Tiele

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Tieleler, altıncı yüzyıl bozkırında Türkçe konuşan en büyük nüfustu. Bir sayıma göre kırka kadar göçebe topluluktan oluşan bir federasyondu ve Altay’ın batısında, Cungarya’da ve ötesinde dolaşıyordu.^[1] Rouranların egemenliği altındaydılar, Aşinalar da öyle.^[1] Rouranlara karşı defalarca ayaklandılar, defalarca yenildiler. Sonra 546’da Bumin ayaklanmalarını yolda karşıladı ve elli bini ona boyun eğdi. O andan sonra Aşinalar artık bir demirci ailesi değil, bir güçtü.^[2] Göktürk devleti Tiele insan gücü üzerine kuruldu. Tieleler bu rolü hiçbir zaman tam olarak kabullenmedi.

Adlar

TölisTölesTegregEski TürkçeKül Tegin inscription
鐵勒ÇinceSui Shu 84
高車ÇinceWei Shu 103
丁零ÇinceHan Shu

Çin tarihleri onları üç adla tanır. Wei Shu onlara Gaoche, yani “yüksek arabalar” der, çünkü göç ederken içinde yaşadıkları arabalar yüksekti ve çok parmaklı tekerlekleri vardı. Wei Shu onları kürk giyen, et yiyen, sığır ve koyunu tıpkı Rouranlar gibi besleyen bir halk olarak anlatır.^[1] Sui ve Tang tarihleri onlara Tiele der.^[3] İki adın da tek bir Türkçe aslı karşıladığı kabul edilir. Bu aslın ne olduğu kesinleşmemiştir. Tegreg biçimi önerilmiş, Moğolcada araba anlamına gelen telegen sözcüğünün ona yakın durduğu da belirtilmiştir.^[4] İki adın ardında üçüncü bir ad vardır. Han dönemi Çin metinleri MÖ üçüncü yüzyıldan itibaren Asya Hunlarının kuzeyine Dingling adlı bir halk yerleştirir. Tielelerin Dinglinglerden geldiği genel olarak kabul edilir. Wei Shu daha da ileri gider ve onları Zhou dönemindeki Kızıl Di’den türetir. Bu, tarihlerini MÖ yedinci yüzyıla kadar geri götürürdü. Bu bir bulgu değil, Çinlilerin ileri sürdüğü bir soy iddiasıdır.^[1] Sui Shu ise Tielelerin atalarını Asya Hunlarının torunları arasında sayar.^[3] Bazı araştırmacılar Tielelerin eski Hun boyları olduğunu ve Orta Asya’daki bütün Türk nüfusunu kapsadığını savunur.^[5] Bu etiketi Göktürkler ve Asya Hunları tartışması ele alır.

Göktürklerin kendi sözcükleri vardı. Sekizinci yüzyılın Orhun yazıtları Tölis adlı bir halkı anar. Kurucular Tölisleri Tarduşlarla birlikte “düzenlemiş”, onlara bir yabgu ile bir şad vermişti.^[6] Töles ile Tiele tek bir halkın tek adıdır. Yazıtları 1893’te çözen Vilhelm Thomsen, ikisini ilk kez yan yana koyan kişiydi. Altıncı yüzyıl olayları Çince Tiele biçimiyle aktarılır. Töles yazıtların biçimidir.

Sekizinci yüzyıla gelindiğinde adın ikinci ve daha dar bir kullanımı vardı. Töles ve Tarduş, yeniden kurulan kağanlığın doğu ve batı kanatlarıydı. Yazıt makamları, onları dolduran halklarla aynı nefeste kurar.^[6] Kanatlar, adlarını taşıdıkları boylardan oluşturulmuştu.

