Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Göktürklerin İpek Yolu boyunca yayılışı, kağanlığın batı kanadının 553 ile 629 arasında Altay’dan Ceyhun’a, Hazar Denizi’ne ve Kafkasya’ya ilerleyişiydi. Onu 553 baharında kurucu Bumin’in küçük kardeşi İstemi başlattı.[1] On yıl içinde İran’la birlikte Eftalit devletini yıktı.[2] Bir zamanlar Eftalitlerin tebaası olan Soğdiyana’nın Soğdluları Göktürklerin tebaası oldu. Tüccarları kağanlığın ham ipeğini batıda satmak için yola çıktı.[3] Aynı zafer Göktürkleri Ceyhun boyunca Sasani İranına komşu yaptı.[4] Ardından ipek ticareti yüzünden çıkan anlaşmazlık iki ortağı düşman etti.[5]

Sonraki elçiliği Soğdlu Maniah, İran’ın çevresinden dolaşarak Konstantinopolis’e götürdü.[5] 570’e gelindiğinde Göktürk elçileri, kendileri bir yandan saldırırken II. Justinos’un da öbür yandan İran’a saldırması için onu zorluyordu.[6] Çatışma İstemi’den uzun sürdü. Oğlu Tarduş döneminde bir Göktürk ordusu 588’de Ceyhun’u geçti ve Behram Çubin’e yenildi.[7] Bir kuşak sonra İstemi’nin torununun oğlu Tong Yabgu, Bizans imparatoru Herakleios’la birleşti ve İran’ı Kafkasya üzerinden vurdu.[8]

İstemi’nin batı komutası

Bumin 552’de öldü. Devlet bölündü.[9] Kağanlığın batısı, Cungarya, Balkaş Gölü ve Issık Göl toprakları ile birlikte İstemi’ye düştü.[9] İstemi burayı, devletin ikinci unvanı olan yabgu sıfatıyla elinde tuttu.[10] Yabgunun kendi birlikleri vardı ve kendi dış politikasını yürütebiliyordu. Biçimsel olarak ise doğudaki kağana bağlıydı.[10]

553 yazında İstemi Yedisu’ya, bugünkü güneydoğu Kazakistan’daki Jetisu’ya ulaşmıştı.[1] Ordusu için yüz bin savaşçılık bir sayı uzun süredir tekrarlanır. Bir tahmin bunu abartı sayar ve kuvveti otuz ila elli bin kişi olarak belirler.[11] Aynı hesaba göre ordusu Balkaş Gölü’ne ancak 555’te ulaştı.[12] İstemi bu iki yılda batı bozkırının her boyunu ve her küçük devletini, gerektiği yerde zorla, Göktürk egemenliği altına aldı.[12]

Cungarya ve Tarım havzası

Aynı sıralarda Göktürkler Tarım havzasının vaha şehirlerini aldı.[13] Kendilerini eski efendileri Rouranların mirasçısı sayıyorlardı. Bu yüzden Rouranların bir zamanlar hükmettiği her toprakta hak sahibi olduklarını düşünüyorlardı.[13] Yolları, Altay’ın güneyindeki eski Tiele ülkesi Cungarya’dan Cungar Kapısı’na uzanıyordu. Bu koridor, Cungar Alatau ile Tarbagatay arasında yaklaşık seksen kilometre genişliğindedir.[14]

İstemi’nin batısı ile önce Issık’ın, sonra Mukan’ın doğusu arasındaki sınır, Altay’dan Cungarya üzerinden bu kapıya uzanıyordu.[15] Göktürkler Kuça ile havzanın öbür şehir devletlerini denetimleri altına aldı. İç işlerini kendi hükümdarlarına bıraktılar.[16] Tarım ve Yedisu ellerine geçince kağanlık Seyhun boyunca Eftalitlere komşu oldu.[17]

Çin tarihlerinde fetih

Zhou Shu’ya göre Bumin’in oğlu ve doğudaki kağan Mukan, batıda Eftalitleri ezdi. Doğuda Kıtanları kovdu, kuzeyde Qigu’yu kendine kattı.[18] Metin, ülkesinin Liao denizinden batı denizine kadar on bin li uzandığını da ekler.[18] Sui Shu, Eftalitlere karşı kazanılan zaferi Mukan’ın adıyla tekrarlar.[19] İki tarih de İstemi’nin adını anmaz.[18] Bu sessizlik, Mukan’ın en yüksek kağan oluşuyla açıklanmıştır. Döneminin her başarısı, onu bizzat kazanmış olsun ya da olmasın, ona yazıldı.[20]

Jiu Tang Shu batının kurucusunu, daha sonraki bir batı prensinin soy kütüğünde anar.[21] Pasaja göre İstemi şanyuyu izledi. On büyük reise ve yüz bin askere komuta ederek batı bölgelerinin Hu krallıklarını yatıştırmaya gitti. Kendini kağan yaptı ve halkına on soyadının boyları adını verdi.[21] Modern anlatılar, pasajdaki şanyunun Bumin olduğunu kabul eder. Pasajın, doğu ile batı ayrımının fiilen iki kardeşin zamanından beri var olduğunu gösterdiğini düşünürler.[22] Xin Tang Shu, İstemi’nin oğlu Tarduş Kağan’ın, Wusunların eski topraklarını doğu Göktürklerinden ayrı olarak elinde tutan ilk kişi olduğunu ekler.[23]

I. Hüsrev ile ittifak

Eftalitler Soğdiyana’yı garnizonlarla yönetiyordu. En büyük garnizonları Buhara’daydı.[24] Buhara kayıtlarına dayanan bir anlatıya göre yedi Soğd kralı şehirde toplandı ve İstemi’ye haber göndererek Eftalitleri ülkelerinden kovmasını istedi.[25]

