Gaocheler, yani “yüksek arabalar”, sonraki tarihlerin Tiele adını verdiği halktır. Gök gürültüsüne, Wei Shu’nun oldukça ayrıntılı anlattığı bir törenle karşılık verirlerdi.[1] Gök gürlediğinde bağırır, göğe ok atar ve oradan ayrılırlardı.[1] Ertesi yılın sonbaharında, atlar semirdiğinde o yere geri dönerlerdi.[1] Bir koç gömer, ateş yakar ve bıçaklarını çekerlerdi. Kadın bir şaman dualar okurdu.[1] Sonra yüz tur tamamlayana kadar takımlar hâlinde o yerin çevresinde at sürerlerdi.[1] Wei Shu, yapılanı Çin’in arınma törenleriyle karşılaştırır.[1]

Wei Shu’nun anlatımı

Pasaj, Wei Shu’nun Gaoche âdetlerini anlattığı bölümde, düğünden sonra ve ölülerin gömülmesinden önce yer alır.[1] İki kısa tespitle açılır. Yaşayışları kirliydi ve sık sık gök gürültüsünü çağırırlardı (喜致震霆).[1] Gök ne zaman gürlese bağırır ve göğe ok atarlardı. Sonra o yeri bırakıp uzaklaşırlardı.[1]

Ertesi yılın sonbaharında, atlar semirdiğinde yeniden bir araya gelir ve gök gürültüsünün yaşandığı yerde beklerlerdi.[1] Bir koç gömer, ateş yakar ve bıçaklarını çekerlerdi.[1] Kadın bir şaman, Çincesiyle 女巫, dualar okurdu. Wei Shu bunun Çin’in arınma törenlerine (祓除) benzediğini söyler.[1] Sonra o yerin çevresinde takımlar hâlinde dörtnala koşar ve ancak yüz tur tamamlayınca dururlardı.[1] Her biri bir demet söğüt dalı alır, dik olarak yerleştirir ve üzerine süt dökerdi.[1] Dalların nasıl durduğunu söyleyen 回 sözcüğü, “çevresinde” anlamında okunur.

Sonraki cümle Gaoche kadınlarının başlığını anlatır. Kadınlar başlarına deriye sarılı koyun kemikleri takar, saçlarını bunların çevresine dolayıp tutturur, böylece başlık Çin’in memur başlıklarına benzerdi.[1][2] Metin, başlığın törene ait olup olmadığını söylemez.[1]

Yıldırımla ölümler

Wei Shu, ölülerin gömülmesinin ardından yeniden gök gürültüsüne döner.[1] Biri yıldırımla öldüğünde ya da salgın çıktığında Gaocheler bereket için dua ederdi.[1] Her şey yolunda kalır ve başlarına başka bir şey gelmezse bir şükür töreni yaparlardı.[1] Her türden çok sayıda hayvan keser, kemikleri ateşte yakardı. Sonra daireler çizerek at sürerlerdi, bu dairelerin sayısı birkaç yüze kadar çıkardı.[1] Erkekler ve kadınlar, genç ve yaşlı, hepsi bir araya gelirdi.[1] Huzur ve talih içinde olanlar şarkı söyler, dans eder, müzik yapardı. Ölenlerin aileleri ise yas içinde ağıt okur ve ağlardı.[1] Daireler çizerek at sürmek, İmparator Wencheng döneminde beş Gaoche boyunun büyük kurbanında da yer alırdı.[1]

Tanıklar

Bei Shi aynı pasajları hemen hemen sözcüğü sözcüğüne verir.[3] Âdetlere ilişkin anlatımı İngilizceye ilk kez 1990’da çevrildi.[4] Wei Shu’nun günümüze ulaşan bölümü Song döneminde Bei Shi’den yeniden kuruldu. Bu yüzden iki metin iki tanık değil, tek tanıktır.[5]

Du You’nun 801’de derlediği Tongdian, aynı kaydın daha kısa bir biçimini verir.[6] Tongdian’da Gaocheler gök gürültüsünün olduğu yerde beklemek yerine orada toplanır. Dallar, eğilerek dikilen söğüt dallarıdır.[6] Yıldırımla ölenler için dua yoktur, şükür de yoktur.[6] Yüzlerce kereye varan turlar, ölülerin gömülmesinin hemen ardından gelir. Bu yüzden Tongdian’da turlar cenazeye aittir.[6] Tongdian aynı kayda dayanır ve ona bir şey eklemez. Bu yüzden törenin ek bir tanığı değildir.

