Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Göktürk-Sasani ticaret anlaşmazlığı, 560’lı yıllarda İstemi yönetimindeki batı Göktürkleri ile I. Hüsrev yönetimindeki Sasani İranı arasında, ipeğin İran üzerinden satışı yüzünden çıkan anlaşmazlıktı. Hüsrev Göktürklerin ipeğini de elçilerini de geri çevirdi. Bu ret Eftalit savaşındaki ortaklığı bitirdi.[1] Göktürkler buna, ipeklerini ve elçilerini İran’ın çevresinden dolaştırarak Konstantinopolis’e göndermekle karşılık verdi. Ayrıca İran’a karşı Romalılarla bir ittifak aradılar.[2]

Ceyhun’daki sınır

Anlaşmazlık, iki gücün birlikte kazandığı bir zaferle, Göktürk-Eftalit savaşıyla başladı.[3] İstemi kuzeyden, Hüsrev güneyden Eftalitlerin devletini yıktı. Galipler onun topraklarını paylaştı.[3] Göktürkler, Yunan yazarlarının Oxus dediği Amu Derya’nın kuzeyindeki toprakları aldı.[4] Menandros Soğdiyana şehirleri için sonucu belirtir. Soğdlular önce Eftalitlerin tebaasıydı, şimdi Göktürklerin tebaası olmuştu.[5]

Göktürk kağanlığı ilk kez Sasani imparatorluğuyla komşu oldu.[6] Bir anlatıya göre Buhara’nın güneydoğusundaki küçük bir bölge iki tarafa da düşmedi ve sonradan bir sürtüşme nedeni oldu.[6] Aynı anlatıya göre İstemi ile Hüsrev 560’ta Hazar kıyısındaki Gürgan’da buluştu. Sınırı Aral Gölü’nden itibaren Ceyhun boyunca belirlediler ve bir saldırmazlık antlaşması yaptılar.[7] İstemi antlaşmayı mühürlemek için kızlarından birini Hüsrev’e eş olarak verdi.[8] Taberî, Hüsrev’in halefi Hürmüz’ü kağanın kızının oğlu olarak anar.[9]

İran geleneği ırmaktaki çizgiden fazlasını ileri sürer.[10] Taberî’de Hüsrev Belh’in ötesine ilerler ve birliklerini Fergana’ya yerleştirir.[11] Bazı araştırmacılar bunu reddeder, çünkü Menandros Eftalitlerin düşüşünden sonra Soğdluları Göktürklerin tebaası olarak gösterir.[12] Dolayısıyla Maveraünnehir hiçbir zaman Sasani toprağı olmadı. Ceyhun sınırına büyük olasılıkla ilk kez I. Hüsrev döneminde ulaşıldı.[13] Farklı bir öneri sınır çizgisini Ceyhun’a, Demir Kapı geçidini de iki imparatorluk arasındaki sınıra yerleştirir.[14] İki fatih artık birbirine o kadar yakın duruyordu ki, denildiğine göre, aralarında bir anlaşmazlık kaçınılmazdı.[12]

Yine de antlaşma İran’ı yeni duruma razı etmedi.[15]

İpek, Soğdlular ve Çin ödemeleri

Soğdlular baştan beri Göktürk kağanlarının yanında durmuştu.[16] Kağanlığın ticari çıkarlarını yönettiler. Onu, Göktürklerin Çin’den çektiği ipeğin son pazarı olan Konstantinopolis’e doğru ittiler.[4] Şehirleri kağanlık altında geniş bir özerklik korudu.[17]

İpek Çin saraylarından geliyordu. Zhou Shu, Mukan döneminden itibaren kağanlığa evlilikle bağlı olan Zhou sarayının ona her yıl yüz bin top ipek ve brokar verdiğini kaydeder.[18] Göktürk akınlarından korkan Qi de aynısını yapmak için hazinesini boşalttı.[18] Bazı araştırmacılar, Soğdluların İran’da satmak istediği ipeği tam da bu ödemeyle özdeşleştirir.[19] Soğdlular, öne sürüldüğüne göre, Göktürk prenslerine, kullanılmayan fazlayı batıya taşıyarak Çin ödemelerinin kazancını iki katına çıkarmayı önerdi.[20]

Soğdluların bu yüzden bir alıcıya ihtiyacı vardı. En yakın alıcı İran’dı. İran’ın ötesinde de Roma imparatorluğunun pazarı uzanıyordu.