İran kralı I. Hüsrev’in de Eftalitlerle görülecek kendi hesabı vardı. Eftalitler dedesi Firuz’u öldürmüştü.[26] Taberî’ye göre Hüsrev, Eftalitlere karşı yürümeden önce kağanla evlilik yoluyla ittifak kurdu. Kağana planını bildirdi ve onun da Eftalitlere karşı yürümesini istedi.[26] Hüsrev ardından Eftalit kralını öldürdü ve bütün ailesini yok etti. Belh’in ötesine ilerledi, birliklerini Fergana’ya yerleştirdi.[26] Hüsrev’in ırmağın ötesindeki ülkeyi hiç elinde tutup tutmadığı sorgulanmıştır. İstemi kuzeyden saldırırken Hüsrev’in olsa olsa Belh ve Toharistan’a kadar ulaştığı ileri sürülür.[27]

Taberî evlilikten doğan çocuğun adını da verir. Hüsrev, halefi olarak annesi kağan ile hatunun kızı olan Hürmüz’ü seçti.[28] Ermeni bir yazar kraliçenin adını Kaien olarak veriyor görünür.[29] Evliliğin tarihi tartışmalıdır. Bir rekonstrüksiyon ittifakı ve düğünü savaştan önce, 554’e koyar. Düğünün zaferin ardından yapıldığı ikinci bir rivayeti de kaydeder.[30] Üçüncü bir anlatı evliliği savaşı bitiren antlaşmaya yerleştirir. Gelinin adını Kayan olarak verir ve IV. Hürmüz’ü büyük olasılıkla onun oğlu sayar.[31]

Eftalitlerin düşüşü

Taberî’nin Eftalit savaşı anlatımı zaferi kağana verir.[32] Kağan Göktürklerin en cesuru ve en güçlüsüydü, en kalabalık birliklere de sahipti. Eftalitlerin kralı Warz’ı ordusunun büyük bölümüyle birlikte öldürdü.[32] Hüsrev’in eline geçmiş kısımlar dışında onların servetini ve topraklarını aldı.[32] Taberî ona Sincibu der, Menandros ise Silziboulos ya da Dizaboulos. İki adın tek ad olduğu, kişinin de İstemi olduğu kabul edilir.[33] Menandros bu yıllardan İstemi’nin bir övünmesini aktarır.[34] İstemi, Avarların ne kuş ne de balık olduğunu söyledi. Eftalitlere karşı savaşı bitince onların da üzerine yürüyecekti.[34]

Göktürkler 557’de ya da 560’ta Soğdiyana’ya girdi.[35] Bir rekonstrüksiyona göre son çarpışma Buhara savaşıydı. İstemi’nin orduları burada Eftalit hükümdarı Gadfar’ın garnizonunu yendi.[36] Anlatıldığına göre çarpışma yedi gün yedi gece sürdü. Sekizinci gün Göktürkler yarıp geçti.[36] Eftalit komutanlarından Faganiş güneye, Baktriya’ya kaçtı. Gadfar İranlılara sığındı.[36] Kaynak göstermeyen daha eski bir ifade ise Göktürk zaferini Nesef’e yerleştirir.[37]

Ardından İran ordusu bizzat Hüsrev’in komutasında Ceyhun’da göründü. Savaş olmadı.[38] İstemi ile Hüsrev savaşı aralarında gizlice tasarlamıştı.[38] Göktürkler kuzeydoğudan, İranlılar güneybatıdan saldırmıştı.[2] İki kralın nerede ve nasıl anlaştığı kayıtlı değildir.[38]

Eftalit çöküşünün tarihi

Çöküşün yılı tartışmalıdır. Bir hesap onu 560 dolaylarına koyar ve sonunu Buhara savaşı sayar.[2] İkinci bir hesap Eftalit devletinin yıkılışını 557’ye koyar.[39] Üçüncüsü onu 563 ile 567 arasına yerleştirir.[40] Bu üçüncü hesap Menandros’un iki parçasına dayanır. Birinde İstemi, Eftalit savaşı biter bitmez Avarlara saldıracağına söz verir. Ötekinde 568 elçileri Eftalitlerin tümüyle boyun eğdirildiğini bildirir.[40] İlk parça bir yıl vermez.[34] Parça, kopuk özdeyişler arasında günümüze ulaşmıştır. 562 olaylarından sonraki yeri editörün düzenlemesidir. Başka hesaplar 557, 558, 563 ve 565’i verir.[41] Bir başka anlatım, İran’ın fırsatını da aynı yıllara, 563 ile 567’ye bağlar. I. Hüsrev Eftalit imparatorluğunu yıkmak istiyordu ve düşmanları yayılmakta olan Göktürk devletiyle savaştığı sırada fırsatını buldu. Bu anlatıma göre 567’den sonra Ceyhun’un kuzeyindeki Eftalit toprakları Göktürk denetimine girdi, Hüsrev de güneyi pek savaşmadan elde etti.[42] Çin yıllıkları bir Eftalit elçiliğini son kez 558’de kaydeder, İran ise Eftalitlere en az 545’e kadar haraç ödedi.[42]

Menandros bir İran iddiasını da kaydeder.[43] 562 barış görüşmelerinde İran elçisi, Hüsrev’in Eftalitlerin gücünü devirdiğiyle övündü.[43] 568’e gelindiğinde Konstantinopolis’teki Göktürk elçileri II. Justinos’a Eftalitleri haraca bağladıklarını söyleyebiliyordu.[44] Eftalitlerin bütün gücünü ele geçirip geçirmedikleri sorulunca şöyle karşılık verdiler: tamamen.[44]

Ceyhun’da paylaşım

Galipler Eftalit topraklarını paylaştı.[45] Ceyhun’un kuzeyindeki ve doğusundaki her şey Göktürklere, batısındaki her şey İran’a düştü. Buhara ikisinin arasında kalıyordu.[45] Göktürk kağanlığı ilk kez Sasani İranıyla doğrudan komşu oldu.[4] Buhara’nın güneydoğusundaki küçük bir bölge iki tarafa da düşmedi. Bu bölge sonradan bir sürtüşme noktası oldu.[4] Irmağın kuzeyindeki Demir Kapı geçidi iki imparatorluk arasındaki sınırı belirliyordu.[37]

