I. Hüsrev

I. Hüsrev, namıdiğer Anuşirvan, 531’den 579’a kadar Sasani İran’ını yönetti. Göktürklerin tanıdığı ilk İran kralı odur, önce ortak olarak, sonra düşman olarak. İstemi ile birlikte Eftalit devletini yıktı ve topraklarını Ceyhun boyunca paylaştı. İstemi’ye karşı geçitleri tahkim etti ve pazarlarını kapattı. Soğdlu elçilerin gözü önünde yaktığı ipek, Göktürkleri İstanbul’a yöneltti.^[1] Taberî ile Menandros Protektor, Hüsrev’in Göktürklerle ilişkilerinin iki tanığıdır. Çin tarihleri Eftalit zaferini yalnızca Göktürklere yazar. Hüsrev’in adını bilmezler.^[2]

Saltanatı

Hüsrev’in saltanatının başına kadar en azından, onlarca yıl boyunca Sasaniler Eftalitlere büyük bir haraç ödemişti. Eftalitler Kral Peroz’u 484’te savaşta öldürmüş, onun halefi Kavad’ı ise birden çok kez tahta geri oturtmuştu.^[3] O yıllarda Sasani gümüşünün büyük bölümü doğuya gitti. Bu gümüş bugün hâlâ Afganistan pazarlarında binlerce parça hâlinde bulunur.^[3] Taberî’de bunu sona erdiren kral Hüsrev’dir. Sul bölgesinde şehirler, kaleler, surlar ve daha birçok yapı kurdu. Halk ani bir saldırıda bunlara sığınabilirdi.^[4] Esir alınan on bin akıncıyı Azerbaycan’a yerleştirdi. Sul Kapısı’nı, kuzeyden gelecek bir düşmanın yürümek zorunda olacağı yolları ve geçitleri de tahkim etti.^[4] Taberî, Hazar’ın doğusundaki bozkıra karşı yapılmış Gürgan tahkimatlarını Kafkasya’dakilerle karıştırmış olabilir. O zaman kağanın hedefi Kafkasya değil, Horasan olurdu.^[5] Arap geleneğinin sonradan ona taktığı ad, yani adil kral adı da bu durumda temelsiz değildir. Ancak bir İran hükümdarının adaletinin, adaletin kendisinden çok tuhaf bir sapma olduğunu da ekler.^[6]

Eftalit savaşı

Hüsrev, batı Göktürk kağanı Sincibu ile, yani İstemi ile ittifak yaparak Eftalitleri 557’de ezmiş olabilir. Bu anlatımda Hüsrev, Taberî’nin Wrz, Mesudî’nin Axšunwāz diye andığı Eftalit hükümdarını öldürür. Galipler sonra toprağı paylaşır.^[7] Taberî’nin rivayetlerinden birinde savaş yalnızca kağanındır: Sincibu, “bütün Türklerin en cesuru ve en güçlüsüydü, en kalabalık orduya sahipti ve Hayâtıla kralı Warz’ı öldüren oydu. Sayılarından ve güçlerinden korkmadan kralı ordusunun büyük bölümüyle birlikte öldürdü, servetlerini ganimet olarak aldı ve Hüsrev’in eline geçen kısımlar dışında topraklarını fethetti”.^[8] Öbür rivayette Hüsrev önce evlilik yoluyla kağanla ittifak kurdu ve ondan da yürümesini istedi. Sonra Eftalit kralını kendisi öldürdü ve Belh’in ötesine kadar ilerledi.^[9] Dineverî’ye göre Hüsrev, Eftalitlerden Toharistan’ı, Zabulistan’ı, Kabulistan’ı ve Çağaniyan’ı aldı. Aynı anlatımda Sincibu Çaç’ı, Fergana’yı, Semerkant’ı, Keş’i ve Nesef’i Buhara’ya kadar işgal etti.^[6] Dineverî, Hüsrev’in oğlu Hürmüz’ü kağanın üzerine gönderdiğini, kağanın da hepsinden vazgeçtiğini ekler.^[6] Bu son iddia, Menandros’un tanıklığına göre yanlıştır, çünkü Eftalitlerin çöküşünden sonra Soğdlular Göktürk tebaasıydı.^[6] Hüsrev kabaca Belh’e ve Toharistan’a kadar ilerledi, İstemi ise Eftalitlere kuzeyden saldırdı. İki fatih bundan sonra birbirine o kadar yakın durdu ki çatışmaları kaçınılmazdı.^[6] Göktürk tarafından bakıldığında aynı bölüşüm şöyledir: Ceyhun’un kuzeyi ve doğusu Göktürklere, batısı İranlılara düştü, ikisinin arasında da Buhara kaldı. Hüsrev ile İstemi’nin bu düzene nasıl ve nerede vardığı bilinmez.^[10] Eftalitlerin çöküşü 560 dolaylarına, 557’ye ya da 563 ile 567 arasına tarihlenir. Savaşın belirleyici çarpışması Buhara Muharebesi idi.

