Maniah

Maniah, Göktürkleri batının diplomasisine taşıyan Soğdluydu. Menandros Protektor, Göktürklerin gücü büyürken Soğdluların kralından İranlılara bir elçilik göndermesini istediğini anlatır. Soğdlular eskiden Eftalitlerin, o sırada ise Göktürklerin tebaasıydı. İran’a gidip ham ipeği Medlere satmak istiyorlardı.^[1] Sizabul, yani İstemi, kabul etti ve Soğdlu elçileri Maniah’ın başkanlığında gönderdi.^[1] Olağan görüş Sizabul’u İstemi ile özdeşleştirir. İkinci bir görüş onu Göktürklerin daha küçük bir şefi sayar (bkz. Türk Şad).^[2] Soğdluların satmayı tasarladığı ipek Çin’den geliyordu. O yıllarda Zhou ile Qi, Göktürklere yılda yüz bin top öderdi.^[3] Maniah’ın tasarısı, bu Çin ödemesinin kârını, fazlalığı kıtanın öbür ucuna taşıyarak ikiye katlamaktı.^[4]

İran’a elçilik

Soğdlular İran sarayında ham ipeklerini engelsiz satmak için izin istedi.^[1] Hüsrev onlara İran’a serbest giriş vermek istemiyordu. Cevabını bir günden öbürüne erteledi.^[1] Ona baskı yaptıklarında bir meclis topladı.^[1] Eftalitli Katulf, ipeği geri vermemesini, adil bir fiyata satın alıp elçilerin gözü önünde yakmasını öğütledi.^[1] Böylece kral haksızlıkla suçlanamayacak, Göktürklerden ipek istemediği de açıkça anlaşılacaktı.^[1] İpek yakıldı. Soğdlular hoşnutsuz döndü.^[1] Göktürklerin gönderdiği ikinci elçilik daha kötü sonuç aldı. Üyelerinin çoğu İran sarayında zehirden öldü. Bu, güney pazarını kapatan İran elçilikleridir.^[1] Ortada bir abluka yoktu. Uygulanan politika, sınır ticaretini izinlerle denetleyen ve kendi tüccar sınıfını koruyan olağan Sasani politikasıydı.^[5] Buna Göktürklerin siyasi olarak reddedilmesi de eklenmişti. Göktürklerin ipeği, Çin haracının meyvesi ve simgesiydi.^[6]

İstanbul’a elçilik

Maniah bunun üzerine İstemi’ye, Göktürklerin Romalıların dostluğunu kazanmasının ve ham ipeklerini satılmak üzere onlara göndermesinin daha iyi olacağını öğütledi. Gerekçe, Romalıların ipeği başka halklardan daha çok kullanmasıydı.^[1] Romalılarla Göktürklerin dost olması için Göktürk elçileriyle birlikte kendisinin gitmeye hazır olduğunu söyledi.^[1] İstemi razı oldu. Onu selamlarla, değerli bir ham ipek armağanıyla ve bir mektupla gönderdi.^[1] Maniah çok sayıda yol katetti. Bulutlara değecek kadar yüksek dağlardan, ovalardan, ormanlardan, bataklıklardan ve nehirlerden geçti. Kafkasya’yı aştı ve Bizans’a geldi.^[1] II. Justinos onu saltanatının dördüncü yılının başında kabul etti.^[1] Bu, 568’in sonu ya da 569’un başıdır.^[7]

Maniah sarayda mektubu ve armağanları teslim etti. Yolculuğunun zahmetinin boşa gitmemesini istedi.^[1] İmparator İskit dilinde yazılmış mektubu bir tercüman aracılığıyla kendisine okuttu. Elçilere Göktürkleri ve ülkelerini sordu.^[1] Menandros, İskit harflerinin runik mi Soğd harfi mi olduğunu söylemez. Bu haber, yazının kökeni tartışmasında anılır.^[8] Elçiler, Göktürklerin dört beyliği olduğunu, ama bütün halk üzerindeki iktidarın yalnızca İstemi’de bulunduğunu söyledi.^[1] Bu iddia diplomatik abartı olabilir. İddia hükümdarlarının ve elçiliklerinin itibarını yükseltmeyi amaçlıyordu, çünkü üst hükümdar Mukan idi.^[9] Elçiler ayrıca, Göktürklerin şehirlerde yaşayan Eftalitleri fethettiğini ve haraca bağladığını söyledi. Göktürklerden kopan Avarların bir kısmı hâlâ Göktürklere bağlıydı. Kaçanların sayısı yaklaşık yirmi bindi.^[1] Sonra Maniah ve yoldaşları ellerini kaldırıp en büyük yeminlerini ettiler. Dürüst niyetle konuştuklarına yemin ettiler. Yalan söylerlerse kendilerine, İstemi’ye ve bütün halklarına lanet okuyorlardı.^[1] Göktürkler böylece Romalıların dostu oldu.^[1]

569 Ağustosunda Maniah, Romalı elçi Zemarkhos ile birlikte eve dönmek üzere yola çıktı. Zemarkhos’u Justinos 568 elçiliğine karşılık olarak göndermişti.^[10] Zemarkhos’un elçiliği İstemi’nin Ektag Dağı’ndaki ordugâhına ulaştı. Elçilik, onunla birlikte Talas yönündeki yürüyüşe katıldı.^[11]

Ölümü ve ailesi

İstemi Zemarkhos’u gönderirken yanına başka bir elçi verdi. Önceki elçi Maniah ölmüştü.^[11] Halefi Tagma idi, unvanı Tarkan’dı. Onunla birlikte ölen Maniah’ın oğlu da gitti.^[11] Çocuk çok gençti. Buna rağmen babasının unvanı kendisine verilmişti ve Tarkan’dan hemen sonra gelirdi.^[11] Menandros, çocuğun unvanı Maniah’ın İstemi’ye çok dost ve sadık olması yüzünden aldığını düşünüyordu.^[11] Menandros, Maniah’ın nasıl ve nerede öldüğünü söylemez.^[11]

Maniah’ın ailesi, imparatorluk henüz yeni kurulmuşken Göktürk hiyerarşisinde bir rütbe ve kalıtsal bir unvan taşıyordu. Aile, batı kağanlığını yöneten Soğd-Göktürk çevresine tümüyle aitti.^[12] Maniah, birkaç bin kilometre uzaktaki Yunan imparatorluğunu batının başlıca tüketicisi olarak belirledi. İpeği de taşımaya değer birkaç maldan biri olarak belirledi.^[13] Çin’in Göktürklere ödemeleri, Maniah fazlalığı Asya’nın öbür ucuna göndermeyi önerdiğinde daha yalnızca birkaç yıllıktı.^[13] Tours’lu Gregorius, 571’de imparatora büyük miktarda işlenmemiş ipek getiren bir Ermeni elçiliğini kaydeder. Bu, Maniah’ın açtığı yolun ürünü olabilir.^[14]

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.1
^ Sinor 1990, p. 302,303,305
^ de la Vaissière 2005a, p. 209
^ de la Vaissière 2005a, p. 210
^ de la Vaissière 2005a, p. 231
^ de la Vaissière 2005a, p. 232
^ Blockley 1985, p. 262
^ Vásáry 1993, p. 53
^ Sinor 1990, p. 303
^ Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.2
^ a b c d e f Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3
^ de la Vaissière 2005a, p. 236
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 237
^ de la Vaissière 2005a, p. 235–236

Kaynaklar

Menander Protector

Literatür

R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)