Sasanilerin ticaret denetimi

İran’ın kendi tüccar sınıfı vardı. Altıncı yüzyılda Sasani devleti doruğundaydı. Tüccarları Soğdluların başlıca rakipleriydi.[21] Sasani politikası bir sınır ticareti denetimi olarak tanımlanmıştır.[22] Roma ile yapılan antlaşmalar alışveriş yerlerini belirliyordu. Ticaret izinleri yabancı tüccarları büyük sınır şehirlerinde tutuyordu.[23] Soğdlular ile Suriyeli ya da Yunan tüccarlar arasındaki doğrudan bir temas İran’ın aracılık rolünü bitirirdi. Şahın buna izin vermemek için her türlü nedeni vardı.[24] Doğuda Soğdlular büyük olasılıkla Merv ile ya da en azından Hulvan’a giden eski kral yoluyla sınırlı tutuluyordu.[24]

Menandros Hüsrev’in gerekçesini aynı terimlerle verir.[25] Kral Soğdluların isteğinden hoşlanmadı, çünkü bu istek Göktürklere İran topraklarına serbestçe girme olanağı verecekti.[25]

Bizans’ta ipek üretimi

Pazarın batı ucu da aynı sırada değişiyordu. Bir anlatıma göre iki Soğdlu, imparator Justinianos’un görevlendirmesiyle ipekböceklerini Hotan’dan genç kağanlık üzerinden Konstantinopolis’e kaçırdı.[26] Bizans bu durumda 555’ten itibaren kendi ipeğini üretebiliyordu. Çin ile İran’ın tekeli kırılmıştı.[27] Başka araştırmacılara göre Bizans kendi üretimine daha yeni başlamıştı. Bu yüzden Göktürk ipeğine daha az istekliydi.[28]

Yunan yazarlar kaçakçılığı iki biçimde anlatır.[29] Prokopios’ta yumurtaları, onun Serinda dediği bir ülkeden keşişler getirir.[29] Bizanslı Theophanes’te onları içi oyuk bir asanın içinde bir İranlı getirir.[29] Theophanes, II. Justinos’un sonradan ipekböceği yetiştirmeyi Göktürk elçilerine gösterdiğini ekler. Elçiler şaşırdı, çünkü o sırada Serlerin pazarlarını ve limanlarını Göktürkler tutuyordu.[29]

Hüsrev’e ilk elçilik

Ktesifon’a giden elçilikler bir Soğd isteğiyle başladı.[5] Soğdlular krallarından, Medlere ham ipek satabilmek için İranlılara bir elçilik göndermesini istedi.[5] Bir anlatıya göre Soğd tüccar loncalarının başları 568’de, şehir krallarının izniyle İstemi’ye geldi. Ktesifon’daki İran sarayına gitmek için izin istediler.[30] Hüsrev’den İran toprakları boyunca ticaret yapma izni almak istiyorlardı.[15] İstemi ancak gönülsüzce kabul etti. Etkili Soğd tüccarlarından oluşan bir heyet gönderdi.[27] Menandros’ta, onun Dizaboulos dediği kral kabul etti ve Soğdlu elçiler gönderdi. Elçileri Maniah yönetti.[25]

Düz bir çölde tek başına duran yüksek bir tuğla duvar ve yarısı yıkık devasa bir kemer
Ktesifon'daki Tak-ı Kisra, Dicle kıyısındaki Sasani sarayının büyük kemerli salonu, 1932'de çekilmiş fotoğraf. Fotoğraf: American Colony Photo Department, 1932, Library of Congress, yayımlanmasına bilinen bir kısıtlama yok.