İranlı ve Arap tarihçiler büyük payı İran’a verir.[46] Dineverî’nin rivayetinde Hüsrev Toharistan’ı, Zabulistan’ı, Kabilistan’ı ve Çağaniyan’ı aldı. İstemi ise Buhara’ya kadar Çaç’ı, Fergana’yı, Semerkant’ı, Keş’i ve Nesef’i aldı.[27] Dineverî ayrıca Hüsrev’in oğlu Hürmüz’ün sonradan kağanı bütün bu topraklardan çıkardığını ekler.[27] Bazı araştırmacılar bu eki reddeder, çünkü Menandros’a göre Soğdlular Eftalitlerin düşüşünden sonra Göktürklerin tebaasıdır.[27] Başka bir rekonstrüksiyon paylaşım antlaşmasını 566’ya ya da 571’e tarihler.[47] Bu rekonstrüksiyonda Hüsrev, Amu Derya’nın güneyindeki bütün eski Eftalit topraklarını alır. Göktürklere ise Soğd, Şaş, Fergana ve Doğu Türkistan düşer.[47]

Sınır hemen oturmadı. İstemi Eftalit artıklarını kovalamadı. Onlara bir antlaşma önerdi. Eftalit soylularının Baktriya’da kral ilan ettiği Faganiş, İstemi’nin vasalı oldu.[48] Eftalit savaşçıları İstemi’nin ordusuna alındı ve küçük krallık unvanlarını korudu.[48] Bir anlatıya göre 560’ta bir Göktürk kuvveti İran’ın içinde, Hazar kıyısındaki Gürgan’da göründü.[49] Hüsrev oraya yürüdü ve İstemi ile bizzat buluştu. İstemi savaş istemediğini bildirdi.[49] Bu buluşmada İstemi Faganiş’i İran’a teslim etti. Eftalitlerin bir bölümü de Sasanilere bağımlı oldu.[49] Karşılığında iki hükümdar sınırı Aral Gölü’nden itibaren Ceyhun boyunca belirledi. Bir saldırmazlık antlaşması da yaptılar. Antlaşma, İstemi’nin kızının Hüsrev ile evlenmesiyle mühürlendi.[50]

Göktürk egemenliği altında Soğdiyana

Soğdiyana’nın tek bir kralı yoktu.[4] Her şehrin kendi kralı ya da kraliçesi vardı.[4] Göktürkler ülkenin yeni efendileri oldu. Aralarında Buhara ile Semerkant’ın da bulunduğu bütün şehirleri korumaları altına aldılar.[4] Aşina soyluları Buhara’ya yerleşti ve orada bir Göktürk garnizonu kaldı. Ordunun büyük bölümü ise bozkıra döndü.[51] İzleyen yıllarda pek çok Göktürk, aralarında Taşkent ile Semerkant’ın da bulunduğu İpek Yolu şehirlerine yerleşti. Orada Soğdlularla yakın temasa geçtiler.[52] İstemi döneminde onlarca yıllık savaşta hasar görmüş kanallar onarıldı. Taşkent vahasının çömlekçileri ve camcıları da zanaatlarını geliştirdi.[53]

Soğd şehirleri kağanlık altında geniş bir özerklik korudu. Soğdca da kağanlığın resmî dillerinden biri olarak kullanıldı.[54] 560 fethinden sonra Soğdlular ile Göktürkler arasında gerçek bir kaynaşma olduğu ileri sürülmüştür.[55] Yedinci yüzyılın sonunda Pencikent krallarından biri bir Göktürk’tü.[55] Taşkent vahası Çaç, paylaşımın her anlatımında Göktürklere düştü. Sonradan Tong Yabgu’nun merkezinin yanı başında yer aldı.

Soğdlular baştan beri Göktürk hükümdarlık merkezinde bulunuyordu.[56] Batı Wei’nin 545’te Bumin’e gönderdiği ilk elçi, Jiuquan’lı bir Soğdlu olan An Nuopantuo’ydu.[57] Soğdlular kağanlığın ticari çıkarlarını yönetti. Kağanlığı, Göktürklerin Çin’den çektiği ipeğin son pazarı olan Konstantinopolis’e yönelmeye teşvik ettiler.[58]

İpek Çin’den geliyordu.[18] Zhou Shu, evlilik ittifakından sonra Zhou yönetiminin Göktürklere her yıl yüz bin top ipek verdiğini kaydeder. Aynı metne göre Qi de aynısını yapmak için hazinesini boşalttı.[18] İmparatorluğun Soğdluları Göktürk prenslerine, fazlayı batıya taşıyarak bu ipeğin kazancını iki katına çıkarmayı önerdi.[59] Soğd ticaret ağının batıdaki bütün büyümesi bu öneriden doğdu.[59]

İran’a elçilikler

Batı pazarına giden ilk yol İran’dan geçiyordu.[3] Menandros’a göre Göktürklerin gücü büyüyünce, bir zamanlar Eftalitlerin, şimdi Göktürklerin tebaası olan Soğdlular krallarından İranlılara bir elçilik gönderilmesini istedi.[3] Medlere ham ipek satmak istiyorlardı.[3] İstemi kabul etti ve Maniah başkanlığında Soğdlu elçiler gönderdi.[60] Bir anlatı Ktesifon’a giden elçilikleri 568’e tarihler.[53] Anlatıya göre Soğd tüccar loncalarının başları, Hüsrev’den İran boyunca ticaret yapma hakkı istemek için İstemi’den izin ister. İstemi gönülsüzce kabul eder.[61]

Menandros’a göre Hüsrev bu ticareti istemiyordu. Ticaret, Göktürklere İran topraklarına serbestçe girme olanağı verecekti.[60] Hüsrev elçileri günden güne oyaladı, sonra danıştı. Danışmanı, kendi halkını Göktürklere ele verip sonra İranlıların tarafına geçmiş bir Eftalit olan Katulf’tu.[60] Katulf krala ipeği değerinden satın alıp elçilerin gözü önünde yakmasını öğütledi. Böylece kral onlara haksızlık ediyor görünmeyecek, Göktürklerden hiç ipek istemediği de açıkça anlaşılacaktı.[60] İpek yakıldı. Elçiler hoşnutsuz biçimde evlerine döndü.[60] Farklı bir rivayette mallar açık sokakta yakıldı. Böylece Hüsrev İran’ın çıkarı için davrandığını gösterebilecekti.[62]