Yorumlar

Wei Shu hiçbir tanrıyı adlandırmaz.[1] Oklar 天’e doğru atılırdı. Bu sözcük hem gökyüzü hem de Gök için kullanılır. Metin, okların gök gürültüsünü kovmak için mi yoksa ona karşılık vermek için mi atıldığını söylemez.[1] Koçu, ateşi, bıçakları ve söğüt dallarını da açıklamaz.[1]

Açılıştaki söz öbeği iki biçimde okunabilir. Yukarıdaki gibi okunduğunda, Gaocheler arasında sık sık gök gürültüsünün düştüğünü söyler. Bir çeviri ilk sözcüğü hoşlanma anlamıyla alır ve Gaocheleri yıldırımdan memnun kılar. Bu çeviri Gaocheleri Uygurlarla da özdeşleştirir.[7][8] Aynı eser, töreni Reşîdüddîn’in haberinin yanına koyar. Habere göre Moğol döneminin Uriangkayları yıldırımdan korkmaz, gök gürleyince bağırırdı.[7] Aynı sayfada eser, Urenha, Kazak ve Kırgız kadınlarının bir bahar âdetini de kaydeder. İlk gök gürültüsü gününde süt, ayran ve kımız dolu kapları çadırın çevresinde dolaştırıp serperlerdi.[7][9][10] Reşîdüddîn on dördüncü yüzyılın başında yazdı. Kadınların âdetleri ise modern zamanda kaydedildi. Törenin kendisi, Bei Shi ile Tongdian’ın tekrarladığı Wei Shu’nun tek kaydından bilinir.

Üçüncü bir görüş, açılış öbeğinin sözlerini bir kenara bırakır.[11] Öbeği bir metin bozulması sayar.[11] Bozkır halkları, ağacın bulunmadığı düzlüklerde insanı da hayvanı da çarpan yıldırımdan korkar.[11] Buna göre törenler kötü alameti def etmek içindir.[11]

Başka yorumlar törenin amacına ilişkindir. Biri göğe ok atmayı ruhlardan yardım dilemek sayar. Yanına, hasta bir adamın ruhunu çağırmak için içinde ok bulunan bir kabın doğuya çevrildiği Buryat törenini koyar.[12] Bir diğeri töreni tek tek hanelerin değil, bütün halkın töreni sayar. Bu durumda kurbanlar, yıldırımla birlikte inen ruhları göğe geri göndermenin aracıdır. Buryat şamanları bunu keçe, libasyon ve kurşun dökme ile yapar.[13] Her iki koşutluk da sonraki halklardan gelir ve Wei Shu böyle bir açıklama vermez.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z Wei Shu, juan 103
  2. ^ Pulleyblank 1990, p. 25
  3. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
  4. ^ Pulleyblank 1990, p. 23–25
  5. ^ 内田吟風 1937, p. 534,539
  6. ^ a b c d Tongdian, juan 197
  7. ^ a b c İnan 2017; first edition 1954, p. 30
  8. ^ Ögel 1995, p. 283–284
  9. ^ Potanin 1881, p. 91–92
  10. ^ Holmberg 1927, p. 445
  11. ^ a b c d Pulleyblank 1990, p. 24
  12. ^ Turan 1945, p. 311–312
  13. ^ Ögel 1995, p. 283–288

Kaynaklar

Literatür

  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Uchida Ginpū 内田吟風, 魏書の成立に就いて (1937)
  • Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) II (1995)
  • Osman Turan, Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması (1945)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler6

Muharebeler ve olaylar
The Great Sacrifice of the Gaoche
Dinler
Horse Sacrifice · Riding Round the Dead · Shamanism
Gelenekler ve eğlenceler
The Chile Song · The Gaoche Wedding

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Gaoche Thunder Rite.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/gaoche-thunder-rite/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026