İran sarayında elçiler ipek ticaretinin engelsiz sürmesine izin verilmesini istedi.[25] Hüsrev onları günden güne oyaladı. Elçiler üsteleyince bir danışma meclisi topladı.[25] Orada Eftalit Katulf öğüdünü verdi.[25] Katulf, kralı karısının ırzına geçince kendi halkını Göktürklere ele vermişti. O zamandan beri İranlıların tarafındaydı.[25] Krala ipeği değerinden satın alıp elçilerin gözü önünde yakmasını söyledi. Böylece kral onlara haksızlık ediyor görünmeyecekti. Göktürklerden hiç ipek istemediği de açıkça anlaşılacaktı.[25]

İpek yakıldı. Bir anlatıya göre Hüsrev’in uyrukları malları açık sokakta, herkesin gözü önünde ateşe verdi.[31] Hüsrev, İran’ın çıkarı için davrandığını ve Göktürklerle hiçbir ipek ticaretine izin vermeyeceğini göstermek istiyordu.[31] Menandros’a göre ipek elçilerin önünde yakıldı. Soğdlular hoşnutsuz olarak evlerine döndü.[25]

İkinci elçilik

İstemi hemen, bu kez Göktürklerden oluşan ikinci bir elçilik gönderdi. İranlıları devletinin dostu yapmak istiyordu.[25] Hüsrev İranlı görevlilerle ve Katulf ile danıştı.[25] Onlar Göktürklerle dostluğu İran’ın çıkarına tümüyle aykırı buldu, çünkü kendi sözleriyle İskit soyu güvenilmezdi.[1]

Bir anlatıya göre Hüsrev, Göktürkler İran’a elçilik göndermeyi bıraksın diye heyetin bir bölümünü bir akşam yemeğinde zehirletti.[32] İranlılar alışılmamış kuraklığı ve sıcağı suçladı. Yalnızca birkaç Göktürk bağışlandı.[33] Menandros’a göre elçilerin çoğu yemeklerine katılan zehirle öldü. Üç ya da dördü kurtuldu.[34] İranlılar arasında, elçilerin boğucu sıcaktan öldüğü, çünkü kendi ülkelerinin çoğu zaman kar altında olduğu söylentisi dolaştı.[34]

İstemi aldanmadı. Menandros onu kurnaz ve zeki diye niteler. İstemi’nin, gerçekte de olduğu gibi, elçilerinin öldürüldüğüne inandığını söyler.[34] Menandros İranlılar ile Göktürklerin düşmanlığını bu andan başlatır.[34] Sonuç iki bakımdan da kapalı bir sınırdı. Soğd tüccarlarının ticaret izni yoktu. Göktürklerin de İran topraklarından geçiş hakkı yoktu.[33]

Hüsrev’in tahkimatı ve Sincibu’nun talepleri

Taberî anlaşmazlığın İran tarafını anlatır.[35] Alışılmış özdeşleştirmeye göre onun kağanı Sincibu, İstemi’dir.[36] Hüsrev Sul bölgesinde, Gürgan’da çıkarılan taşla şehirler, kaleler ve surlar yaptırdı.[37] Sul kapısını ve kağanın geçmek zorunda kalacağı yolları ve geçitleri tahkim etti.[38] Sul, Hazar Denizi’nin güneydoğusundaki Gürgan’a yerleştirilmiştir.[39]

