Ілтеріш хан Екінші Көктүрік қағанатының негізін салушы болды. Таң тарихы оны Гудулу деп біледі, ол Илигтің алыс туысы және Ашина болған. 682 жылы ол талқандалған көтерілістің қашқындарын шекараның солтүстігіндегі төбелерге жинады.[1] Ол бес мың адаммен өзін хан етіп жариялады. Ол 690-жылдардың басында науқастан қайтыс болғанға дейін Таңға жыл сайын шабуыл жасады.[1] Оның ұлдарының Орхондағы ескерткіштері оны Көк төбесінен ұстап, көтерген адам деп сипаттайды. Көк мұны көктүрік халқы құрып кетпесін деп істеді.[2] Сол ескерткіштерге сәйкес, ол он жеті адаммен шықты. Ол қырық жеті рет жорыққа шығып, халыққа елі мен заңын қайтарып берді.[2] Тола бойындағы оның кеңесшісінің ескерткіші бір шад жеті жүз адамды бастағанын және кеңесші оны хан еткенін айтады.[3] Бұл үш баяндама, және әрқайсысы өз авторына қажет нұсқа. Turkic Atlas үшеуін де береді.

Есімдері

Гудулу 骨咄祿 түркі Құтлұқ есімін, «құты барды» білдіреді. Құт деп Көк билеушіге беретін бақытты айтады. Бір баяндама kutlug сөзін есім емес, атақ деп санап, оны Енисейдегі бір жерлеу жазуындағы çigşi дәрежесінің анықтауышы ретінде де табады.[4] Жазулар Ілтеріш, «елді жинаушы» таққа отыру есімін қолданады. Таң тарихы бұл есімді ешқашан бермейді. Бір талдау Ілтерішті il teriš, «тайпаларды жинаушы» деп оқиды. El сөзі жер мен халықты екеуін де білдіреді, сондықтан ел мен тайпалар сол бір күрделі сөздің екі оқылымы.[5] Сол талдау бойынша кейін Баянчур иеленген Ілтеріш және Эл Этміш таққа отыру есімдері бірдей құрылған.[5] Онғин жазуы есімді бастапқы i әрпінсіз жазады.[6] Бір талдау оны ол қағанатты қалпына келтірген 682 жылы қабылдаған есім деп санайды.[6] Мұнда есім соңында k әрпімен жазылады. Түркітану жазуы соңында ұяң велярлы дыбысы бар Qutluġ береді. Бұл дыбыс көктүрік тілінде сөздің соңында тұрмаған. Транскрипциялардағы -ġ жүйенің шартты белгісі, тілдің дыбысы емес. Қытай транскрипциясындағы 祿 lu қатаң оқылымды қолдайды. 687 жылғы апаттан кейін императрица У оның есімін Бузулу, «бақытын аяқтамаған» деп жаздырды, бұл қытай иероглифтерімен ойнау. Таң тарихы мұны разы болып жазады.[1]

Алғы шарттар

630 жылдан бері шығыс көктүріктер Таң әкімшілігі астында өмір сүрді. Олар шекара бойында және Ордос иініндегі алты префектурада өмір сүрді. Оларды Қытай протектораттары астында өз басшылары арқылы басқарды. Күл Тегін жазуы көктүрік бектері бұл жылдары көктүрік атақтарынан бас тартты дейді.[7] 680 жылы бір жыл бұрын көтеріліс жасап келе жатқан Ашиде басшылары Ашина Фуняньды Сячжоудан алдырды. Фунянь Илигтің үлкен немере ағасының ұлы еді. Басшылар Сары өзеннен өтіп, оны хан еткісі келді. Тайпалар қайта көтерілді.[1] Пэй Синцзянь әскері Фуняньды берілуге мәжбүр етті. Ол 681 жылы Чанъаньның шығыс базарында басы кесілді.[1] Гудулудың атасы Датунның солтүстігіндегі қабырғадан тыс елдің, Юньчжун Таң әкімінің қол астындағы басшы болған. Ол tudun chuo тұқым қуалайтын атағын ұстады. Отбасы Таң арқылы басқаратын отбасылардың бірі болды.[1]