Bu kez Göktürklerden oluşan ikinci bir elçilik izledi.[60] Hüsrev, görevlileri ve Katulf, Göktürklerle dostluğu İran’ın çıkarına tümüyle aykırı buldu, “çünkü İskit soyu güvenilmezdir”.[63] Hüsrev elçileri zehirletti. Menandros’ta üç ya da dördü dışında hepsi yemeklerine katılan zehirle öldü. İranlılar kuzeylilerin İran’ın kuru sıcağına dayanamadığını yaydı.[5] Başka bir rivayete göre elçiliğin bir bölümü bir akşam yemeğinde zehirlendi ve yalnızca birkaç Göktürk bağışlandı.[64] Menandros’un kurnaz ve zeki diye nitelediği İstemi, elçilerinin öldürüldüğünü anladı.[5] Menandros “İranlılar ile Göktürklerin düşmanlığı bundan başladı” diye yazar.[5]

İpeğin yakılması bir abluka değil, bir sınır politikası olabilir. Sasanilerin kendi tüccar sınıfı vardı ve yabancı tüccarları sınır pazarlarında tutuyorlardı.[65] Ortak zaferden sonra İran yönetimi Göktürkleri her yoldan dizginlemeye karar verdi.[66] İlk adım, Göktürk yayılışının en simgesel ürünü olan ipeği kullanmayı kibirle reddetmekti. İpeği el koymak yerine yakmak, Göktürklere savaş bahanesi vermedi.[66]

Bunun üzerine Maniah, İstemi’ye ipeği her halktan çok kullanan Romalılarla dostluk kurmasını öğütledi. Onlara bizzat gitmeyi önerdi.[5] Kafkasya’yı aştı ve II. Justinos’un dördüncü yılının başında Konstantinopolis’e ulaştı.[3] Bir hesap varışını 568 yazına koyar.[67] Orada Göktürk elçileri barış ve bir askerî ittifak istedi. Dünyanın kendi bölgelerindeki Roma’nın her düşmanına savaş açmayı önerdiler.[68]

Hüsrev’in tahkimatı ve Sul’da İstemi

Hüsrev kuzey sınırını tahkim etti. Taberî’nin bildirdiğine göre Sul bölgesinde, halk ani bir saldırıdan korunabilsin diye Gürgan’da çıkarılan taşla şehirler, kaleler ve surlar yaptırdı.[69] Sul kapısını ve kuzeyden gelecek bir düşmanın geçmek zorunda olduğu yolları ve geçitleri de tahkim etti.[70] Sul, Hazar Denizi’nin güneydoğusunda, Gürgan’da bir yerle özdeşleştirilmiştir.[71] Bu özdeşleştirmeye göre Taberî, Gürgan surlarını Kafkasya surlarıyla karıştırır. Kağanın hedefi de o zaman Horasan’ın Gürgan surlarının koruduğu kısmıdır.[33]

Taberî ardından İstemi’yi kapıya getirir.[32] Kağan Abhazları, Bangarları ve Balangarları kendi tarafına çekti. Bunlar ona, İran krallarının kendilerini hep ödemelerle yatıştırdığını söyledi.[32] Yüz on bin savaşçıyla yola çıktı ve Sul’a yaklaştı.[72] Kendisi için para, üç halk için de eski ödemeleri istedi. Bunlar reddedilirse ülkeyi çiğneyeceğini söyleyerek tehdit etti.[72] Hüsrev reddetti.[70] Sul kapısı tahkim edilmişti ve beş bin adam Ermeni sınırını tutuyordu.[70] İstemi tahkimatın ne kadar güçlü olduğunu duyunca adamlarıyla birlikte ülkesine döndü.[70]

Taberî bu talep için bir yıl vermez. Göktürkler ile İranlıların ancak Eftalit devletinin düşüşünden sonra çatışabileceği ileri sürülmüştür. Bu görüş, kağanın 569’da ya da 570’te İran’a karşı yaptığı cüretli bir sefere dikkat çeker.[33]

İstemi’nin İran seferi, 569

II. Justinos, Kilikyalı ve o sırada doğu şehirlerinin generali olan Zemarkhos’u Maniah ile birlikte geri gönderdi.[68] Elçilik Ağustos başında, Justinos’un saltanatının dördüncü yılının sonunda Konstantinopolis’ten ayrıldı.[68] Justinos’un Kasım 565’teki tahta çıkışından sayılırsa bu Ağustos 569’dur. Daha eski bir hesap yola çıkışı Ağustos 568’e koyar.[73] İstemi elçiliği Ektag adlı bir dağda, bir çadırda, iki tekerlekli altın bir sandalyede oturarak kabul etti.[74]

Zemarkhos henüz hükümdarlık merkezindeyken İstemi onu İranlılara karşı seferine götürmeye karar verdi.[75] Zemarkhos yirmi hizmetkâr ve yoldaşla onu izleyecekti. Öbür Romalılar ise Kholiatai ülkesinde beklemeye gönderildi.[75] Yürüyüş sırasında Talas adlı bir yerde konakladılar. Orada bir İran elçisi İstemi’yi karşıladı.[76] İstemi iki elçiyi de bir şölene çağırdı ve Romalılara daha şerefli yeri verdi.[77] İranlılardan gördüğü haksızlıklardan uzun uzun yakındı ve savaşa bu yüzden gittiğini söyledi.[77] İran elçisi sofrada susma geleneğini bozdu. Öyle hararetle karşılık verdi ki orada bulunanlar öfkesine şaştı.[77] Sonra ayrıldılar. İstemi İranlılara karşı seferi hazırladı.[77]

