Chile Türküsü

Chile Türküsü, Yin dağları’nın altındaki Chile ülkesi hakkında kısa bir türküdür.^[1] Chile, kuzeyin halklarının Gaoche’ye, yani Wei Shu’nun “yüksek arabalarına”, sonraki tarihlerin Tiele dediği halka verdiği addı.^[2] Üç tarih türkünün tek bir icrasını kaydeder. 546’daki başarısız Yubi kuşatmasından sonraki kışta hasta Gao Huan, Chile olan generali Hulü Jin’e türküyü soylular önünde söyletti. Gao Huan da ona katıldı.^[3] Sözler, Song döneminde derlenen bir türkü antolojisi olan Yuefu shiji’de korunmuştur.^[1] Wei Shu, Gaoche’nin uzatılmış seslerle, kurt uluması gibi uzun türküler söylemeyi sevdiğini söyler.^[2]

Gaoche türküleri

Wei Shu’nun Gaoche bölümü adlarıyla başlar.^[2] Başta onlara Dili denirdi. Kuzey halkları onlara Chile, 勑勒, derdi, Çinliler ise Gaoche ve Dingling.^[2] Chile, Sui ve Tang tarihlerinin Tiele yazdığı adın birçok Çince biçiminden biridir.^[4] Wei Shu’nun yıllıkları adı Wei ülkesi içindeki Gaoche grupları için kullanır, 498’de Chile Shuzhe’nin ayaklanmasında olduğu gibi.^[5]

Bölüm, Gaoche’nin şarkı söylemesini halk geleneği olarak verdiği bir hikâyeyle açıklar.^[2] Asya Hunlarının bir şanyusunun iki güzel kızı vardı ve onları Göğe vermek için kuzeyde ıssız bir ülkede yüksek bir kuleye çıkardı.^[2] Dördüncü yılda yaşlı bir kurt geldi. Gece gündüz kuleye uludu ve altına bir çukur kazdı.^[2] Küçük kız kurdu Gök’ten bir işaret saydı. İnip onun karısı oldu ve çocukları bir halk hâline geldi.^[2] Küçük kız onun karısı olduğuna göre bu hikâyedeki kurt erkektir. Göktürklerin köken anlatısında kurt dişidir.^[6]^[7] Wei Shu’ya göre Gaoche bu yüzden kurt uluması gibi gelen, uzatılmış seslerle uzun türküler söylemeyi severdi.^[2]

Kızlarının bir reis hakkında bir türküsü vardı.^[2] Gaoche’nin Hulü kabilesinin başı Beihouli, imparator Daowu zamanında Wei’ye geçti ve Mengdu Dükü yapıldı.^[2] Kuzey halkları ağlayan çocuğu “Beihouli geliyor” diyerek susturur, kızlar da şöyle şarkı söylerdi: “İyi bir koca arıyorsan, Beihou gibi olmalı.”^[2] Aktarıldığı biçimiyle Bei Shi’de bu cümleler yoktur.^[8] Türkü Gaoche’nin büyük toplantılarına da aitti. İmparator Wencheng zamanında Göğe kurban töreninde sevinçle şarkı söyleyip ilahi okudular. Şükran törenlerinde talihliler şarkı söyleyip dans ederken ölenlerin aileleri kederle ağıt okurdu.^[2]

Hulü Jin

Hulü Jin, saygı adı Aliudun, Shuozhou’nun Chile kabilesinden bir adamdı.^[9] Bazı araştırmacılar Aliudun’da Türkçe altun, “altın”, sözcüğünün bir transkripsiyonunu görür, bu da verilen adı Jin, “altın”, ile uyar.^[10] Aynı araştırmacılar atası Beihouli’nin adında da Eski Türkçe bayayu, “zengin”, sözcüğünü görür ve iki adı da Chilelerin bir Türk dili konuştuğunun kanıtı sayar.^[10] Dedesinin dedesi, kızların türküsündeki reis Beihouli idi. İki tarih de Beihouli’yi Daowu zamanında Mengdu Dükü yapar.^[11] Hulü Jin Asya Hunlarının usulüyle savaşırdı.^[12] Tozdan kaç atlının ve yayanın geldiğini, yeri koklayarak bir ordunun ne kadar uzakta olduğunu anlardı.^[12]

Huaishuo komutanı Yang Jun’un emrinde bir ordu yüzbaşısı olarak Rouran kağanı Anagui’yi kuzeye geri götürdü. Anagui onun ava atış yapışını izledi ve ustalığına hayran kaldı.^[9] Altı Garnizon ayaklanmasında asi Poliuhan Baling’e katıldı, Baling ona kral unvanı verdi.^[12] Sonra Wei’ye teslim oldu, Du Luozhou’ya yenildi ve Erzhu Rong’a kaçtı.^[12] Gao Huan Erzhu’lara karşı ayaklandığında Hulü Jin onu destekleyenler arasındaydı.^[9] 546’da Yubi kuşatmasına katıldı. Dönüşte Gao Huan ona Jinyang’a kadar ana ordunun komutasını verdi.^[9]