Көтеріліс (682)

682 жылғы Солтүстік Қытай мен дала картасы: Сары өзеннің солтүстігіндегі Ілтерішке тиесілі жер, Хэйша мен Цзунцай тауымен, оның Тоғыз оғыздарға шабуылы және Бинчжоуға, Ланьчжоуға және Динчжоуға жасалған шабуылдар, оқиғалар ретімен нөмірленген
682: Фуняньның жеңілісінен кейін Гудулу қашқындарды Цзунцай тауында және Хэйшада жинап, Тоғыз оғыздарға шабуыл жасайды да, өзін Ілтеріш хан етіп жариялайды. Ашиде Юаньчжэнь оның жағына өтеді. Оныншы айда көктүріктер Бинчжоуға, Ланьчжоуға және Динчжоуға шабуыл жасайды. Нөмірлер оқиғалар ретін көрсетеді. Қазіргі заманғы карта; жолдар сызылған, жазылып қалмаған.
© Emre-E Yavuz 2026

«Фунянь талқандалғанда, Гудулу шашырап кеткен қашқындарды жинап, Цзунцай тауларына кіріп, бес мыңнан астам қарақшылар тобының басшысы болды. Ол Тоғыз Тегіне де шауып, көптеген қой мен жылқы алды.[1] Біртіндеп ол күшейді де, содан кейін өзін хан етіп орнатты».[1] Ол інісі Мочоны, кейінгі Қапағанды, шад етті. Ол Дусифуды жабғу етті.[8][9] «Синь Таңшу» оның шекараның солтүстігіндегі Хэйша, Қара құм қаласын бекіткенін қосады.[8] «Синь Таңшу» көтерілісті 682 жылға, «Цзю Таңшу» 683 жылға жатқызады. Әдебиет 682 жылды ұстанады.

Көтерілісті мемлекетке айналдырған адам оған Таң жағынан келді. Ашиде Юаньчжэнь Шаньюй протекторатының астындағы берілген тайпаларды басқарған және қандай да бір қылмыс үшін түрмеде отырған. Гудулу шабуылдап келгенде, Юаньчжэнь тайпаларды ретке келтіру үшін босатуды сұрады. Ол тікелей Гудулуге өтіп кетті.[1] «Гудулу оны алғанына қуанып, Апа Тарханы етті де, әскери істердің бәрін жалғыз өзіне тапсырды».[1] Тоңықұқ өз жазуында жеті жүздің арасындағы шадқа қосылғанын айтады. Ол «Оны хан етсем бе?» деп өзінен сұрағанын және солай істегенін айтады. Юаньчжэнь Тоңықұқ па, жоқ па, ол Тоңықұқ мақаласы қарастыратын сұрақ. Таң тарихы бойынша Юаньчжэнь Гудулу қайтыс болғанға дейін түргештерге қарсы соғыста құлады. Теңестіру мұны түсіндіріп өтуге тиіс.

Таңға шабуылдар (683–687)

Таң тарихы шабуылдарды санайды. 683 жылы ол Вэйчжоуға шапты, онда Фэнчжоу әкімі өлтірілді. 684 жылы ол Шоучжоуға шапты, онда оған қарсы шекара қолбасшысы Чэн Уты тағайындалды.[1] 686 жылы ол Шоучжоу мен Дайчжоуға шапты, онда көмекке келген Таң күші оны Синьчжоуда қарсы алып, бес мың адамынан айырылды. 687 жылы ол Хэбэйдегі Чанпинға шапты, қасында Юаньчжэнь болды, ал сегізінші айда қайтадан Шоучжоуға шапты.[1] Онда Хэйчи Чанчжи оны Хуанхуадуйда қатты жеңді. Ол оны қырық лиге және шөлдің ар жағына қуды.[1] Таң полковнигі Цуань Баоби даңққа құмар болды. Ол Гудулуді жою үшін он үш мың таңдаулы адамды шекарадан екі мың ли алысқа апарды.[1] Шабуылдың алдында ол көктүріктерге хабар жіберіп, соның салдарынан оларға ескерту берді. Ол бүкіл әскерінен айырылды. Баоби өлім жазасына кесілді, ал императрица ханның есімін өзгертті.[1]

