bizanslı Theophanes, 2. parça: Türkler, Kermichionlar ve Avarlar

τὰ πρὸς εὖρον ἄνεμον τοῦ Τανάϊδος Τοῦρκοι νέμονται οἱ πάλαι Μασσαγέται καλούμενοι, οὓς Πέρσαι οἰκείᾳ γλώσσῃ Κερμιχίωνάς φασι.

Καὶ αὐτοὶ δὲ ἐν τῷ τότε δῶρα καὶ πρέσβεις πρὸς βασιλέα Ἰουστῖνον ἔστειλαν, δεόμενοι μὴ ὑποδέξασθαι αὐτὸν τοὺς Ἀβάρους.

Ὁ δὲ τὰ δῶρα λαβὼν καὶ ἀντιφιλοφρονησάμενος, ἀπέλυσεν εἰς τὰ οἰκεῖα.

Τοῖς δὲ Ἀβάροις ὕστερον ἐλθοῦσι καὶ Παννονίαν οἰκῆσαι καὶ εἰρήνης τυχεῖν δεομένοις, διὰ τὸν πρὸς τοὺς Τούρκους λόγον καὶ τὰς συνθήκας οὐκ ἐσπείσατο.

Tanais'in doğu rüzgârı yönünde, eskiden Massagetler denen Türkler yaşar. Persler onlara kendi dillerinde Kermichionlar der.

Onlar da o sırada imparator Justinos'a hediyeler ve elçiler gönderdi ve Avarları kabul etmemesini istedi.

O da hediyeleri aldı, karşılığında iyi davrandı ve onları kendi yurtlarına geri gönderdi.

Avarlar sonradan gelip Pannonia'da oturmak ve barış elde etmek isteyince, Türklere verdiği söz ve yapılan antlaşmalar yüzünden onlarla bir anlaşma yapmadı.

[9] Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270

Bizanslı Theophanes, 3. parça: ipek kurdu, Serlerin pazarları ve Türklerin Eftalitlere zaferi

τὴν τῶν σκωλήκων γένεσιν ἀνὴρ Πέρσης, βασιλεύοντος Ἰουστινιανοῦ, ἐν Βυζαντίῳ ὑπέδειξεν, οὔπω πρότερον ἐγνωσμένην Ῥωμαίοις.

Οὗτος δὲ ἐκ Σηρῶν ὁρμηθεὶς ὁ Πέρσης, τὸ σπέρμα τῶν σκωλήκων ἐν νάρθηκι λαβὼν μέχρι Βυζαντίου διεσώσατο, καὶ τοῦ ἔαρος ἀρξαμένου ἐπὶ τὴν τροφὴν τῶν συκαμίνων φύλλων ἐπαφῆκε τὰ σπέρματα·

τὰ δὲ τραφέντα τοῖς φύλλοις ἐπτεροφύησέ τε καὶ τἄλλα εἰργάσατο.

Ὧν τήν τε γένεσιν καὶ τὴν ἐργασίαν ὁ βασιλεὺς Ἰουστῖνος ὕστερον τοῖς Τούρκοις ὑποδείξας ἐθάμβησεν.

Οἱ γὰρ Τοῦρκοι τότε τά τε Σηρῶν ἐμπόρια καὶ τοὺς λιμένας κατεῖχον·

ταῦτα δὲ πρὶν μὲν Πέρσαι κατεῖχον·

Ἐφθαλάνου δὲ τοῦ Ἐφθαλιτῶν βασιλέως, ἐξ οὗ καὶ τὸ γένος ἔσχε τὴν κλῆσιν, Περόζην καὶ Πέρσας νικήσαντος, ἀφηρέθησαν μὲν τούτων οἱ Πέρσαι, δεσπόται δὲ κατέστησαν Ἐφθαλῖται.

Οὓς μικρῷ ὕστερον μάχῃ νικήσαντες Τοῦρκοι ἀφεῖλον ἐξ αὐτῶν καὶ ταῦτα.

Ἰουστῖνος δὲ Ζήμαρχον ἐς τοὺς Τούρκους πρέσβιν ἀπέστειλεν, ὃς καὶ λαμπρῶς ἑστιάσας τε τοὺς Τούρκους, καὶ ἐς τὰ μάλιστα φιλοφρονηθείς, ἐς τὸ Βυζάντιον ἐπανήει.

Justinianos'un hüküm sürdüğü sırada bir Pers, ipek kurtlarının nasıl doğduğunu Bizans'ta gösterdi. Bu, Romalılar tarafından daha önce bilinmiyordu.

Bu Pers, Serlerin ülkesinden yola çıkmıştı. İpek kurtlarının tohumunu içi boş bir kamışın içinde alıp Bizans'a kadar sağlam getirdi ve bahar başlayınca tohumları yiyecek olarak dut yapraklarının üzerine bıraktı.

Yapraklarla beslenen kurtlar kanatlandı ve geri kalan işlerini yaptı.

İmparator Justinos sonradan bunların nasıl doğduğunu ve nasıl işlediğini Türklere gösterdi ve onları şaşırttı.

Çünkü Türkler o zaman Serlerin pazarlarını ve limanlarını elinde tutuyordu.

Bunları daha önce Persler elinde tutuyordu.

Ama Eftalitlerin kralı Ephthalanos, ki halk adını ondan almıştı, Peroz'u ve Persleri yenince, Persler bu yerleri kaybetti ve Eftalitler onların efendisi oldu.

Biraz sonra Türkler onları bir savaşta yendi ve bu yerleri de onlardan aldı.

Justinos, Zemarkhos'u elçi olarak Türklere gönderdi. Zemarkhos Türkleri görkemli biçimde ağırladı, kendisine de çok yakın davranıldı ve Bizans'a döndü.

[10] Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271

Notlar

  1. ^ Dickens 2021, p. 538
  2. ^ a b c d Theophanes of Byzantium
  3. ^ a b Müller 1851, p. 270
  4. ^ a b c Dickens 2021, p. 539
  5. ^ a b c Theophanes of Byzantium
  6. ^ Scott 1997, p. 352
  7. ^ Chavannes 1903, p. 231–232
  8. ^ Müller 1851, p. 270–271
  9. ^ Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270
  10. ^ Theophanes of Byzantium; Müller 1851, p. 270–271

Kaynaklar

Literatür

  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Mark Dickens (Turkish trans.), Zemarkhos'un elçiliği hakkında Efesli Yuhanon (John of Ephesus on the Embassy of Zemarchus) (2021)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)

Bu kaynağa dayanan maddeler 8

Askel · Istemi · Katulph · Maniakh's embassy to Constantinople, 568 · Subjugation of the Alans and Onogurs (before 576) · The embassy of Zemarchos, 569 · Valentinos · Zemarchos

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Kişiler
Askel · Istemi
Kaynaklar
John of Ephesus

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Theophanes of Byzantium.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/theophanes-of-byzantium/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026