Sefer daha küçük bir yağma akını olabilir. Bu anlatıya göre elçinin öfke patlaması İstemi’yi saldırı kararında pekiştirdi.[78] Aynı anlatı İstemi’nin İran seferini 569’a tarihler.[79] Menandros seferin nasıl geçtiğini söylemez. İstemi, Zemarkhos’u ölmüş olan Maniah’ın yerine yeni bir Göktürk elçisi Tagma Tarkan ile birlikte geri gönderdi.[77]

Sonraki haber Roma tarafından, 570 yılı altında gelir.[80] Menandros’a göre Roma ile İran arasındaki savaşın pek çok nedeni içinde Justinos’u en çok harekete geçiren Göktürklerdi.[6] Göktürkler Medya’yı istila etmiş ve ülkeyi yakıp yıkmıştı. Justinos’u kendileriyle birlikte İranlılara karşı savaşa çekmek için bir elçilik de gönderdiler.[6] Elçilerin savına göre Romalılar bir yandan, Göktürkler öbür yandan saldırırsa İran devleti ortada ezilip yok olacaktı.[6] Bu umutlar Justinos’u coşturdu. İran gücünü kolayca devireceğini düşündü ve Göktürklerle dostluğu sağlam tutmak için elinden geleni yaptı.[6]

İran’a karşı Bizans ile ittifak

Ardından gelen Roma-İran savaşı 571’den 590’a kadar yirmi yıl sürdü.[81] Bu savaşın başlıca nedeni olarak Göktürk entrikaları gösterilir.[81] Başka anlatılara göre ise Göktürkleri durmadan kışkırtan Romalılar da yirmi yıl savaşının nedenleri arasındadır.[33] II. Justinos ile ittifak ilk gününden İran’a yönelikti. Göktürk-Bizans ittifakı sürdüğü sürece bu yönünü korudu.

576’da Roma elçisi Valentinos, antlaşmayı yenilemek için İstemi’nin oğlu Turxanthos’a geldi.[82] Ona antlaşmanın şartlarını hatırlattı: Zemarkhos ilk geldiğinde baba, Romalıların dostunun kendi dostu, düşmanlarının da kendi düşmanı olacağını bildirmişti.[83] Romalılar o sırada İranlılarla savaştaydı. Valentinos bu yüzden Turxanthos’tan, uygun anda onun da İranlılara saldırmasını istedi.[83] Valentinos’a göre baba, İranlıların değil Romalıların dostu olmayı kendi isteğiyle seçmişti.[84]

Valentinos, Turxanthos’u az önce ölen babasının yasını tutarken buldu. Roma elçileri, Göktürk yas âdetinin gerektirdiği gibi yüzlerini hançerleriyle kesmek zorunda kaldı.[85] Turxanthos Roma’yı aldatmakla ve kendi kaçak köleleri olan Avarlarla antlaşma yapmakla suçladı.[86] Elçilik Kırım’daki Bosporos’a bir Göktürk saldırısıyla sona erdi. Böylece batıdaki anlaşmazlık Göktürklerin Avrupa’ya yayılışına ve Avrupa’daki Türk boylarına geçti.[87]

İlk büyük Göktürk-İran savaşı, 588–589

Babasının ölümünden sonra batıyı İstemi’nin oğlu Tarduş devraldı.[88] Sui imparatorunun 580’li yılların başından kalma bir fermanına göre, Tarduş Jiuquan’a saldırdıktan sonra Hotan, İran ve Eftalitler adlı üç devlet aynı anda ayrıldı.[19] Bazı araştırmacılar fermandan, Tarduş’un bu devletleri daha önce boyunduruğu altında tuttuğu sonucunu çıkarır.[89]

588’de çatışma Ceyhun’da açık savaşa dönüştü.[90] Taberî istilayı IV. Hürmüz’ün on birinci yılına tarihler. Göktürklerin en yüksek kralı Şaba, üç yüz bin adamla Hürmüz’e karşı yürüdü ve Badgis ile Herat’a ulaştı.[91] Taberî’nin anlatımında aynı sırada Roma imparatoru Suriye çölüne ilerledi. Hazarların kralı da Derbent’e geldi.[92] Hürmüz, general Behram Çubin’i on iki bin adamla Şaba’nın üzerine gönderdi.[93] Görüşmeler ve çarpışmalardan sonra Behram, Şaba’yı bir okla öldürdü.[94]

Ardından Şaba’nın oğlu Parmuda geldi.[95] Behram onu yendi ve kalelerinden birine kapattı. Teslim olana kadar sıkıştırdı, sonra kalenin hazinesiyle birlikte tutsak olarak Hürmüz’e gönderdi.[95] Seâlibî’nin rivayetinde kale, Buhara’ya bir günlük yürüyüş mesafesindeki Baykend’dir. Burası tüccar şehri Paykent’tir.[96] Baykend, Şaba’nın hazinesini sakladığı kale olabilir.[97]

Şaba’nın kim olduğu tartışmalıdır. Bir rekonstrüksiyon önderi Bağa yapar. Bağa küçük kağan olarak istilaya girişti. Ceyhun’u geçtikten sonra Belh’i, Herat’ı, Talekan’ı ve Badgis’i aldı. Hirkanya’ya kadar ilerledi.[7] Behram onu Nisan 588’de Hirkanya kayasında karşıladı ve yendi. Göktürkleri Ceyhun’a kadar kovaladı.[98] Bu rekonstrüksiyona göre Behram’ın Göktürk önderini kendi okuyla öldürdüğü hikâyesi, İran anlatıcılığının tipik bir toposudur.[99] Şaba ayrıca Tarduş’un bir oğlu sayılmış, yenilgisi de 589’da Herat’a konmuştur.[100] Üçüncü bir açıklamaya göre Şaba ile oğlu, Göktürklere bağlı küçük bir Soğd hanedanının prensleridir.[97] Dayanağı addır. Ad, Çin tarihlerinde Ceyhun devletlerinin birkaç prensinin aile adı olan Zhaowu ile özdeşleştirilir.[101]

