Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Bu savaş, Birinci Kağanlığın batı yarısının dönüm noktasıdır. Savaştan önce batıdaki Göktürkler İli ve Çu boyunda bir güçtü. Savaştan sonra ise Ceyhun’daydılar. Soğdiyana’nın ticaretini ellerinde tutuyor, İran ve Konstantinopolis’le doğrudan ilişki kuruyorlardı.

Savaştan önce Eftalit devleti

Eftalitler bir yüzyıl boyunca Ceyhun’un iki yakasındaki ülkeyi elinde tutmuştu. Bu sürede Sasani tahtına kimin oturacağını iki kez onlar belirlemişti. Firuz tacı onların yardımıyla aldı ve 484’te onlarla savaşırken öldü. Kubad tahtını onların desteğiyle geri kazandı. Bunun karşılığında onların üst egemenliğini tanımak zorunda kalmış olabilir. Ondan sonraki onlarca yıl boyunca, en azından Hüsrev’in saltanatının ilk yıllarına kadar, Sasaniler onlara haraç ödedi. Bu haraç, İran gümüşünün büyük bir bölümünü Orta Asya’ya taşıyacak kadar büyüktü.

Soğdiyana’yı 509’da almışlardı.[1] Bunu söyleyen yazılı bir kayıt yoktur. Tarih iki şeye dayanır: o yıl Çin sarayında Soğd elçiliklerinin yerini birden Eftalit elçiliklerinin alması ile Pencikent’in surları ve tapınağı. Surlar ve tapınak yıkılmış, hemen onarılmış, dış surun dibine de kalıcı bir garnizon için üç katlı bir kışla yapılmıştır.[1] Devlet, en parlak döneminde, 520 dolaylarında ismen Merv’den Turfan’a ve Gandhara’ya kadar uzanıyordu. Çin’de yaşayan Soğdlular mezarlarına Eftalit kralları işletmişti. Xi’an’da 580’de gömülen Shi Jun’un lahdinde bir otağda oturan kral, kanatlı bir taç takar. Modern anlatımlar bu tacı bir Eftalit hükümdarının tacı olarak okur.[2]

Göktürklerin kendi devletlerini kurmalarından birkaç yıl sonra saldırdığı güç buydu.

İttifak

Eftalitleri, aynı anda karşıt yönlerden harekete geçen iki güç yıktı: kuzeyden İstemi, güneyden I. Hüsrev.[3]

Arap geleneği Göktürk ortağına Sincibu, Eftalit kralına Wrz der. Başka bir Arap yazarda ise Akhshunwaz geçer.[4] Taberî zaferin iki rivayetini verir. Birinci rivayette kağan Sincibu, Wrz’ı öldürdü ve Hüsrev’e düşen bölümler dışında Eftalit ülkesini ele geçirdi.[4] İkinci rivayette Hüsrev önce kağanla evlilik yoluyla ittifak kurmuş ve ondan da sefere çıkmasını istemişti. Eftalit kralını Hüsrev kendisi öldürdü ve Belh’in ötesine ilerledi.[5] Bazı araştırmacılar ikinci rivayeti, bunun iki ayrı savaş değil ortak bir girişim olduğunun en açık ifadesi sayar.[6] Antlaşmayı bir evlilik mühürledi. Hüsrev, İstemi’nin bir kızıyla evlendi. Bir hesaplamaya göre bu 554’te, bir başkasına göre ancak zaferden sonra oldu.[7]

İran tanıklığına bir uyarı eşlik eder. Aynı Sasani malzemesinde Firuz’un düşmanı için kullanılan sözcük Türk’tür ve bu düşman Eftalitlerdir. Pasaj Taberî’de geçer.[8] İran geleneğinde 550’li yıllardan önce Türk diyen her şey, Göktürkler anlamına geldiği kabul edilmeden önce sınanmalıdır. Arap yazarlar da sözcüğü gevşek kullanır. Mes’ûdî Tibetlileri Türkler arasında sayar, Biruni Kabil krallarına Türk der. Bazı araştırmacılar, Araplar için göçebe yaşam biçiminin soydan daha çok ağırlık taşıdığını savunur.[9]

Seferin gidişi

Çarpışmaların en ayrıntılı anlatımı modern bir yeniden kurmadır. Bu yeniden kurma İran destanından, Taberî’den, Dineverî’den ve Yunan yazarlardan derlenmiştir. Hiçbir kaynak onu tek başına bir anlatı olarak vermez.[7]

Altın çerçeveli, kırmızı çizgiler arasında siyah mürekkeple altı sütun Farsça şiir bulunan bir yazma sayfası
1299 dolaylarında Bağdat'ta yapılmış bir Şehname'den, Nuşirevan (I. Hüsrev) devrine ait bir sayfa: İran destanında Türklerin kağanı olan Çin Hakanı ile Heytal, yani Eftalitler arasındaki savaş. Cleveland Museum of Art, 1944.480.2.b, CC0.