Тоңықұқ жазуы сол жылдарды ішінен баяндайды. Көтеріліс алғашында шекараның солтүстігінде, Чоғай Құзы мен Қара Құмда, бұғы мен қоянмен күн көрді. Жаулар оны қоршады.[10] Бір қашқын Тоғыз оғыздардың жаңа ханы Қытаймен және қытаңдармен одақ құрып жатқанын хабарлады.[11] Мақсат «Түрік Сир халқының елінде ешбір қожайын шықпауын» қамтамасыз ету болды.[10] Кеңесші ханды бірінші соққы беруге көндірді. Ол Толада оғыздарды екі мың адаммен, үш немесе алты мыңға жуық деп есептелетін әскерге қарсы жеңді.[12][13] Содан кейін ол хан мен халықты Өтүкен еліне әкелді, одан кейін төрт бұрыштың халықтары келіп қосылды.[14] Бір баяндама бойынша, Ілтеріш 687 жылы Иньшаньнан шығып, әскерін Орталық және Солтүстік Моңғолияның жүрегіне бұрды. 687 мен 691 жылдар аралығында осы жерлерді ұстаған тоғыз оғыздар мен ұйғырлар талқандалып, бағындырылды. Олардың басшысы Абұз хан шайқаста құлады, ал мемлекеттің орталығы Өтүкен тауларына көшті.[15] Өз айтуы бойынша, Тоңықұқ Шаньдун қалаларына және теңізге көктүрік әскерін алғаш әкелген адам болды. Онда хан жиырма үш қаланы тонады. 687 жылғы Хэбэй шабуылы анық сәйкес келеді.

Қалпына келтірілген мемлекеттің ұйымдастырылуы

Күл Тегін жазуы конституциялық жағын береді. Ілтеріш жеті жүз адамды жинады. Содан кейін ол ата-бабалардың заңына сай «елін жоғалтқан халықты, ханын жоғалтқан халықты» ретке келтірді.[2] Ол Төліс пен Тардушты ұйымдастырып, оларға жабғу мен шад берді.[2] Оңтүстікте қытайлар жау болды, ал солтүстікте Баз хан мен Тоғыз оғыздар. Қырғыздар, құрықандар, Отыз татар, қытаңдар және татабылар төңірегінде жау болды.[2] Екінші оқылым солтүстік сөйлемдегі baz сөзін есім емес, «бағынышты, вассал» мағынасындағы жалпы сөз деп алады.[16] «Әкем хан қырық жеті рет жорыққа шығып, жиырма ашық шайқас жүргізді».[2] Ол елі барлардан елін, ханы барлардан ханын алды. Содан кейін ол «ұшып кетті».[2] Оның қабірінде өлтірілген жаудың бейнесі алғашқы балбал ретінде қойылды. Бір оқылым бойынша бұл жау оғыздардың Баз ханы болды.[2] Тоңықұқтың есебі бойынша қытайлармен он жеті шайқас, қытаңдармен жеті, оғыздармен бес шайқас болған, «және соның бәрінде оның кеңесшісі өзім болдым, оның қолбасшысы өзім болдым».[17][18][19]