Bizans aynı yıllarda İran ile savaştaydı. Bazı araştırmacılar istilayı, batı Göktürkleri, Bizans ve onun Arap müttefiklerinin ortak bir çabasının parçası olarak görür.[102] Theophylaktos, Göktürklere karşı zaferi bizzat Hürmüz’e verir. Behram Türk seferinde öne çıkmıştı. Ardından Suania’ya saldırdı ve oranın ganimetini krala gönderdi. Sonra Romalılar onu Albanya’da yendi.[103] 589’da Behram doğuya yürüdü, Herat’ı geri aldı ve Buhara ülkesine ulaştı.[99] Göktürkler Ceyhun boyundaki yerleşimleri yitirdi. Bu yerleşimler sonradan yeniden onlara geçti.[104] 588–589 savaşı, Göktürkler ile İran arasındaki ilk büyük savaştı.

Göktürkler arasında Behram Çubin

Behram, Hürmüz’e karşı ayaklandı ve kendini kral yaptı. Ardından gelen iç savaşı, Bizanslıların desteklediği genç II. Hüsrev’e kaybetti.[99] Taberî’nin anlatımında yenilen Behram Horasan’a kaçtı ve oradan Göktürklere geçti.[105] Göktürk kralının merkezinde büyük saygı görerek yaşadı. Sonra Hüsrev değerli bir mücevherle bir ajan gönderdi. Ajan kralın eşi hatunu kazandı, hatun da Behram’ın üzerine suikastçılar saldı.[106] Başka bir anlatıya göre Behram Suyab’da saygın bir generaldi. Orada, bir İran ajanı onu zehirlemeden önce Aşinalar içindeki bir komployu ortaya çıkardı.[99]

Göktürkleri savaş alanında yenmiş bir İranlı general, bir iki yıl sonra onların arasında sığınak buldu. Bundan, iki halk arasında gerçek bir kültürel düşmanlık bulunmadığı sonucu çıkarılmıştır.[107]

590’dan sonra Ceyhun ülkeleri

Ermeni tarihçi Sebeos, İranlı general Smbat Bagratuni’nin Kuşanlara ve Eftalitlere karşı seferlerini anlatır.[108] Kuşan kralları, kuzey ülkelerinin kralı olan büyük kağanı yardıma çağırdı.[109] Üç yüz bin kişilik bir ordu Ceyhun’u geçti. İran’ın yardım kuvvetini yendi ve Rey ile İsfahan’a kadar akınlar yaptı.[110] Kağanın emriyle ırmağı yeniden geçip yurduna döndü.[111] Bunun üzerine Smbat Belh’i, Herat’ı, Badgis’i, Toharistan’ı ve Talekan’ı yakıp yıktı ve Merv yakınlarında konakladı.[112] Sefer 597 ve 598’e tarihlenmiştir.[113] Daha geç bir tarihleme onu 614 ve 615’e koyar. Bu tarihlemede Göktürkler yalnızca ilk sefer yılında yer alır.[114] Daha erken tarihlemeden, 598’e gelindiğinde Toharistan, Belh, Badgis, Herat ve Talekan’ın Kuşan prenslerince yönetildiği sonucu çıkar. Bu prenslerin bir kısmı belki Eftalit soyundandı ve Göktürklerin üst egemenliğini tanıyordu.[115]

Üçüncü bir anlatı 606 ve 607’de bir savaş daha sayar.[116] Göktürkler İran’ın derinliklerine, Rey ve İsfahan’a kadar ilerledi. Sonra batı yabgusu Şegui bilinmeyen nedenlerle orduyu Orta Asya’ya geri çekti.[116] Ardından Bagratuni hanedanından bir general, hâlâ Göktürklerin vasalı olan Eftalitleri Belh yakınlarında yendi.[116] Aynı anlatıya göre sekiz yıl sonra Tong Yabgu Baktriya’yı geri aldı.[116] 625’te egemenliğini ancak kısmen tanıyan Eftalitlere karşı sefere çıktı. İndus’a kadar ilerledi.[117]

Tong Yabgu ve Kafkasya seferi

Tong Yabgu, Tarduş’un torunuydu. Batıda ağabeyi Şegui’nin yerine geçti.[23] Jiu Tang Shu’ya göre kuzeyde Tiele’yi kendine kattı, batıda İran ile savaştı, güneyde Jibin’e komşu oldu.[118] Xin Tang Shu’ya göre İran’ı ve Jibin’i dize getirdi ve birkaç yüz bin okçuya komuta etti. Aynı metin, merkezini Shi’nin kuzeyindeki Bin Pınar’a taşıdığını söyler.[23] Shi, Taşkent krallığı, yani Çaç ülkesidir.[119] Batı ülkelerinin krallarına elteber unvanını verdi. Onları denetlemek ve vergileri toplamak için her birinin başına bir tudun koydu.[23]

İmparator Herakleios, Kafkasya seferi için Göktürkleri müttefik olarak istiyordu.[8] Planı, İran’ı kıskaca almaktı: kendisi batıdan, Göktürkler kuzeyden saldıracaktı.[8] Movsēs Dasxurancʿi’nin derlediği Kafkas Albanlarının Ermenice tarihine göre Herakleios, Andre adlı bir soyluyu kuzeye gönderdi. Andre muazzam hazine vaatleri taşıyordu. Görevi, Čoł kapılarını açtırmaktı.[120] Karşılık veren kişi, kuzey kralının naibiydi ve krallıkta ondan sonra ikinci geliyordu. Adı Jebu Xak’an idi.[120] İmparatorun öcünü düşmanlarından almaya söz verdi. Antlaşmayı mühürlemek için elçiyle birlikte seçme bin kadar atlı okçu gönderdi.[120]