Bu yeniden kurmaya göre Göktürkler 555’te Aral Gölü’ne ve Eftalit sınırına ulaştı.[7] İlk çatışma aynı yıl Mukan döneminde oldu, ikincisi 558’de İstemi komutasında.[7] Eftalit kralı Gatfar’ın, savaşa karşı çıkan Katulf adlı bir danışmanı vardı. Katulf hakarete uğrayınca Hüsrev’in tarafına geçti.[7] Menandros bunu başka türlü anlatır. Ona göre Katulf’un kralı, Katulf’un karısına zorla sahip olmuştu. Katulf kendi halkını Göktürklere ele verdi. İran’a göç edip Hüsrev’e hizmet etmesi ancak bundan sonra oldu.[10] Ardından Soğd’dan geçen bir Göktürk elçiliği, tek bir kişi dışında öldürüldü. Bundan sonra savaştan kaçınılamazdı.[7] Başka bir rivayete göre kağanın İran’a giden elçileri Eftalit topraklarında, Eftalit kralının emriyle öldürüldü.[11]

Göktürkler Çaç’ı aldı ve Çırçık’ı geçti. Gatfar Belh’ten, Şugnan’dan, Tirmiz’den ve devletin geri kalanından asker topladı ve bunları Buhara yakınında bir araya getirdi. Açık ovada savaşmayı reddetti ve Nesef’teki tepelerde çarpıştı. Göktürkler orada sekiz gün sonra kazandı.[7] Bazı araştırmacılar Buhara muharebesini belirleyici çarpışma sayar. Muharebenin nerede yapıldığı da tartışmalıdır.

Sağ kalanlar savaşı sürdürmedi. Çağaniyan hükümdarı Faganiş’i seçtiler. Faganiş, Sasanilere boyun eğdi.[7][12] Bu incelemeye göre Orta Asya’daki Eftalit devleti böylece sona erdi, Zerefşan vadisindeki küçük Eftalit beylikleri ise Göktürklere haraç ödemeyi sürdürdü.[12]

Tarih

Yıl kesin değildir. Bu dağınıklık dikkatsiz bir müstensihin işi değildir. Çin, Arap, İran ve Yunan gelenekleri her biri kendi hükümdarlarının saltanat yıllarına göre tarih verir ve hiçbiri savaşı anlatısının merkezine koymaz.

Üç hesaplama savunulur. Birincisi yıkılışı 557’ye koyar.[13] İkincisi düşüşü 560 dolaylarına yerleştirir. Bu hesaplamaya göre İstemi, Hüsrev ile ittifakı istiladan ancak kısa bir süre önce yapmıştır.[14] Üçüncüsü alandaki önerileri gözden geçirir. 557, 558, 563 ve 565 yıllarının hepsi savunulmuştur. Bu hesaplama sonu 563 ile 567 arasına koyar. Gerekçesi, 568’de Konstantinopolis’e ulaşan elçilerin, imparatorun bütün Eftalitleri boyunduruk altına alıp almadıkları sorusuna tek bir sözcükle, “hepsini” diye cevap verebilmesidir.[7][15] On yıllık fark, dört kronolojinin kesiştiği yerde ortaya çıkar. Dönemi ele alan bir inceleme, Göktürklerin, büyük olasılıkla İstemi’nin başında bulunduğu ortak harekâtını ve I. Hüsrev’i 557 ile 561 arasına koyar.[16] Aynı eser, elçilerin öldürülmesinden Faganiş’in boyun eğmesine uzanan olaylar dizisini 560 ile 563 yıllarına tarihler.[12] Bir başka inceleme Mukan ve İstemi’nin Hüsrev ile ittifakını 566’ya tarihler ve Eftalit hanlarının yenilgisini bunun ardına koyar. Aynı eser başka bir yerde Eftalit devletinin çöküşünü 563’ten sonraya tarihler.[17]

