Аттила 430-жылдардан 453-жылы көз жумганга чейин хунндардын падышасы болгон.[1] Он жыл бою ал бийликти иниси Бледа менен бөлүштү. Бледа өлтүрүлгөндөн кийин ал жалгыз башкарды.[2] Ал чыгыш рим империясын ага барган сайын көп алтын төлөөгө мажбурлады. Ал Балкан провинцияларын кыйратты. Ал 451-жылы Галлияга, 452-жылы Италияга басып кирди. Ал акыркы үйлөнүү тойунан кийинки түнү көз жумду.[3] Иордан аны бардык хунндардын мырзасы жана Скифиянын бардык элдеринин дээрлик жалгыз башкаруучусу деп атайт. Ал ошондой эле аны «элдерди титиретүү үчүн дүйнөгө келген адам» деп сүрөттөйт.[4] Аттила хунндардын эч качан болгон эң күчтүү башкаруучусу эле.[5]

Приск 449-жылы рим элчилиги менен анын сарайына келип, көргөнүн жазып койгон. Ал Аттиланын үйүнүн алдында сот иштерин чечип, өз той дасторконунда жыгач табактан тамак жегенин көргөн.[6] Аттила адам катары жөнүндө белгилүү болгон дээрлик бардыгы ошол баяндан, түз же Иордан аркылуу, келет.[7]

Аты

Приск атын Аттелас деп жазат, ал эми латын жазуучулары Аттила деп жазышат.[8] Бир окуу аны готтук atta, «ата», деген сөздөн кичирейтүү -ila мүчөсү менен чыгарат, ошентип ал «кичинекей ата» дегенди билдирет.[8][9] Экинчи окуу аны Волганын түрк аты Atïl же Itil менен байланыштырат.[10] Биринчи окуу Волга этимологиясын жана башка түрк сунуштарын четке кагат.[11] Үчүнчү окуу аны эски арин atɨ-la, «тез-тезирээк», деген сын атоочтон чыгарат. Сын атооч адегенде эпитет болгон болушу мүмкүн. Анын авторлору бул келип чыгышты ыктымал, бирок эч кандай зарыл эмес деп атайт.[12] Бизге герман формасында жеткен хунн асылзаадаларынын аттары готтук кийимдеги хунн аттары болушу мүмкүн.[13] Норвег поэмалары аны Атли деп атайт. Байыркы англисчеде ал Ætla.[8]

Үй-бүлө

Аттиланын атасы Приск Мундиухос деп угуп алган Мундзук болгон. Мундзуктун бир туугандары Октар жана Руа Аттиладан мурун хунндарды башкарышкан.[14] Атасынын үчүнчү иниси Эбарсий 449-жылы тойдо Аттиланын жанындагы жаткычта отурган.[15] 449-жылы императорго жазган кабарында Аттила атасы өз атасынан алган асылзаадалыкты бүтүн сактаганын айткан.[16] Анын үй-бүлөсү асыл тектүү болгон. Бул хунндардын Европага келгенге чейин тукум кууган асылзаадалыгы болгонун көрсөтөт.[17]

Анын туулган жылы жазылган эмес. Анын сакалына 449-жылы эле ак кирген. Демек ал болжол менен 400-жылдан кеч эмес төрөлгөн.[17]

Анын элинин салты уруксат бергендей, көп аялы болгон.[18][19] Приск барган ханыша Крека болгон. Ал анын үч баласынын энеси. Алардын улуусу акациры элин мурдатан эле башкарган.[20] 449-жылы түндүккө баратканда Аттила Эскам аттуу кишинин кызына үйлөнүү үчүн айылда токтогон.[18] Анын акыркы аялы Илдико болгон.[19] Иордан анын уулдары дээрлик өзүнчө бир эл болгон дейт.[21] Үчөөнүн аты аталат: тун уулу Эллак, Денгизих жана кичүү уулу Эрнак.[22][23] Приск Аттиланын жалгыз Эрнакка мээримдүүлүк көрсөткөнүн көргөн.[15] Тескерисинче, Иордан Аттила Эллакты бардык балдарынан жогору көрчү деп айтат.[24]

Тактыга чыгышы жана Маргус келишими

Руа өлгөндө, деп жазат Приск, хунндардын падышалыгы Аттилага өттү.[25] Бир эсептөө Руанын өлүмүн 434-жылдын жазына даталайт, ал эми экинчиси аны 435-жылдын аягынан кийинге коёт.[26][27] Бир баянда Руа Октардан төрт жыл кийин өлгөн. Анын жээндери Бледа менен Аттила, Октардын кичүү иниси Мундзуктун уулдары, бийликти чогуу алышкан.[28]