Sonra Sincibu kapıya geldi.[10] Abhazları, Bangarları ve Balangarları kendi tarafına çekmişti. Bunlar ona İran krallarının kendilerini hep ödemelerle yatıştırdığını söylemişti.[40] Kağan yüz on bin savaşçıyla yola çıktı. Sul’da kendisi için para, üç halk için de eski ödemeleri istedi.[10] Hüsrev reddetti. Sul kapısı tahkim edilmişti. Beş bin asker Ermeni sınırını tutuyordu.[38] Sincibu savunmanın ne kadar güçlü olduğunu öğrenince amacına ulaşamadan ülkesine döndü.[38]

Taberî olaya bir yıl vermez. Bazı araştırmacılara göre İran anlatısı Gürgan surlarını Kafkasya ile karıştırır. Öyleyse Sincibu’nun asıl hedefi Horasan’ın Gürgan surlarının koruduğu kısmıdır.[36]

Konstantinopolis’e yöneliş

Menandros’un Soğdluların başı dediği Maniah fırsatı değerlendirdi.[34] İstemi’ye, Göktürklerin Romalıların dostluğunu kazanıp ipeği onlara götürmesinin daha iyi olacağını öğütledi, çünkü Romalılar ipeği her halktan çok kullanıyordu.[34] Romalılar ile Göktürkler dost olsun diye Göktürk elçileriyle birlikte bizzat yola çıkmayı önerdi.[34] İstemi kabul etti. Maniah’ı selamlarla, çok değerli bir ipek armağanıyla ve imparatora yazılmış bir mektupla gönderdi.[34]

Bir anlatıya göre İstemi planı tek bir düşünceyle kabul etti: düşmanının düşmanı dostu olabilirdi.[41] Elçilik II. Justinos’un dördüncü yılının başında Konstantinopolis’e ulaştı. Elçiler barış ve bir askerî ittifak istedi.[42] İran ile anlaşmazlık, Göktürklerin İpek Yolu boyunca yayılışının daha geniş sürecinde bir bölümdü. Böylece Göktürk-Bizans ittifakını doğurdu.[2]

Talas’taki İran elçisi

Justinos, Zemarkhos’u Maniah ile birlikte geri gönderdi. Karşılık elçiliği İstemi’yi savaşa hazırlanırken buldu.[43] İstemi Zemarkhos’u ve adamlarından yirmisini İranlılara karşı yürüyüşünde yanına aldı.[44] Talas adlı bir yerde bir İran elçisi onu karşıladı.[45]

İstemi iki elçiyi de bir şölene çağırdı ve Romalıları daha şerefli sedire oturttu.[46] İranlılardan gördüğü haksızlıklardan uzun uzun yakındı. Savaşa bu yüzden gittiğini söyledi.[46] İran elçisi sofrada susma geleneğini bozdu ve suçlamalara öyle hararetle karşılık verdi ki orada bulunanlar öfkesine şaştı.[46] Bundan sonra ayrıldılar. İstemi İranlılara karşı seferini hazırladı.[46]

Bir anlatıya göre bu görgüsüzlük İstemi’yi saldırı kararında pekiştirdi.[47] Aynı anlatı seferi yağma amaçlı daha küçük bir harekât sayar.[47] İstemi’nin İran seferini 569’a tarihler.[48] Başkaları, Zemarkhos kağanın yanındayken 569’da ya da 570’te İran’a karşı cüretli bir vuruş yapıldığını düşünür.[36] Menandros seferi anlatmaz. Başka bir parçada Göktürklerin Medya’yı istila edip ülkeyi yakıp yıktığını söyler. Göktürkler, Justinos’u savaşa çekmek için ona bir elçilik gönderdi.[49] Menandros, Roma ile İran arasındaki savaşın pek çok nedeni içinde Justinos’u en çok harekete geçirenin Göktürkler olduğunu yazar.[50]

Kafkasya üzerinden ipek

Soğd ipeği artık Konstantinopolis’e kuzey yolundan gidiyordu.[51] Maniah bulutlara yakın dağları, ovaları, gölleri ve ırmakları aştı. Şehre ulaşmak için Kafkasya’yı geçti.[51] Bazı araştırmacılara göre elçilik Hazar Denizi’nin kuzeyinden gitti, çünkü güney yolu Gürgan’da kapalıydı.[52]