Nitelik ve yayılım alanı

Tieleler tam göçebelerdi ve Aşinaların Altay’da sahip olduğu gibi sabit bir üsleri yoktu. Yayılım alanları yüzyıllar içinde doğudan batıya kaydı. Altıncı yüzyılın başında bu alan kesin olarak Altay’ın batısında, Cungarya’da ve ötesindeki ülkedeydi. Sui Shu, Tiele gruplarını bölgelere göre sıralar ve yaklaşık elli grup sayar.^[3]^[5] Andığı yerler arasında Baykal Gölü’nün ve Tola’nın kuzeyindeki ülke, Tanrı Dağları’nın kuzey eteği, Altay’ın güneybatısı ve Syr Darya kıyıları vardır.^[3]^[5] Aşinalar gibi Türkçe konuşuyor ve Tengri’ye tapıyorlardı. Onları Aşinalardan ayıran, ölçek ve yapıydı. Tieleler çoktu ve gevşek bağlıydı: harekete geçmeden önce toplanması gereken bir topluluklar federasyonuydu. Aşinalar ise azdı ve tek bir bütündü.

546’da her şeyi bu fark belirledi. Geniş bir bozkır kuşağına dağılmış bir federasyon, önce toplanmadan vuramaz. Toplanırken ise görülebilir.

Rouranların egemenliği altında

Tieleler, Gobi’nin batısındaki ülkede Rouranların bağımlı boylarıydı. Rouran kağanları güçlerinin önemli bir bölümünü onları baskı altında tutmaya harcadı.^[4] Rouranlar Tölesleri 460’ta boyun eğdirdi ve onları güçlükle elde tuttu.^[4] Tieleler birden fazla kez ayaklandı, birden fazla kez başarısız oldu. Bunlar arasında Fufuluo adlı bir alt topluluk da vardı.^[1] Fufuluo beyi Afuzhiluo, 487’de yüz binden fazla çadırı kağanlıktan çıkardı ve Gaochang’ın kuzeybatısında bir krallık kurdu. Ayrılışın kendi maddesi vardır.^[1] 508’de başarıyla ayaklandılar. Rouran kağanı Tahan onları bir kez yendi. İkinci bir savaşta önderleri Mietu onu yendi ve öldürdü. Tieleler on yıl boyunca özgür kaldı.^[1] Bu on yılı Rouran ülkesine ilerlemek için kullandılar. Sonra Anagui Rouran iç savaşından çıktı, güçlerini topladı, batıya yürüdü ve onları Cungarya’da kesin olarak yendi. Wei Shu’da darbe daha erken ve başka bir elden gelir. Chounu 516’da Gaocheleri ezdi ve kralları Mietu’yu öldürdü.^[1] Eftalitlerin yeniden başa geçirdiği Yifu, Rouranları bir kez yendi. Sonra kendisi yenildi ve ardından kardeşi onu öldürdü.^[1] Komşuları olan Aşinalar iki taraftan birinde de yer almadı.

Altı Garnizon savaşında Tieleler iki tarafta da yer aldı. 525’te batı Tielelerinin beyi Mieliehe, otuz binden fazla haneyle Wei komutanı Yuan Shen’in tarafına geçti. Poliuhan Baling onların üzerine düşüp onları ele geçirdi. Bir Wei pususu onları geri kazandı.^[7] 526’da batı Chilelerinden Hulü Luoyang Sanggan’da ayaklandı ve Sarı Irmak’ın batısındaki çobanlara katıldı. Erzhu Rong onu yendi.^[8] Orta bozkırın halkları birbirinden yalıtılmış değildi. Tieleler de Aşinalar gibi 540’lı yıllara gelindiğinde efendileri hakkında kesin bir tabloya sahipti.

Bumin’e boyun eğiş (546)

546’da Tieleler Rouranlara karşı harekete geçmeye hazırlandı.^[2] Bir sayıma göre bu üçüncü seferdi. Bumin bu hareketi bildirmek için Rouran sarayına bir elçi gönderdi. Elçi daha yoldayken Altay’dan Cungarya’ya yürüdü ve Tieleler toplanmadan üzerlerine düştü. Onları yendi ve elli binden fazlası ona boyun eğdi.^[2] Sayı haneleri ya da çadırları sayar. Toplam nüfusa yapılan dönüştürmeler modern tahminlerdir ve beş katına varan farklarla değişir.