Бир туугандар адегенде Константинополь менен тынчтык түзүштү. Алар рим элчилери менен Дунайдагы Маргус шаарынын сыртында жолугушту. Алар атынан түшкөн жок. Римдиктер өз кадыр-баркын сактоо үчүн ээрде калышты.[25] Маргус келишими жылдык алымды 350 фунт алтындан 700 фунт алтынга эки эседей көбөйттү.[25] Империя хунндардан качкандарды мындан ары кабыл албоого, колундагыларды кайтарып берүүгө жана базарларды тең шарттарда ачык кармоого убада берди.[25] Падышалык үй-бүлөнүн эки жаш мүчөсү, Мамас менен Атакам, качып кеткен. Алар Карсум чебинде тапшырылып, айкаш жыгачка керилди.[25] Андан кийин Аттила менен Бледа Скифиянын элдерин багындыруу үчүн кетишти. Алар сорозгтор менен согушушту.[25]

Бир туугандар өзүнчө башкарышты, ар бири өз элдерин. Бир окуу боюнча Бледа чыгыштагы уруулардын, Аттила батыштагылардын башчысы болгон.[29] Экинчи окуу кайсы бөлүк кимге тийгени белгисиз деп эсептейт.[30] Иордан Бледа «хунндардын чоң бөлүгүн» башкарган дейт.[31]

Чыгыш империя менен согуштар

441-жылы рим флоту вандалдарга каршы согуш үчүн Сицилияда болгондо хунндар сокку урушту. Ошол эле учурда Персия Арменияга чабуул жасап жаткан.[32] Чек арадагы базарда хунндар рим соодагерлерине кол салышты. Константинополь нааразылык билдиргенде, алар эки айып менен жооп беришти. Маргус епискобу дарыядан өтүп, падышалык мүрзөлөрдү тоногон, дешти алар. Империя качкындарды дагы кармап турат, дешти алар.[33] Грекче текстти бир окуу епископ мүрзөлөрдүн ордуна падышалык казынаны тонады деп окуйт.[34] Хунндар Дунайдан өтүштү. Алар Виминациумду алышты. Маргус епискобу өзүн тапшырып коёрунан корккон. Ал хунндарга барып, шаарын түнкүсүн аларга сатты.[35] «Ошондон баштап, — деп жазат Приск, — варварлардын иштери күн сайын улуу жана жакшы болуп барды.»[35]

Андан кийинки Балкан согуштары Сингидунумду, Сирмийди, Ратиарияны жана Константиндин туулган жери Наиссти алды.[36] Приск Наиссти 449-жылы бош, дарыя жээги өлгөндөрдүн сөөктөрү менен капталган абалда тапкан.[37] Хунндардын эми таран жана башка курчоо куралдары болгон. Шаарлар чоң күч талап кылбай эле кулады.[38] Куралдарды аларга рим туткундары же качкындары жасап беришкен.[39] Херсонестеги рим жеңилгенинен кийин император Феодосий II тынчтык түзүү үчүн Анатолийди жиберди. Анатолийдин тынчтыгы империяны 6,000 фунт алтын карызды дароо төлөөгө мажбурлады. Ошондон тартып ал жылына 2,100 фунт төлөшү керек болду, эски алымдан үч эсе көп.[40] Алтынды чогултуу үчүн, деп жазат Приск, сенаторлорго даража боюнча салык салынган. Тукум кууган байлыктагы адамдар аялдарынын асыл буюмдарын жана эмеректерин базарда сатышкан.[41]

Бул согуштардын даталары талашта. Бир эсептөө 441-жылы жана 442-жылы согуш коёт. Ал 447-жылы бир чоң басып кирүүнү көрсөтөт, аны Анатолийдин тынчтыгы ошол жылдын күзүндө токтоткон.[42] Экинчи эсептөө 441-жылдан 443-жылга чейин согуш коёт, аны Анатолийдин биринчи тынчтыгы токтоткон. Ал 447-жылы экинчи басып кирүүнү, 448-жылы жана 450-жылы кошумча келишимдер менен, көрсөтөт.[43] 447-жылы хунндар империяга кайра бузуп кирди. Жер титирөө Константинополдун дубалдарын кулаткан.[44] Алар генерал Арнегискли Ут дарыясында жеңип өлтүрүштү жана түштүккө Фермопилага чейин сүрүштү. Галл жылнаамасы жетимиш шаар алынган деп санайт.[45][46] Бул хунндардын эч качан утуп алган эң чоң жеңиши болгон. Ошондон тартып Аттила падыша, командир жана жогорку сот болуп, шартсыз тил алынган.[47]