İran kuzey yolunu da kapatmaya çalıştı. Zemarkhos dönerken Ugurlar onu, dört bin İranlının Kophen ırmağında pusuda beklediği konusunda uyardı.[53] Alan ülkesinde hükümdar Sarodios onu, İranlıların Suania yakınında beklediği konusunda uyardı.[54] Zemarkhos şaşırtmaca olarak ipek yüklü on hamalı Mindimianos yolundan gönderdi. Kendisi Dareine yolundan Karadeniz’e gitti.[54] 576’dan önce Göktürk sarayına beş Roma elçiliği daha gitti. Bir anlatıya göre her biri yolda İranlı paralı askerlerin saldırısına uğradı.[55]

İpek yine de ulaştı. Tours’lu Gregorius, Pers-Ermenilerin 571’de imparatora büyük miktarda dokunmamış ipekle geldiğini kaydeder. Bazı araştırmacılar bunu Kafkasya üzerinden yürüyen trafiğin ürünü sayar.[56]

Sonraki gelişme

İran’ın karşılığı bozkırın ötesine uzandı.[57] Bizanslı Theophanes, İran’ın Güney Arabistan’ı fethini Roma’nın Orta Asya’ya gönderdiği elçiliklerin ardından, onlara bir karşılık olarak yerleştirir.[57] Ardından 571 Ermeni ayaklanması geldi. 572’de Roma ile İran arasında savaş çıktı.[57]

Ceyhun’daki sınır çatışmanın çizgisi olarak kaldı. Taberî, IV. Hürmüz’ü Göktürk prensesinin oğlu yapar. Kralın on birinci yılında “Türklerin baş kralı” Şaba’yı üç yüz bin adamla Badgis ve Herat’a kadar yürütür.[58] Behram Çubin onu bir okla öldürdü.[59] Bir anlatıya göre 588–589 savaşını iki taraf da istiyordu. İranlılar Maveraünnehir’i tarihî gerekçelerle talep ediyordu.[60] İlk büyük Göktürk-İran savaşı, ipek anlaşmazlığının uzun vadeli sonucuydu.

Anlaşmazlığın yorumları

Anlaşmazlık birkaç biçimde açıklanır. Bir açıklama bunda bir ticaret savaşı, Sasaniler ile Soğdlular arasında bir abluka görür.[61] Reddi İran’ın Yemen’i ele geçirmesiyle ilişkilendirir, sanki İran Bizans’a giden bütün yolları bir anda kapatmış gibi.[62] İkinci bir açıklama bunu reddeder, çünkü Yemen’in fethi Orta Asya’daki olaylardan sonra geldi.[57] O, ateşi yüksek siyasetle birleşmiş bir sınır politikası sayar. İpek, Çin’in yeni düşmana ödediği haracın hem ürünü hem simgesiydi.[24] İran, ona göre, Göktürkleri her yoldan dizginlemeyi seçti ve işe bu ipeği kullanmayı kibirle reddederek başladı. Bir el koymanın vereceği savaş bahanesinden kaçındı.[63]

Üçüncü bir açıklama birbiriyle çatışan iki ticaret politikası görür, çünkü iki güç de ipek yolunun batı ucunu denetlemeye çalışıyordu.[4] Dördüncü bir açıklama nedeni Hüsrev’in Göktürklere ticaret ayrıcalıklarını reddetmesinde bulur. Bu ret Hüsrev’in İstemi ile dostluğunu bozdu ve Göktürkler ile Bizans’ı bir araya getirdi.[64] Beşincisi ticaret güdüsünü 589 savaşına kadar uzatır. O savaşı Sasanilerin doğu ile batı arasındaki ticaret üzerindeki hâkimiyetini kırma girişimi sayar.[65] Altıncısı bu iddianın hâlâ temellendirilmesi gerektiğini savunur.[65]

Görüşler sürede de ayrışır. Biri siyasi güdünün çabuk söndüğünü savunur. Aksilik, onlara göre, yalnızca çok kısa vadeyi ilgilendirdi.[66] Menandros’a göre İran sarayındaki ret, Göktürkleri ve Romalıları İran’a karşı bir araya getiren bir düşmanlığı başlattı.[2] Soğd elçilerinin önünde yakılan ipek, Göktürklerin batıdaki politikasının yönünü bir kuşak boyunca belirledi.