Gao Huan yatağında varisine kime güvenebileceğini söyledi.^[3] “Kudi Gan eski bir Siyenpi, Hulü Jin eski bir Chile’dir, ikisi de doğuştan dürüsttür ve sana asla yüz çevirmeyecektir.”^[3] Hulü Jin 567’de, Çin hesabıyla seksen yaşında öldü.^[9] Bei Qi Shu’daki biyografisi türküyü anmaz.^[9]

Yubi, 546

546’da dokuzuncu ayda Doğu Wei’i yöneten Gao Huan, Batı Wei adına Wei Xiaokuan’ın elinde tuttuğu Yubi’yi kuşattı.^[13] Kale düşmedi. Kuşatma Bei Qi Shu’ya göre elli, Zhou Shu’ya göre altmış gün sürdü.^[13] Bei Qi Shu yetmiş bin ölü sayar, hepsi tek bir höyüğe gömüldü.^[14] Ordugâha bir yıldız düştü. Gao Huan hastalandı.^[14] On birinci ayda hastalığı içinde taşınarak çekildi.^[14]

Batı Wei, onun bir arbalet okuyla vurulduğunu yaydı.^[15] Zizhi tongjian’da söylenti Gao Huan’ın kendi ordusunda başlar. Wei bunu bir emirde yineler: “Güçlü arbalet bir kez attı, kötü adam kendiliğinden düştü.”^[16] Gao Huan bunu duydu ve zorla doğrulup soyluları karşıladı.^[3] Hulü Jin’e Chile Türküsü’nü söyletti ve kendisi de katıldı.^[3] Duygulandı ve ağladı.^[3]

Zizhi tongjian sahneyi o yılın on ikinci ayına koyar, bu da Ocak 547’ye denk gelir.^[16] Gao Huan 547’nin ilk ayında öldü.^[14] Bei Qi Shu ve Zizhi tongjian, Hulü Jin’e türküyü 作 ettirdiğini söyler, bu fiil hem yapmak hem icra etmek anlamına gelir.^[17]

Sözler

Kuzey Song döneminde Guo Maoqian’ın derlediği Yuefu shiji, sözleri karışık türküler ve baladlar arasında verir.^[1] Onları, türküler üzerine daha eski bir eser olan Yuefu guangti’den bir pasajla tanıtır.^[1] Orada Gao Huan Yubi’ye saldırır. Askerlerinin onda dördü beşi ölür ve öfkeden hastalanır.^[1] Zhou kralı bir emir yayınlar: “O fare Gao Huan, Yubi’ye bizzat saldırdı. Arbalet bir kez attı ve baş kötü adam öldü.”^[1] Gao Huan adamlarını yatıştırmak için doğrulur. Bütün soyluları çağırır, Hulü Jin’e Chile’yi söyletir ve kendisi de katılır.^[1] Pasaj düşmana Zhou der, oysa batı devleti bu adı ancak 557’de aldı. O zamanın tarihleri Batı Wei der.

Alıntıdan sonra antoloji bir not ekler.^[1] Nota göre türkü önce Siyenpi dilindeydi ve Qi diline çevrildi. Bu yüzden dizeleri eşit uzunlukta değildir.^[1] Sui Shu’nun müzik incelemesi, davul ve düdük topluluğundaki büyük boru parçaları için sözlerinin hepsinin Siyenpilere uzandığını söyler.^[18]

敕勒川，陰山下。天似穹廬，籠蓋四野。天蒼蒼，野茫茫，風吹草低見牛羊。

Chile ovası, Yin dağlarının altında. Gök kubbeli bir çadır gibidir ve dört yandaki ıssızlığı örter. Gök gri ve mavidir, ıssızlık sınırsızdır. Rüzgâr eser, ot eğilir ve sığırlar ve koyunlar görünür.^[1]

Yuefu Shiji (Collection of Yuefu Songs)

Dizeler üç, dört ve yedi karakterlidir. Yubi’yi anlatan tarihler türkünün sözlerini değil, adını verir.^[3] Sözler, Hulü Jin’in onları söylemesinden dört yüzyıldan fazla sonra derlenen bir antolojiden bilinir. Hulü Jin bir Chile idi ve antoloji türküye Siyenpi der.^[9] Onu hangi dilde söylediğini hiçbir kaynak söylemez. Bazı araştırmacılar, türkünün bir Siyenpi türküsü değil, Chilelerin kendi türküsü olduğunu savunur. Ölmekte olan Gao Huan, Siyenpi olan yaşlı bir devlet adamına karşıt olarak Hulü Jin’den bir Chile diye söz eder.^[10] Geriye kalan, antolojisinin kendisinin çeviri dediği bir türkünün Çince bir sürümüdür.

Notlar

Kaynaklar

Wei Shu, juan 4, 7, 103
Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 2, 17 (after Bei Shi)
Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 6, 98 (after Wei Shu, Zhou Shu and Sui Shu)
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 2, 50
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 150, 159 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)
Sui Shu (Book of Sui), juan 15

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Guo Maoqian 郭茂倩, 樂府詩集 Yuèfǔ shījí (Northern Song)
Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)