560 sonrası savaşın ardından geldi.^[10] Hüsrev ile İstemi Gürgan’da buluştu. Sınır Ceyhun’da belirlendi ve Eftalit hükümdarı Faganiş teslim edildi.^[10] İstemi’nin bir kızı Hüsrev’le evlendirildi ve IV. Hürmüz’ün annesi oldu. 588’de Göktürklerle savaşan kral bu yüzden bir Göktürk kağanının torunuydu.^[10] Bir hesap evliliğin 554’te kıyıldığını, bir başkası zaferden sonra kıyıldığını söyler. Sınır anlaşması 566’ya ya da 571’e tarihlenir.^[11]

Sincibu, Sul Kapısı’nda

Taberî anlaşmazlığı anlatmaya devam eder. Kağan Abhazları, Bangarları ve Balangarları yanına çekti. Onlar kağana, İran krallarının akın yapmasınlar diye kendilerine hep ödeme yaparak satın aldığını söyledi.^[12] Kağan yüz on bin savaşçıyla yola çıktı ve Sul topraklarının yakınına geldi. Sonra Hüsrev’e tehditkâr ve küstah bir mesaj gönderdi. Mesaj, kendisi için para ve üç halk için haraç istiyordu, aksi hâlde ülkeyi işgal edecek ve krala bizzat saldıracaktı.^[12] Hüsrev tehdide aldırmadı ve hiçbir isteği kabul etmedi. Sebebi, Sul Kapısı bölgesini tahkim etmiş, Sincibu’nun yürümek zorunda kalacağı yolları ve geçitleri güvenceye almış olmasıydı.^[12] Ermeni sınırını beş bin yaya ve atlının tuttuğunu biliyordu.^[12] Sincibu, Sul’daki tahkimatın ne kadar güçlü olduğunu duyunca bir şey elde edemeden halkıyla birlikte geri döndü.^[12] Bu Sincibu, Menandros’un Silzibulos’u ve Theophanes’in Sizabul’udur.^[6] Göktürklerle İranlıların çarpışması ancak Eftalit devletinin çöküşünden sonra mümkün oldu. Silzibul, Zemarkhos yanındayken 569’da ya da 570’te İran’a karşı böyle bir sefere çıktı.^[6] Menandros bu seferi Romalı elçi Zemarkhos tarafından anlatır.^[1]