II. Hüsrev’in otuz sekizinci yılında, öldürüldüğü yıl, Jebu Xak’an oğluyla ve sayısız kuvvetle geldi.[121] İran krallarının Kafkasya ile Hazar Denizi arasındaki geçitlere büyük masrafla yaptırdığı surlar daha en başta temellerine kadar yıkıldı.[121] Ardından kuzey ordusu ile imparator, Romalı mühendislerin yaptığı makinelerle Tiflis’i birlikte kuşattı.[122] İtirafçı Theophanes kuzey komutanına Ziebel adını verir ve onu rütbede kağandan sonra ikinci sayar.[123] Ziebel Tiflis önünde Herakleios ile buluştu. Oğlunu takdim etti ve ona kırk bin seçkin adam verdi.[123] Bu adamlar eylülden itibaren imparatorla birlikte İran’a yürüdü. Kış bastırınca birer birer ayrıldılar ve sonunda hepsi yurduna döndü.[124]

Bir anlatıya göre komutanlar, 627’de kaynakların Hazar dediği bir orduyla Derbent önünde görünen Tong Yabgu ve yeğeni Börü Şad’dır.[125] Bu anlatıya göre Herakleios ile Tong Yabgu, Tiflis’teki Narikala kalesinin önünde bizzat buluştu.[126] İki ay sonra Tong Yabgu Suyab’a çekildi ve yeğenini şehrin önünde bıraktı.[127] Herakleios’un Ninova zaferinden sonra geri döndü. Tiflis alınıp yağmalandı.[127]

Jebu Xak’an ile Ziebel’in bizzat Tong Yabgu olup olmadığı eski bir tartışmadır. Josef Marquart Gürcülerin Gibghu’sunu, Ermeni tarihindeki Jebu Xak’an’ı ve Theophanes’in Ziebel’ini, o sırada batı Göktürklerinin kağanı olan Tong Yabgu ile özdeşleştirdi.[128] Édouard Chavannes denkliği cazip buldu ve reddetti.[129] Chavannes’a göre Theophanes de Ermeni tarihi de bu adama Hazarların bir reisi der. Hazarlar batı Göktürklerine bağlı olabilirdi, ama onlarla karıştırılamazdı.[129] Cazibe, Tong Yabgu’ya İran’a karşı tekrarlanan saldırılar yükleyen Çin kaydından geliyordu.[129]

Xin Tang Shu, Tong Yabgu’nun hikâyesini amcası Moheduo tarafından öldürülmesiyle bitirir.[23] Batı kağanlığı izleyen yıllarda dağıldı. Kafkasya’nın kuzeyindeki ülke Hazarlara geçti.[117]

İran ile çatışmaların sırası

Ceyhun’daki paylaşım ile Tong Yabgu’nun ölümü arasında Göktürkler ile İran pek çok kez silahlı çatışmaya girdi ya da çatışmanın eşiğine geldi. Bir rekonstrüksiyona göre 560’ta bir Göktürk kuvveti Gürgan’da duruyordu. Buluşma bir antlaşmayla sona erdi.[49] Taberî’de İstemi, yılını vermediği bir tarihte Sul kapısı üzerine yürür ve savaşmadan geri döner.[70] İstemi’nin 569 İran seferi ve Menandros’un 570 yılı altında kaydettiği Medya akını, ipek yüzünden yaşanan kopuşun ardından geldi.[6] İlk büyük Göktürk-İran savaşı 588 ve 589’da oldu. Bir anlatıya göre 606 ve 607’de ikinci bir savaş daha yaşandı. Tong Yabgu’nun seferleri diziyi 625’te ve Kafkasya’da 627 ile 628’de kapattı.[116]

588’le başlayan bir sayım İran’a karşı 588, 606 ve 627’de üç savaş verir.[130] Aynı sayıma göre Göktürkler bu üç savaşta Soğdiyana’nın geri kalanını, Baktriya’nın ve Kafkasya’nın büyük bölümlerini kazandı. İranlılar ise onları neredeyse her seferinde geri püskürttü.[130] Menandros düşmanlığın kendisini elçilerin zehirlenmesinden başlatır.[5]

Önemi

Yayılış bozkırı vaha şehirlerinin ticaretine bağladı. Göktürk imparatorluğu Avrasya boyunca bir ticaret köprüsü oldu. Bir pax turcica malların doğu ile batı arasında serbestçe dolaşmasını sağladı.[131] Bunun aracı Soğdlulardı.[58] Maniah İran’a ve Konstantinopolis’e giden elçilikleri yönetti. Oğlu da İstemi’nin hükümdarlık merkezinde onun rütbesini devraldı.[132] Bedeli, İran ile uzun aralarla 560’lı yılların ipek elçiliklerinden 628’deki Tiflis kuşatmasına kadar süren bir çatışmaydı.

Bazı araştırmacılar ipek ticaretinin ekonomisini öne alır. Rouranlara karşı kazandıkları zaferden sonra Göktürkler, Çin ile Bizans arasındaki ipek ticaret yollarını denetliyordu. İpeği İranlı aracılar olmadan doğrudan Bizans’a satabiliyorlardı, bu da İran ile savaşa yol açtı.[133] Göktürklerin batıdaki müşterileri için de Çin ipeğine ihtiyacı vardı, onlara göre bu, Çin sınırındaki savaşlarının çoğunu açıklar.[134]

Ceyhun’daki paylaşım iki tarafa da bir sınır verdi. Sonraki her savaş bu sınırın üzerinden yapıldı. İstemi döneminde başlayan Göktürk-Soğd dostluğu Yunanistan’dan Moğolistan’a uzandı ve Uygurlar çağına kadar sürdü.[48]

