Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Sasani İranı, 224’ten 651’e kadar İran ve Mezopotamya’nın imparatorluğuydu. Sasan hanedanı onu Ktesifon’dan yönetti. Çin dışında Göktürklerle kara sınırını paylaşan tek yerleşik güçtü. İlişkileri bir yüzyıl içinde dört evreden geçti. İlki Eftalitlere karşı bir ortaklıktı. İkincisinde sınır kapandı, bir elçilik zehirlendi ve İstemi İran’a karşı sefere çıktı. Üçüncüsü Ceyhun’un iki yakasında geçen iki büyük savaştı. Dördüncüsü 627 kıskacıdır ve İran’ın çöküşüne katkıda bulundu. Bu evrelerin tanıkları Taberî ile Menandros’tur. Çin bölümlerinde İran, kağanların yere serdiği batı komşusu olarak geçer. Kül Tegin yazıtı, 732’deki yas tutanlar arasında İran halkının adını anar.[1]

Çin kayıtlarında İran

Zhou Shu, İran’a ayrı bir bölüm ayırır. Başkent, eski Tiaozhi olan Suli’dedir.[2] Kral altın çiçeklerden bir taç takıyordu. Altın koyunlu bir sedirde oturuyordu.[2] Kral tahta çıkınca oğulları arasından en yetenekli olanın adını mühürlü bir kâğıda yazar ve hazineye koyardı. Ölümünde meclis kâğıdı açardı. Adı yazılmayan oğullar sınırdaki görevlere giderdi.[2] Hükümdarlık merkezinin unvanları Çince çevriyazıyla verilir. Kral 翳囋, kraliçe 防步率, kralın oğulları 殺野 unvanını taşır. Davalardan 摸胡壇, hazineden ve geçitlerden 泥忽汗, belgelerden ve genel işlerden 地卑勃, dört yönün ordularından 薩波勃 sorumludur.[2] Modern anlatımlar bu unvanları Orta Farsça sözcüklerin karşılığı sayar. Sonuncusu, yani ordu komutanının unvanı, spahbed’e denk gelir.[3]

Metin ülkenin ürünlerini de sayar: at ve deve, beyaz fil, iri kuş yumurtaları, inci, altın ve gümüş, brokar ve yünlü kumaş.[2] Tahılların ve hayvanların Çin’dekilerle aynı olduğunu söyler. Pirinç ve darı olmadığını da ekler.[2][4] Wei imparatoru Fei’nin ikinci yılında, 553’te gelen bir elçiliği kaydeder.[2]

Göktürklerden önce

Destan, Ceyhun’u İran ile Turan arasındaki meşru sınır sayar. Sasaniler bu sınıra büyük olasılıkla ilk kez I. Hüsrev döneminde ulaştı.[5] O zamana kadar Belh, barbar bir krallığın merkeziydi. Maveraünnehir hiçbir zaman Sasani olmadı.[5] Bu barbarlar Eftalitlerdi. Sasanilerin onlara borcu eskiydi. Eftalitler Sasani krallarını birkaç kez yenmişti. Firuz’u 484’te savaşta öldürmüşlerdi. Halefi Kubad’ı da kendi himayeleri altındaki aday olarak birden çok kez İran tahtına oturtmuşlardı.[6][7] Onlarca yıl boyunca, en azından Hüsrev’in saltanatının başına kadar, İran’dan devasa bir haraç aldılar. Bir seferinde bu haraç, otuz katırın taşıyabileceği kadar gümüş sikkeydi.[6] Sasani para arzının büyük bölümü böylece Orta Asya’ya ve doğu İran’a aktı. Bu sikkeler orada bugün hâlâ binlercesi bulunuyor.[6] Taberî, Firuz’un İran belleğindeki anısını üç olayla aktarır. Firuz bir antlaşmayı bozdu ve bir sınır kulesini yıktı. Sakatlanmış bir adam ordusunu çöle götürdü. Kral ordusunun büyük bölümüyle birlikte düştü, cesedi de hiç bulunamadı.[8] Sasani drahmisi altıncı ve yedinci yüzyılda Soğdluların büyük ölçekli ticaretinin para birimi olarak kaldı. Turfan’da 639’da bir kölenin fiyatı bununla belirlendi. Ölülerin ağzına da bu sikke konurdu.[6]