Бледанын өлүмү

Болжол менен 445-жылы Аттила инисин өлтүрдү.[48] Иордан «хунндардын чоң бөлүгүн башкарган» Бледа Аттиланын чыккынчылыгынан өлтүрүлгөн дейт. Ал Аттила андан кийин бүт элди өз бийлигине бириктиргенин кошот.[31] Галл жылнаамачысы Проспер 444-жыл астында Аттила Бледаны, «өз иниси жана падышалыктагы өнөктөшүн», өлтүргөн деп жазат. Ал Аттила өз элдерин ага баш ийүүгө мажбурлаганын кошот.[49] Жылнаамалар 444-, 445- жана 446-жылдарды берет, бирок өлтүрүү 445-жылга коюлат.[48][50]

Бир баян Бледа Аттиланы токойдо чошко аңчылыгына чакырып, капканга түшүрүүгө аракет кылганын айтат. Аттиланы Бледанын кишилери курчап алышкан, бирок ал аларды өз тарабына тартты. Алар ага инисин өлтүрүүгө жардам беришти.[51] Ошол эле баян Бледа чындап эле өз тууганы тарабынан өлтүрүлгөнбү деген талаш бар экенин белгилейт. Ал ошондой эле бир туугандардын атаандаштыгы жарым-көчмөн талаа коомдорунда кеңири таралганын белгилейт.[52] Иордан аңчылык да, жер да бербейт. Ал Бледа чыккынчылык менен өлтүрүлгөнүн гана айтат.[31]

Акациры

Ошол эле мезгилде Аттила Кара деңиз талаасындагы эл акацирыларды өз бийлигине алды. Приск муну кантип болгонун айтат. Акацирыларда уруулар жана урууга жараша көп башкаруучу болгон. Феодосий аларды Аттиладан ажыратуу үчүн белек жиберген. Анын элчиси биринчи белекти туура эмес падышага берген. Падышалардын улуусу Куридак өз белегин экинчи алган. Ал Аттиланы башкаларга каршы чакырды. Аттила чоң аскер жиберди. Ал кээ бир падышаларды өлтүрүп, калгандарын багынууга мажбурлады. Аттила Куридакты жеңиштин жемишин бөлүшүүгө чакырды. Куридак капкан бар деп шектенип, баш тартты. Анын жообу: кудайдын көз алдына киришкен адам үчүн кыйын. Эгер эч ким күндүн дискине карай албаса, ким эң улуу кудайлардын алдына зыянсыз келе алат?[53] Ошентип Куридак өз элин сактап калды. Аттила калганына тун уулун падыша кылды.[18] Бир эсептөө согушту 445-жылга, башкасы 448-жылга даталайт.[54][55]

Сарай

449-жылдагы элчилик менен бирге жүргөн Приск Аттиланы үйүндө сүрөттөйт.[56] Ал римдиктерди чатырында жыгач отургучта, күзөтчүлөрдүн шакеги курчап турганда кабыл алды.[57] Анын резиденциясы Дунайдын ары жагындагы чоң айыл болгон. Анын үйлөрү мунаралуу жыгач тосмонун ичинде дөбөдөн жана жонулган такталардан курулган. Тосмо коргонуу үчүн эмес, көркөм көрсөтүү үчүн кызмат кылган.[58] Айылга аттанып киргенде аны узун зыгыр кездемелердин астында катар-катар басып бараткан кыздар ырлар менен тосуп алышты. Анын башкы министри Онегездин аялы ага тамак менен шарап алып келди. Ал аны атта отуруп, кишилери көтөрүп турган күмүш столдон жеди.[59]

Приск аны үйүнөн оор жүз менен чыгып, көздөрүн ары-бери жылдырып чыкканын көргөн. Ал Онегез менен босогосунун алдында турду. Талаш-тартыштары бар көп адам ага келип, анын чечимин алышты. Андан кийин ал варвар элдеринин элчилерин кабыл алуу үчүн кирди.[20] Иордан ошол эле булакка таянып, анын портретин берет. Аттила кыска, көкүрөгү кең, башы чоң жана көздөрү кичине болгон. Сакалы жука жана ак кирген. Мурду жалпак жана өңү кара болгон, «келип чыгышынын белгилерин көрсөтүп». Ал басканда текебер болгон. Ал «согушту сүйгөн, бирок аракетте токтоо, кеңешке күчтүү, жалынгандарга боорукер жана бир жолу өз коргоосуна алынгандарга жумшак» киши болгон.[60]