Bumin hiçbir Tiele toprağını almadı ve hiçbir Tiele önderini yerinden etmedi. Tieleler ona şahsen boyun eğdi ve maiyetleri onunkine eklendi. Bumin, efendisine karşı çıkan bir ayaklanmayı kimse istemeden bastırmış ve katılanları yanında tutmuştu. Zhou Shu, Tielelerin dağılmak yerine neden boyun eğdiğini söylemez. En iyi desteklenen görüşe göre bu bir tercih meselesiydi. Bumin’in planı ile Tielelerin planı aynı plandı. Onları yenip sonra Rouranlara karşı kendisini izlemelerini isteyen bir önder, onlara uğruna ayaklandıkları şeyi sunuyordu. Altı yıl sonra Rouranları yok eden orduda bulunuyorlardı. Bumin’in kurduğu kağanlık, Tiele ülkesinin büyük bölümünü Alaköl’e kadar onlarla birlikte aldı.

Göktürk Kağanlığında

Tieleler Aşinalara değil, Bumin’e boyun eğmişti. Bumin aynı yıl içinde ölünce bu bağ koptu. İstemi 553–555’te Yedisu’ya ulaşmak için iki yıl harcadı. Bu yıllar büyük olasılıkla batı Tielelerini topluluk topluluk yeniden Aşina yönetimi altına almakla geçti. Sonraki seksen yılın düzeni buydu. Tieleler batı kanadının askerî omurgası ve en huzursuz tebaasıydı. Tepedeki her zayıflık onların fırsatıydı. 583’teki Sui savaşı sırasında, Göktürk ordusu Chang’an önünde dururken, Tarduş’a karşı ayaklandılar ve onu batıya dönmeye zorladılar. Tarduş 587’den sonra bütün kağanlığı elinde tutmaya çalıştığında yeniden ayaklandılar. Ayaklanmaları onu 603’te sürgüne gönderdi.^[3] 605 dolaylarında batıdaki halefine karşı ayaklandılar. Onları yeni bir vergi ve tek bir toplantıda beylerinden birkaç yüzünün idam edilmesi kışkırtmıştı. Qibilerden kendi kağanlarını çıkardılar.^[3] Ayaklanma Göktürk hükümdarını Cungarya’dan İli vadisine sürdü.^[4]

Doğuda bir Tiele topluluğu kağanlığın sonunun aracı oldu. Türkçede Sır Tarduş denen Xueyantuo, 628’de Tang’ın teşvikiyle Göktürklerden koptu. Kendilerini kağanlık ilan ettiler. 630’da doğu sarayının düşüşünden sonra onun eski topraklarını on yıl yönettiler, ta ki Tang onları da yıkana kadar.

Sonraki tarih

Bozkırın sonraki tarihi büyük ölçüde Tiele topluluklarının tarihiydi. Yazıtlardaki Tokuz Oğuz, yani Dokuz Oğuz, Tieleydi. Onlardan, 744’te Orhun’u son Göktürk kağanından alan ve Uygur Kağanlığı’nı kuran Uygurlar çıktı. Kül Tegin yazıtı, kurucuların yasını tutmaya gelen halkları ve yeniden kurulan devletin her yanında duran düşmanları sayar. Dokuz Oğuz’u düşmanlar arasında anar ve aynı nefeste onlara “kendi halkım” der.^[6] Yazıt böylece Tieleleri hem düşman hem de Göktürklerin öz halkı olarak tarif eder.

Runik yazıyı batıya, Volga’ya, Don’a ve Tuna’ya Türkçe konuşan boyların, genel olarak Tele denen Tielelerin taşıdığı ileri sürülmüştür.^[9] Yazıtları Bulgar maddesi verir.

Notlar

^ a b c d e f g h i Wei Shu, juan 103
^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e f Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b c d Yavuz 2025
^ a b c Kayra 1996, p. 150
^ a b c Kül Tegin inscription
^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 150
^ Wei Shu, juan 9
^ Vasilʼev 1993, p. 65–66

Kaynaklar

Wei Shu, juan 9, 103
Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Kül Tegin inscription
Han Shu, juan 94 (after Shiji)
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 150 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Osman Kemal Kayra, Orhun Anıtlarında Sıfatlar, Sıfat Tamlamaları ve Bunlara İlişkin Bazı Açıklamalar (1996)
D. D. Vasilʼev, Göktürk Yazı Kültürünün Asya’nın Merkezinden Doğu Avrupa’ya Yolu (1993)