Ortak: Eftalit savaşı

Hüsrev, batı Göktürk kağanı Sinjibu ile, yani İstemi ile ittifak kurarak Eftalitleri 557’de ezmiş olabilir. Öyleyse Hüsrev onların hükümdarını öldürdü ve toprakları Göktürklerle paylaştı.[9] Taberî’nin bir anlatımında öldürmeyi kağan tek başına yaptı. Kağan, “bütün Türklerin en cesuru ve en güçlüsü”dür. Hayāṭila kralını ordusunun büyük bölümüyle birlikte öldürdü. Hüsrev’in eline geçen kısımlar dışında bütün topraklarını fethetti.[10] Öteki anlatımda Hüsrev önce kağanla evlilik yoluyla ittifak kurdu. Eftalit kralını ondan sonra kendisi öldürdü.[11] Dineverî’ye göre Hüsrev Toharistan’ı, Zabulistan’ı, Kabulistan’ı ve Çağaniyan’ı aldı. Sinjibu ise aynı sırada Buhara’ya kadar Soğd şehirlerini aldı.[12] Dineverî, Hüsrev’in ardından Maveraünnehir’i de aldığını ekler. Bu iddia bazı araştırmacılarca reddedilir, çünkü Menandros Soğdluları Göktürk tebaası olarak gösterir.[12] Paylaşım 560’ta Ceyhun boyunca yapıldı, iki kralın Gürgan’daki buluşmasında kararlaştırıldı.[13] Eftalit hükümdarı Faganiş teslim edildi. İstemi’nin bir kızı Hüsrev ile evlendirildi. Kız, IV. Hürmüz’ün annesi oldu.[13] Anlaşma 566’ya ya da 571’e de tarihlenir. Evlilik 554’e ya da zaferden sonrasına tarihlenir.[13] Savaşın belirleyici çarpışması Buhara Muharebesi’ydi. Üç ayrı biçimde tarihlenir. Gerçekte sınır, muharebeden hemen sonra belirsizdi. Buhara’nın güneydoğusunda küçük bir bölge iki tarafa da geçmedi. Bu bölge sonradan bir savaş nedeni oldu. İki kralın karşılıklı kuşkusu her iki taraf için de haklıydı.[14]

Düşman: kapalı sınır

Taberî’nin sonraki bölümü anlaşmazlığı anlatır. Hüsrev, Sul Kapısı bölgesini, kağanın geçmek zorunda kalacağı yollar ve geçitlerle birlikte tahkim etti.[15] Sinjibu Abhazları, Bangarları ve Balangarları kendi yanına çekti. Yüz on bin kişiyle geldi ve para ile bu halkların haracını istedi.[15] Kral her şeyi reddetti. Kağan geri döndü.[15] Onun Menandros’un Silzibulos’uyla aynı kişi olduğu ileri sürülmüştür. Onun İran’a karşı seferini Zemarkhos’un yanında bulunduğu 569 ya da 570’e tarihler.[16] Menandros ipek yüzünden çıkan anlaşmazlığı anlatır. İranlılar Maniah’ın getirdiği Soğd ipeğini satın aldı ve Eftalit Katulph’un öğüdüyle Ktesifon’da yaktı. Göktürk elçilik heyetini, üç dört kişi dışında, zehirlediler.[17] İranlılar bunun üzerine elçilerin sıcaktan öldüğünü yaydı. Talas’ta İranlı elçi, Romalı elçinin altında oturtuldu.[17] Modern anlatımlar İran siyasetini abluka olarak değil, koruma olarak okur. Ticaret izinle sınır kasabalarına bağlanmıştı. İran’ın korumak zorunda olduğu kendi tüccar sınıfı vardı. Reddedişi siyasiydi ve Göktürkleri hedef alıyordu.[6] Göktürklerin ham ipeği, yeni düşmanın zenginliğinin ve gücünün tam bir simgesiydi. Çin’in onlara ödediği haracın ürünüydü.[6] Göktürklerin Bizans’la ittifakının bir İran yüzü de vardı. Romalılar Göktürkleri durmadan kışkırttı. Bu, İran ile Roma arasındaki yirmi yıllık savaşın nedenlerinden biriydi.[5]