Notlar

  1. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46–47
  2. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47–49
  3. ^ a b Golden 1992, p. 127–128
  4. ^ a b c Golden 1992, p. 128
  5. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 45
  6. ^ a b Yavuz 2025, p. 274
  7. ^ Yavuz 2025, p. 278–279
  8. ^ Yavuz 2025, p. 278
  9. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
  10. ^ a b c Tabari; Nöldeke 1879, p. 159
  11. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  12. ^ a b Nöldeke 1879, p. 159
  13. ^ Nöldeke 1879, p. 17
  14. ^ Chavannes 1903, p. 228–229
  15. ^ a b Yavuz 2025, p. 280
  16. ^ Golden 1992, p. 122
  17. ^ Golden 1992, p. 144–145
  18. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  19. ^ de la Vaissière 2005a, p. 209–210
  20. ^ de la Vaissière 2005a, p. 210
  21. ^ de la Vaissière 2005a, p. 227
  22. ^ de la Vaissière 2005a, p. 230
  23. ^ de la Vaissière 2005a, p. 230–231
  24. ^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 231
  25. ^ a b c d e f g h i j k Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46
  26. ^ Yavuz 2025, p. 285
  27. ^ a b Yavuz 2025, p. 281
  28. ^ Golden 1992, p. 129
  29. ^ a b c d Chavannes 1903, p. 233
  30. ^ Yavuz 2025, p. 280–281
  31. ^ a b Yavuz 2025, p. 282
  32. ^ Yavuz 2025, p. 282–283
  33. ^ a b Yavuz 2025, p. 283
  34. ^ a b c d e f g h Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47
  35. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–160
  36. ^ a b c Nöldeke 1879, p. 158
  37. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 158
  38. ^ a b c Tabari; Nöldeke 1879, p. 160
  39. ^ Nöldeke 1879, p. 123
  40. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  41. ^ Yavuz 2025, p. 284–285
  42. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 45–49
  43. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 49–52
  44. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52
  45. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52–53
  46. ^ a b c d Menander Protector; Dindorf 1871, p. 53
  47. ^ a b Yavuz 2025, p. 292
  48. ^ Yavuz 2025, p. 388
  49. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68–69
  50. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68
  51. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 48
  52. ^ Chavannes 1903, p. 235
  53. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 55
  54. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 56
  55. ^ Yavuz 2025, p. 293
  56. ^ de la Vaissière 2005a, p. 235–236
  57. ^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 229
  58. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
  59. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 271
  60. ^ Yavuz 2025, p. 326
  61. ^ de la Vaissière 2005a, p. 228
  62. ^ de la Vaissière 2005a, p. 228–229
  63. ^ de la Vaissière 2005a, p. 231–232
  64. ^ Yavuz 2025, p. 448
  65. ^ a b Golden 1992, p. 133
  66. ^ de la Vaissière 2005a, p. 232

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler11

Kişiler
Istemi · Khosrow I
Devletler
Sasanian Persia
Savaşlar
Göktürk Expansion into Europe · Göktürk–Persian war, 588–589 · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563
Muharebeler ve olaylar
Maniakh's embassy to Constantinople, 568
Halklar
History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Silk in the Steppe · The Economy of the Steppe Empires

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “The Göktürk–Sasanian Trade Conflict.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-sasanian-trade-conflict/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026