Өлімі және мұрагерлігі

«Гудулу Тяньшоу кезеңінде науқастан қайтыс болды», 690 мен 692 жылдар аралығында. Әдебиет 691 жылды жазады.[1] Бір шолу оның қайтыс болуын 692 жыл деп жазып, Қапағанның билігін 692–716 жылдар деп береді.[20] Екінші еңбек Ілтеріштің өлімін 691 жылдың соңына, Қапағанның таққа отыруын 692 жылға жатқызады.[21] Оның әйелі Ил-Білге қатын Орхонда оның қасында аталады. Ол Көктің онымен бірге көтерген әйелі.[22] Оның ұлдары кішкентай еді: Білге сегіз жаста, Күл Тегін жеті жаста болды. Оның інісі Мочо «орынды тартып алып, өзін хан етіп орнатты».[1] Жиырма бес жылдан кейін ұлдар ағасының ұлдарын өлтіріп, тақты қайтарып алды. Олар тұрғызған ескерткіштер негізін салушының есі өз халқының сөзімен сақталуының себебі.

Ілтеріш көктүрік мемлекетінің екінші негізін салушысы, және жазулар оны Бумынмен тең санайды. Сол бір формула екеуіне де қызмет етеді: Көк ханды халық құрып кетпесін деп көтереді.[2] Оны Бумыннан ажырататын дерек жағдайы. Бумын қытай хабарларынан және одан екі ғасырдан кейін тұрғызылған ескерткіштен белгілі. Керісінше, Ілтеріш қытайлардан, ұлдарынан және оны хан еткенін айтатын адамнан белгілі. Бұл деректердің бәрі оның өлімінен тірі естелік шегінде жатыр.

Ескертпелер

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b c d e f g h i Kül Tegin inscription
  3. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 283
  4. ^ Erhan 2011, p. 18
  5. ^ a b Tekin 2003, p. 97
  6. ^ a b Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 29
  7. ^ Litvinsky 1996, p. 330
  8. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  9. ^ Taşağıl 2004, p. 8–18
  10. ^ a b Tonyukuk inscription
  11. ^ Tekin 1994, p. 5, 32
  12. ^ Tekin 1994, p. 8–9
  13. ^ Orkun 1994, p. 104–105
  14. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
  15. ^ Litvinsky 1996, p. 331
  16. ^ Tekin 1968, p. 310
  17. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
  18. ^ Tekin 1994, p. 21
  19. ^ Taşağıl 2004, p. 17
  20. ^ Kafesoğlu 1997, p. 115
  21. ^ Taşağıl 2004, p. 18, 19–20
  22. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 335

Дерек көздері

Әдебиет

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Gerard Clauson; übersetzt von F. Yelda Şahin, Ongin Yazıtı (2011 (translation); original 1957)
  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)

Байланысты

What links here52

Persons
Ashide Yuanzhen · Ashina Funian · Bars Beg · Bilge Khan · Duoxifu · Kapgan Khan · Kül Tegin · Kutluk Tegin · Nishufu Khan · Pei Xingjian · Tonyukuk
States
Second Göktürk Khaganate · The Göktürk interregnum, 630–682
Conflicts
Göktürk war of restoration, 679–687
Places
Hebei · Shanyu Protectorate · Shiveet Ulaan · Shuozhou · Youzhou · Yunzhong
Peoples
Bayirku · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · Kurykan · Tatars · The Great Empires of the Steppe
Lineages
Ashide · Ashina
Institutions and Titles
Army of the Steppe Empires · Böri (Guard) · Chur · Çigşi · Fulin Khan · Kut · Livestock Raids · Loose-rein prefectures · Shad · The Economy of the Steppe Empires · Tölis and Tardush · Tudun · Yabgu
Religions
Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Burial and the balbal · Raising on the Felt · Tengri · Yer-Su Spirits
Sources
Kül Tegin inscription · Ongi inscription · Rock inscriptions found in Mongolia, 2018 to 2021 · Tonyukuk inscription
Controversies
The Göktürks and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Ілтеріш хан.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/ilterish-khan/

Last revised: 8 November 2026