588 ve 606 savaşları

IV. Hürmüz döneminde ilk büyük Göktürk-İran savaşı çıktı. Göktürkler Ceyhun’u geçti. Taberî’ye göre Göktürklerin baş kralı Şaba, kralın on birinci yılında Badgis’e ve Herat’a kadar ilerledi. Üç yüz bin kişiye komuta ediyordu.[8] Aynı sırada Romalılar, Derbend’deki Hazarlar ve iki Arap reisi öteki sınırları zorluyordu. İran bu yüzden “çok delikli bir kevgir”di.[8] Hürmüz, Behram Çubin’i on iki bin seçme askerle gönderdi.[8] Behram, Herat’ı ve Badgis’i geçerek ilerledi. Şaba’yı bir okla öldürdü. Şaba’nın oğlu Parmuda’yı yenip esir aldı. Göktürk ordugâhının hazinesini krala iki yüz elli bin deveyle gönderdi.[8] Sonra Behram, kraldan korktuğu için ordusunu tahta karşı çevirdi.[8] Bazı araştırmacılara göre Tarduş’un oğlu Şaba komutasındaki Göktürk ordusu 589’da Herat’ta yenildi.[18] Başkalarına göre ise Bağa, Nisan 588’de Hirkan kayalığında yenildi. Buna göre Herat 589’da, kağanın altın tahtıyla birlikte geri alındı.[18] Behram sonradan Göktürklere kaçtı ve II. Hüsrev’in zehriyle öldü.[19] İkinci büyük savaş 606 ile 607 arasında yaşandı.[14] Bir Göktürk ordusu İran topraklarının derinlerine, Rey’e ve İsfahan’a kadar ilerledi. Şegui bilinmeyen nedenlerle ordusunu geri çekti.[14] Ardından Ermeni asıllı bir Sasani generali, Göktürklerin Eftalit tabilerini Belh yakınında yendi.[14] Sekiz yıl sonra Baktriya, Tong Yabgu döneminde yeniden Göktürklere geçti. Tong Yabgu 625’te İndus’a kadar sefer yaptı ve Toharistan yabgu devletini kurdu.[14] Xin Tang Shu sonucu kısaca belirtir. Tong Yabgu “İran’ı ve Jibin’i yere serdi” ve birkaç yüz bin okçusu vardı.[20] Xuanzang’ın anlatımı 630’daki sınırı işaretlemeyi mümkün kılar. Garcistan’daki Talakan hâlâ Göktürk toprağıydı, İran İmparatorluğu ise ancak Merv’de başlıyordu.[21]

627 kıskacı

Son evre Kafkasya’da yaşandı. İran’ın 602’de başlattığı savaşın yirminci yılında Herakleios, kuzeyden ve batıdan bir kıskaç kurmak için Tong Yabgu’ya başvurdu.[14] 627’de Börü Şad, Ermeni kaynağın Hazar dediği bir orduyla Derbent’i aldı.[14] Müttefikler Tiflis’i kuşattı. Şehrin İranlı marzbanı taraf değiştirmeyi reddetti. İmparator ile yabgu surların önünde buluştu.[14] Herakleios ilerleyerek Ninova’da İranlıları yendi. Göktürkler geri geldi ve Tiflis’i hücumla ele geçirdi.[14] İttifak, Bizans zaferine ve Sasani devletinin çöküşüne önemli katkıda bulundu.[22] Tong Yabgu, İranlıların ilk Türk fatihi olarak anılmıştır.[23] Müttefikler gelmeden önce Tiflis, bir Gürcü krallığı olmaktan çıkıp marzbanlar yönetiminde bir İran eyaletine geçmişti.[14] Bir varsayıma göre yenilmiş bir Nuşibi kağanı olan Irbis Şegui, Sasani imparatorluğunun sona erdiği 651 yılında Hazar hanedanını kurdu. Bu, birçok sorunu olan bir varsayım olarak kalmaktadır.[22]