İpek ve Soğdlular

Menandros, Göktürkleri batıya yönelten ipek anlaşmazlığını anlatır. Önce Eftalitlerin, şimdi Göktürklerin tebaası olan Soğdlular, ham ipeklerini orada satmak için İstemi’den İran’a bir heyet istedi. İstemi kabul etti ve heyete Maniah başkanlık etti.^[1] Hüsrev, Soğdlulara İran’a serbest giriş vermek istemiyordu. Eftalitli Katulf’un öğüdünü dinledi, ipeği adil bir fiyata satın aldı ve elçilerin gözü önünde yaktı. Bunu, haksızlık yapmış sayılmaması ve Göktürklerden ham ipek istemediğinin açıkça anlaşılması için yaptı.^[1] İstemi bunun üzerine ikinci bir heyet gönderdi, bu kez Göktürk heyeti. Hüsrev elçileri, üç dört kişi dışında zehirletti ve İran sıcağından öldüklerinin söylenmesine izin verdi.^[1] Katulf ona, Göktürklerle dostluğun İran’ın çıkarına aykırı olduğunu, çünkü İskitlere güvenilemeyeceğini söyledi.^[1] İstemi hikâyenin içyüzünü anladı. Maniah’ın öğüdüyle Romalılara yöneldi.^[1]

İpeğin yakılması bir ablukayı değil, bir politikayı gösterir. Sasaniler ticareti sınır kasabalarında izne bağlamış ve kendi tüccar sınıflarını korumuştu.^[3] Soğdlular ipeği batı sınırında satamazdı. Müsadere edilmiş hâliyle Hüsrev’in sarayında da kullanılamazdı, çünkü ipek yeni düşmanın zenginliğinin ve gücünün simgesiydi, Çin’in Göktürklere ödediği haracın ürünüydü.^[3] Ret siyasiydi. Soğdlulara değil, Göktürklere yönelikti. Soğdlu tüccarlar ise Orta Asya’nın para birimini oluşturan dirhemlerin aracılarıydı.^[3] Aynı sahnenin ikinci bir anlatımı daha renklidir. İstemi ipeğin yakıldığını Buhara’da bildirir ve “şimdi her zamankinden fazla” diyerek ikinci bir heyet yollar. Sonuçta Soğdlulara verilmeyen bir izin, Göktürklere verilmeyen bir geçiş kaldı.^[10] Zemarkhos İstemi’nin ordugâhından Talas üzerinden geri dönerken, bir İranlı elçi ondan önce oradaydı. İstemi Romalıyı İranlının üstünde oturttu ve İran’a karşı yola çıktı.^[1]

Mirası

Hüsrev 579’da öldü ve Göktürk meselesini oğluna bıraktı. Başlattığı politikanın iki ucunu iki olay belirler. Biri 588’deki ilk büyük Göktürk-İran savaşıdır, bu savaşta IV. Hürmüz, Behram Çubin’i Herat’taki Göktürk ordusuna karşı gönderdi. Öbürü Herakleios’un 627’de Derbent’te ve Tiflis önünde Göktürklerle kurduğu ittifaktır. Bu politika, bozkıra karşı tahkim edilmiş bir sınır ve sınırda izinle yürütülen bir ticaretti. Üç büyük Göktürk-İran savaşı onun ölümünü izledi: 588, 606 ve 627. Bunların ilki 588 savaşı idi.^[13]

Değerlendirme

Hüsrev, bir Göktürk kağanının eşit biri olarak muamele ettiği tek İran kralıdır. İlişkiler bir on yıl içinde ittifaktan zehre kadar bütün yolu katetti. Göktürkler zehri hatırladı. Taberî, Sincibu’yu geri çeviren Sul surlarını hatırladı. Hüsrev’in pazarlarından uzak tutmak için yaktığı Soğd ipeği ise İstanbul’a gitti, Göktürkler de onunla birlikte gitti.

Notlar

^ a b c d e f g h Menander Protector
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c d e de la Vaissière 2005a
^ a b Tabari; Nöldeke 1879
^ Nöldeke 1879, p. 158
^ a b c d e f g Nöldeke 1879
^ Golden 1992, p. 83
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
^ a b c d e Yavuz 2025
^ Kurbanov 2010
^ a b c d e Tabari
^ Yavuz 2025, p. 428

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)