Paylaşım

Uzlaşma, Ceyhun’un kuzeyindeki ülkeyi Göktürklere, güneyindeki ülkeyi İran’a verdi.[18] Bazı araştırmacılara göre Göktürkler başlangıçta Eftalit ülkesinin yalnızca Demir Kapı’nın kuzeyindeki bölümlerini aldı. Devlet dağıldığında İranlıların aldığı güney yarıyı ise ancak sonradan işgal ettiler. Huo’daki şad, sonradan yabgu olan Göktürk valisi bu ikinci aşamaya ait olurdu.[19] Yeniden kurmanın ayrıntısına göre Hüsrev Amuderya’nın güneyindeki toprakları aldı. Göktürkler Soğd’u, Çaç’ı, Fergana’yı ve Doğu Türkistan’ı aldı. Kuzey Toharistan ise Göktürklere haraç ödeyen bir tampon bölge olarak Eftalitlerde kaldı. Bir hesaplamaya göre antlaşma 566’ya, bir başkasına göre 571’e tarihlenir.[7]

Sui Shu, Göktürklerin ülkenin içindeki tek eylemini kaydeder. Eftalit devleti karışıklığa düşünce Göktürkler onu zorla almak için bir Tong Şad gönderdi.[20] Metin 字詰 iki karakterini ekler. Bazı araştırmacılar bunları birlikte onun adı sayar, yani Zijie.[21] Aynı bölümde ise zi 字 sözcüğü yabancı bir hükümdarın adını başlatır. Bu kullanıma göre onun adı yalnızca Jie olurdu.[20]

Irmak üzerindeki bu hat iki galibi birbirinden ayırdı. On yıl içinde ikisi düşman oldu.

Sonuçlar

Paylaşımdan doğrudan iki şey çıktı. Birincisi ipek elçiliğidir. Soğdiyana Göktürk egemenliğine girince Soğdlu tüccarlar İran’ın ipeklerini geçirmesini istedi. Hüsrev bunu reddetti ve Eftalit Katulf’un öğüdüyle malları yaktırdı. Maniah bunun üzerine İran yerine Konstantinopolis’e giden elçiliğin başına geçti.[10] İkincisi, ipek anlaşmazlığının ardından gelen düşmanlıktır. Bu düşmanlık, 569 ya da 570’teki İstemi’nin İran seferi ile 588’deki ilk büyük Göktürk-İran savaşı biçimini aldı. İkisi de aynı ırmak boyunca, aynı hat için yapıldı.

Eftalitler için çöküş, War-Hun konfederasyonlarının sonuncusunu sona erdirdi. Artıklar Göktürklerin vasalları olarak Baktriya’da kaldı ve onların yanında Sasanilere karşı savaştı. Soyluların bir bölümü ise bunun yerine İran egemenliğine geçti.

Göktürkleri ve İranlıları komşu yapan savaş, onları düşman da yaptı. İstemi paylaşımdan sonraki on yıl içinde İran’a karşı sefere çıktı. İlk büyük savaş ondan otuz yıl kadar sonra geldi.

© Emre-E Yavuz 2026 Rouranlar ve Göktürkler, 402–584, on üç zaman kesitinde. Natural Earth altlığı üzerine modern harita. Kıyılar ve ırmaklar bugünkü hâliyle, Aral Gölü 1960 öncesindeki gibi. Her alanın, çizginin ve yerin dayanağı lejantta yazılıdır. Rouran Kuzey Wei Karashahr Pingcheng Rouran Kuzey Wei Wei, 429 Karashahr Pingcheng RouranAşina Kuzey Wei Karashahr RouranGaocheAşina Kuzey Wei Gaoche, 487 Gaochang RouranTieleAşina Kuzey WeiAlanlar Anagui, 525 Wuchuan Woye Huaihuang RouranTieleAşina Batı WeiDoğu WeiEftalitlerSasani İranıAlanlar Ötüken RouranTieleAşina Batı WeiDoğu WeiEftalitlerSasani İranıAlanlar Tiele, 546Bumin, 546 Ötüken Turfan GöktürklerRouran Batı WeiKuzey QiEftalitlerSasani İranı Cungarya, 552Huaihuang, 552 Huaihuang Ötüken Göktürkler Batı WeiKuzey QiEftalitlerSasani İranı İstemi, 553–555 Mulai Dağı Ötüken GöktürklerSınır bölgesiKuzey Zhou Kuzey ZhouKuzey QiSasani İranıKırgızlarKıtaylar İstemi, y. 560I. Hüsrev Qi suru, 556 Semerkant Buhara Çaç Nesef Belh Ötüken Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou GöktürklerSınır bölgesiKuzey Zhou Kuzey ZhouKuzey QiSasani İranıBizans Qi suru, 556 Ektag? Ektag? Semerkant Ötüken Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou GöktürklerSınır bölgesiKuzey Zhou Kuzey ZhouKuzey QiSasani İranıBizans Qi suru, 556 Bosporos Ötüken Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou GöktürklerSınır bölgesiSui SuiSasani İranıBizans Qi suru, 556doğu | batı Cungarya Kapısı Ötüken Bosporos Kaşgar Aksu Kuça Turfan Hotan Yeşim Kapı Xiazhou Lingzhou