Son

Araplar imparatorluğu Ninova’dan sonra bir kuşak içinde yıktı. Kalıntıları Soğdluların elinde ortaya çıkar.[6] Sasani gümüşü Arap ganimetinden geri satın alındı. Kuteybe, son kral III. Yezdicerd’in bir torununu Soğdiyana’da satın aldı ve Irak’a gönderdi. Orada bir halifenin annesi oldu.[6] Yedinci yüzyılda bir tüccar ya da mülteci, Sasani sikkelerini Orta Asya’dan Çin’e taşıyabilirdi. Bu sikkeler, imparatorluğun Göktürk yolundaki son izidir. Ulugh Art definesi bunlardan biridir. İçinde II. Hüsrev’in 567 drahmisi ve 281 Arap-Sasani taklidi vardır. Sonundan bir yüzyıl sonra Kül Tegin yazıtı, 732’de batıdan gelen yas tutanlar arasında hâlâ “Soğdluları, İranlıları, Buhara şehir halkını” anar. Yazıt, onlara komutan Enik ile Ogul Tarkan’ın önderlik ettiğini söyler.[24]

Değerlendirme

İran on yıl boyunca Göktürklerin ortağıydı. Yetmiş yıl boyunca da düşmanıydı. Sonunda Göktürkler, Romalıların İran’ı yıkmasına yardım etti. İlişki, bozkıra özgü bir kalıbı izledi. İttifak bir savaş için kuruldu, ganimetiyle dağıldı. Sınır hiçbir zaman bir duvar olmadı. İmparatorluk ticaretsiz yapamıyordu, rakibinin de ondan kazanç sağlamasına izin vermiyordu. Sasaniler Göktürklere sikkelerini ve tahkimli kapı modellerini bıraktı. Göktürkler de Sasanilere o kapının kuzey yanında Hazar devletini bıraktı.

Hükümdarlar

  1. Khosrow I531–579King
  2. Hormizd IV579–590King

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Bizans395 – 629

  2. Batı Göktürk Kağanlığı553 – 630

  3. Birinci Göktürk Kağanlığı555 – 571

Notlar

  1. ^ Kül Tegin inscription; Nöldeke 1879
  2. ^ a b c d e f g Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  3. ^ Laufer 1919, p. 529–533
  4. ^ Laufer 1919, p. 372
  5. ^ a b c Nöldeke 1879
  6. ^ a b c d e f g h de la Vaissière 2005a
  7. ^ Herrmann 1925, p. 565
  8. ^ a b c d e f Tabari
  9. ^ Golden 1992, p. 83
  10. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  11. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  12. ^ a b Nöldeke 1879, p. 159
  13. ^ a b c Kurbanov 2010; Yavuz 2025
  14. ^ a b c d e f g h i j Yavuz 2025
  15. ^ a b c Tabari; Nöldeke 1879
  16. ^ Nöldeke 1879, p. 158
  17. ^ a b Menander Protector
  18. ^ a b Golden 1992; Yavuz 2025
  19. ^ Yavuz 2025, p. 325
  20. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  21. ^ Chavannes 1903
  22. ^ a b Golden 1992
  23. ^ Yavuz 2025, p. 371
  24. ^ Kül Tegin inscription

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler37

Kişiler
Bahram Chobin · Basich · Chorpan Tarkhan · Heraclius · Hormizd IV · Justin II · Kayen · Kursich · Natra · Parmudha
Devletler
Kushan Empire · The Umayyad Caliphate · Western Wei
Savaşlar
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Göktürk–Persian war, 588–589 · Hunnic invasion of 395 · The Caucasus campaign, 627–629 · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Muharebeler ve olaylar
Battle of Bukhara · Istemi's campaign against Persia, 569 · The Göktürk–Byzantine alliance
Yerler
Bactria · Badghis · Gate of Sul · Gurgan · Khorasan · Lake Sevan · Merv · Oxus · Partaw · Transoxiana
Halklar
Alchon Huns · Nezak Shahs · Sabirs
Kurumlar ve Unvanlar
Chepetukh
Dinler
Islam

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Sasanian Persia.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/sasanian-empire/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026