Notlar

  1. ^ a b Yavuz 2025, p. 260
  2. ^ a b c Yavuz 2025, p. 89
  3. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 45
  4. ^ a b c d e f Yavuz 2025, p. 274
  5. ^ a b c d e f g Menander Protector; Dindorf 1871, p. 47
  6. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68–69
  7. ^ a b Yavuz 2025, p. 323–324
  8. ^ a b c Yavuz 2025, p. 361
  9. ^ a b Yavuz 2025, p. 252–253
  10. ^ a b Yavuz 2025, p. 444
  11. ^ Yavuz 2025, p. 260–261
  12. ^ a b Yavuz 2025, p. 261–262
  13. ^ a b Yavuz 2025, p. 262–263
  14. ^ Yavuz 2025, p. 263
  15. ^ Yavuz 2025, p. 265
  16. ^ Yavuz 2025, p. 265–266
  17. ^ Yavuz 2025, p. 267
  18. ^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  19. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  20. ^ Chavannes 1903, p. 227
  21. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Chavannes 1903, p. 38
  22. ^ Chavannes 1903, p. 38
  23. ^ a b c d e Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  24. ^ Yavuz 2025, p. 268–269
  25. ^ Yavuz 2025, p. 269–270
  26. ^ a b c Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  27. ^ a b c d Nöldeke 1879, p. 159
  28. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
  29. ^ Nöldeke 1879, p. 264
  30. ^ Kurbanov 2010, p. 185–186
  31. ^ Yavuz 2025, p. 279
  32. ^ a b c d e Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  33. ^ a b c d Nöldeke 1879, p. 158
  34. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 9
  35. ^ Yavuz 2025, p. 270–271
  36. ^ a b c Yavuz 2025, p. 272
  37. ^ a b Chavannes 1903, p. 229
  38. ^ a b c Yavuz 2025, p. 272–273
  39. ^ Golden 1992, p. 83
  40. ^ a b Chavannes 1903, p. 226
  41. ^ Kurbanov 2010, p. 187–188
  42. ^ a b Kwanten 1979, p. 22
  43. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 17
  44. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 48
  45. ^ a b Yavuz 2025, p. 273
  46. ^ Chavannes 1903, p. 228
  47. ^ a b Kurbanov 2010, p. 189
  48. ^ a b c Yavuz 2025, p. 275
  49. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 278
  50. ^ Yavuz 2025, p. 278–279
  51. ^ Yavuz 2025, p. 273–274
  52. ^ Yavuz 2025, p. 276
  53. ^ a b Yavuz 2025, p. 280
  54. ^ Golden 1992, p. 144–145
  55. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 200
  56. ^ Golden 1992, p. 122
  57. ^ de la Vaissière 2005a, p. 204
  58. ^ a b Golden 1992, p. 128
  59. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 210
  60. ^ a b c d e f Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46
  61. ^ Yavuz 2025, p. 280–281
  62. ^ Yavuz 2025, p. 282
  63. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46–47
  64. ^ Yavuz 2025, p. 282–283
  65. ^ de la Vaissière 2005a, p. 231
  66. ^ a b de la Vaissière 2005a, p. 232
  67. ^ Yavuz 2025, p. 285
  68. ^ a b c Menander Protector; Dindorf 1871, p. 49
  69. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 157–158
  70. ^ a b c d e Tabari; Nöldeke 1879, p. 159–160
  71. ^ Nöldeke 1879, p. 123
  72. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 159
  73. ^ Yavuz 2025, p. 290
  74. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 50–51
  75. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52
  76. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 52–53
  77. ^ a b c d e Menander Protector; Dindorf 1871, p. 53
  78. ^ Yavuz 2025, p. 292
  79. ^ Yavuz 2025, p. 388
  80. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 68
  81. ^ a b Chavannes 1903, p. 239
  82. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 84–86
  83. ^ a b Menander Protector; Dindorf 1871, p. 86
  84. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 88
  85. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 89
  86. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 87
  87. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 89–90
  88. ^ Yavuz 2025, p. 294
  89. ^ Chavannes 1903, p. 49
  90. ^ Yavuz 2025, p. 323
  91. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
  92. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269–270
  93. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 270–271
  94. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 271
  95. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 272
  96. ^ Chavannes 1903, p. 242
  97. ^ a b Chavannes 1903, p. 243
  98. ^ Yavuz 2025, p. 324
  99. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 325
  100. ^ Golden 1992, p. 132
  101. ^ Nöldeke 1879, p. 269
  102. ^ Golden 1992, p. 133
  103. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80-83
  104. ^ Yavuz 2025, p. 332
  105. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 287
  106. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 289
  107. ^ Yavuz 2025, p. 326
  108. ^ Sebeos, ch. 28
  109. ^ Sebeos, ch. 28
  110. ^ Sebeos, ch. 28
  111. ^ Sebeos, ch. 28
  112. ^ Sebeos, ch. 28
  113. ^ Chavannes 1903, p. 251
  114. ^ Howard-Johnston 1999, p. 184
  115. ^ Chavannes 1903, p. 252
  116. ^ a b c d e Yavuz 2025, p. 359
  117. ^ a b Yavuz 2025, p. 372
  118. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Chavannes 1903, p. 24
  119. ^ Chavannes 1903, p. 24
  120. ^ a b c Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 87
  121. ^ a b Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 83
  122. ^ Movsēs Dasxurancʿi; Dowsett 1961, p. 85
  123. ^ a b Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 447
  124. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 448
  125. ^ Yavuz 2025, p. 362
  126. ^ Yavuz 2025, p. 368
  127. ^ a b Yavuz 2025, p. 370
  128. ^ Marquart 1903, p. 394
  129. ^ a b c Chavannes 1903, p. 256
  130. ^ a b Yavuz 2025, p. 428
  131. ^ Golden 1992, p. 153
  132. ^ Menander Protector; Dindorf 1871, p. 46–53
  133. ^ Kwanten 1979, p. 39
  134. ^ Kwanten 1979, p. 39–40

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Josef Marquart, Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge (1903)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Ludwig Dindorf (ed.), Historici Graeci minores, Bd. II: Menander Protector et Agathias (1871)
  • Charles J. F. Dowsett (trans.), The History of the Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci (1961)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Istemi
Devletler
First Göktürk Khaganate
Savaşlar
Göktürk Expansion into Europe · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Smbat Bagratuni's war with the khan
Halklar
History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
Trade Routes of the Steppe

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Göktürk Expansion along the Silk Road.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-expansion-along-the-silk-road/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026