  1. y. 402 Shelun kağan unvanını alır

    Gobi'de etrafına insan toplayan bir kaçak olan Shelun, Tieleleri yener ve kağan unvanını alır. Wei Shu onun ülkesini dört yönle tarif eder: batıda Karashahr ülkesi, doğuda Kore ülkesi, kuzeyde çölün ötesinde Hanhai, güneyde büyük çöl. Bu noktalar arasındaki çizgi çizilmiştir, kaydedilmiş değildir.

  2. 429 Taiwu Gobi'yi geçer

    Kuzey Wei imparatoru Taiwu Pingcheng'den çıkar, Gobi'yi geçer ve Li ırmağında Datan'ın Rouranlarını dağıtır. Orduları doğudan batıya beş bin li boyunca tarar. Güzergâh Wei Shu'ya göre çizilmiştir, adı geçen ırmakların yeri kesin değildir.

  3. 460 Tölöşler boyun eğdirilir

    Batıda Rouranlar Tölöşleri, yani Tieleleri boyun eğdirir. Egemenliklerinin o sırada Balkaş Gölü'ne ve Yedisu'ya uzandığı, günümüz literatürünün verdiği sınırdır. Kaynaklar bunu söylemez. Aşinalar, beş yüz aile, Rouranların demircileri olarak Altay'ın güney yamacına yerleşir.

  4. 487 Gaoche ayrılır

    Afuzhiluo önderliğinde yüz binden fazla Gaoche çadırı kağanlıktan ayrılır ve Gaochang'ın kuzeybatısında kendi krallıklarını kurar. Rouran kağanı Tulun onları kovalar, defalarca yenilir ve halkını doğuya götürür.

  5. 525 Anagui Wei için savaşır

    Anagui 520'de Tieleleri yeniden Rouran egemenliğine sokmuştur. Çin tarihlerine göre toprakları Hazar Denizi'ne ve Alanlara kadar uzanır. 523'te, bir kıtlık yılında, Anagui Wei sınırındaki Altı Garnizon'a akın eder. 525'te garnizonlar ayaklandıktan sonra Wei adına yüz bin adamla Wuchuan'dan batıya, Woye yönünde asilerin üzerine yürür.

  6. 545 Rouranlar en güçlü döneminde

    Rouranlar doğu ve orta bozkırı yönetir, Altay'daki Aşinalar ve Cungarya'daki Tieleler onlara tabidir. Çin tarihlerine göre Tieleler Hazar Denizi'ne kadar yayılır. Burada çizilen sınır, Hingan'dan Yedisu'ya, Baykal Gölü'nden Wei sınırına kadar, günümüz literatürünün verdiği sınırdır.

  7. 546 Bumin Tieleleri yener

    546'da Cungarya'daki Tieleler Rouranlara karşı harekete geçer. Aşina beyi Bumin onları yolda karşılar ve yener, elli binden fazla Tiele çadırı ona boyun eğer. Aşinalar hâlâ Rouranlara tabidir, ama artık kendileri de bir güçtür.

  8. 552 Bumin Rouranları yıkar

    552 başında bir Rouran ordusu Cungarya'da yenilir, ikincisi Huaihuang'ın kuzeyinde yok edilir. Anagui ölür. Göktürkler bozkırı alır, bir Rouran kalıntısı doğuda direnir. Yeni kağanlığın sınırı günümüz tahminine göredir.

  9. 553–555 Son Rouranlar, İstemi batıya yürür

    Issık, Dengshuzi'nin Rouranlarını Woye'nin kuzeyindeki Mulai Dağı'nda bozar. Kuzey Qi'deki kalıntı 554'te ev sahipleri tarafından yok edilir. Batıda İstemi 553'ten itibaren yürür ve bir hesaba göre 555'e kadar Yedisu'ya ulaşır.

  10. y. 560 Eftalitler yıkılır

    İstemi Eftalitleri yıkar ve Soğdiana'nın ticaretini ele geçirir. Bir yoruma göre bunu İran kralı I. Hüsrev ile birlikte yapar ve 557 ya da 560'ta onların topraklarını Ceyhun boyunca paylaşırlar. Çizilen güzergâh günümüzdeki bir yeniden kurguya dayanır: Göktürkler Çaç'ı alır, Çırçık'ı geçer ve sekiz gün sonra Nesef tepelerinde galip gelir. İkinci bir yoruma göre belirleyici çarpışma Buhara'nın kendisinde olur. Hüsrev güneyden Belh'e kadar gelir. Doğuda Mukan, Yenisey'deki Kırgızları ve Kıtayları alır.

  11. 568–569 Konstantinopolis'e elçilikler

    İran pazarlarını Soğd ipeğine kapatır. İstemi Soğdlu Maniakh'ı Konstantinopolis'e gönderir, Roma elçisi Zemarkhos da 569'da Ektag denen bir dağda ona ulaşır. Ektag'ın yeri tartışmalıdır: hem Altay hem Tanrı Dağları önerilir.

  12. 576 Bosporos

    İstemi'nin öldüğü yıl bir Göktürk ordusu Kırım'daki Bosporos'u alır. Bu, Avrupa'ya doğru yayılmanın batı sınırıdır. Batı kanadının o sırada İdil'e ve Kuzey Kafkasya'ya ulaştığı çıkarımdır.

  13. 581–584 Devlet bölünür

    Taspar 581'de ölür, kağanlık çıkarıma göre en geniş sınırlarındadır. Tahta çıkış hanedanı böler: İşbara, Apa ve Tardu savaşa tutuşur, Sui de taraf tutar. Doğu ve batı kanatları arasındaki çizgi Altay'dan Cungarya üzerinden Cungarya Kapısı'na uzanan bir hat olarak yeniden kurulur.

  • Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
  • Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
  • Kaynaklardaki bir tariften çizilmiş alan ya da çizgi
  • Günümüz literatürünün verdiği alan
  • Tabi halk ya da yayılım alanı (kesikli çizgi)
  • Bozkır ile Çin arasında, iki tarafa da ait olmayan sınır bölgesi (taralı)
  • Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
  • Günümüzdeki bir yeniden kurguya göre güzergâh
Rouranlar ve Göktürkler, 402–584, on üç zaman kesitinde. Natural Earth altlığı üzerine modern harita. Kıyılar ve ırmaklar bugünkü hâliyle, Aral Gölü 1960 öncesindeki gibi. Her alanın, çizginin ve yerin dayanağı lejantta yazılıdır.

Notlar

  1. ^ a b de la Vaissière 2005a
  2. ^ Kageyama 2007, p. 12
  3. ^ Tabari
  4. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  5. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  6. ^ Nöldeke 1879, p. 167
  7. ^ a b c d e f g h i j Kurbanov 2010
  8. ^ Nöldeke 1879, p. 128
  9. ^ Markwart 1938, p. 102–103
  10. ^ a b Menander Protector
  11. ^ Litvinsky 1996, p. 146
  12. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 147
  13. ^ Golden 1992
  14. ^ Yavuz 2025
  15. ^ Markwart 1938, p. 148,151
  16. ^ Litvinsky 1996, p. 327
  17. ^ Rásonyi 1993, p. 96, 73
  18. ^ Herrmann 1925, p. 565
  19. ^ Markwart 1938, p. 44–45,148
  20. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  21. ^ Markwart 1938, p. 148

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler12

Kişiler
Khosrow I
Devletler
Northern Zhou · Sasanian Persia
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Mukan's Eastern and Northern Wars · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Flight of the Avars (557) · Music of Empress Ashina (568)
Yerler
Sogdiana · Transoxiana
Kaynaklar
Procopius

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Göktürk–Hephthalite war, 555–563.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-hephthalite-war/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026