Той дасторконунда коноктор күмүш табактардан жеп, алтын жана күмүш чөйчөктөрдөн ичишти. Аттила жыгач табактан гана эт жеди. Ал жыгач чөйчөктөн ичти. Анын кийими жөнөкөй болгон. Анын кылычы да, бут кийиминин бекиткичтери да, атынын тизгини да башка асылзаадаларыныкындай алтын же асыл таштар менен кооздолгон эмес.[61] Кеч киргенде эки киши анын алдында туруп, анын жеңиштери жана согуштагы эрдиги жөнүндө өздөрү жараткан ырларды ырдашты. Карылар ыйлашты.[61] Кийинки тамашаларда Аттиланын жүзү кыймылдаган жок. Кенже уулу кирип келгенде гана ал ага жумшак карап, жаагынан чымчыды. Бир конок Прискке көрөгөчтөр Аттиланын үй-бүлөсүнүн кулашын алдын ала айтканын айткан. Алар бул уул аны калыбына келтирет деп да айтышкан.[15]

Ал ишенимдүү кишилер чөйрөсү аркылуу башкарган. Алардын арасында Онегез жана анын иниси Скотта, Эдеко, Берих жана анын рим катчысы Орест бар болчу. Приск аларды скифтердин алдыңкы кишилери деп атайт.[62] Логадес макаласы алардын эмне болгонун талашты алып жүрөт.[63] Алардын ар бири белгиленген күндөрдө кезеги менен Аттиланы куралданган күзөт менен курчап турган.[64] Ал сүйүктүүлөрүн сыйлоо үчүн Константинополго элчиликтерди колдонгон. Алар рим белектери менен үйүнө кайтышкан.[65] Анын катчылары римдиктер болгон: Паннониялык Орест, экөө тең Констанций деп аталган галл менен италиялык, жана Жогорку Мезиядан Рустиций.[66]

Ал рим генералынын даражасын кармап, аны менен коштолгон айлыкты алып турган. Ал императордун генералдары анын кулдары деп айткан. Анын өз кишилери, деди ал, рим императорлоруна тең.[67] Ал таажы кийген эмес. Анын кишилери аны кудай деп эсептешкен эмес.[68] Ал малчы ага Марстын кылычын алып келгенден кийин өзүн дүйнөнү башкаруу үчүн тандалган деп эсептеген.[69]

449-жылдагы кутум

448-жылы же 449-жылы Аттиланын элчилери Эдеко менен Орест жаңы талаптар менен Константинополго келишти: качкындар, Дунайдын түштүгүндө беш күндүк жол кеңдигиндеги жер тилкеси жана Наиссте базар.[70] Феодосий II сарайындагы эң күчтүү киши евнух Хрисафий Эдекого, эгер ал кайтып барганда Аттиланы өлтүрсө, чоң байлык сунуштады. Эдеко өз кишилерин өзүнө тартуу үчүн элүү фунт алтын сурады.[64] Андан кийин ал кутумду Аттилага ачып берди. Котормочу Вигила алтын менен кайтып келгенде, ал кармалды. Аттила анын уулун өлтүрөм деп коркутканда ал мойнуна алды.[71] Аттила Орестти Константинополго алтын капчыкты мойнуна илип жиберди, евнухтан аны билеби деп сурасын деп. Ал ошондой эле императорго алым төлөө менен анын кулу болуп калганын айтты.[72] Бир баянда Аттила өлөрүнөн бир нече жыл мурун Онегез менен иниси Скотта жасаган өмүрүнө эки кол салуудан аман калган.[73] Прискте экөө тең анын эң ишенимдүү жолдоочулары катары көрүнөт. Ал жерде 449-жылдагы кутум Эдеко аркылуу Хрисафийдин иши.[74]

Анатолий менен Ном кийинки жылы алтын менен келишти. Аттила аларды Дренка дарыясында тосуп алды, анын мамилеси жумшарды. Ал Вигиланы элүү фунтка бошотту. Ал көп туткундарды төлөмсүз бошотту. Ал Дунайдын түштүгүндөгү тилкеден баш тартты.[75]

Батышка бурулуу

450-жылы Феодосий көз жумду.[76] Анын мураскери Маркиан алымды төлөөдөн баш тартты. Анын жообу: Аттила тынч турса белектер алат, ал эми согуш менен коркутса, өзүнө тең адамдар менен куралдарга жолугат.[77] Ошол эле жылы батыш императору Валентиниан III-нүн эжеси Гонория Аттилага шакегин жиберди. Аттила аны өзүнүн колукту катары талап кылып, анын мураскери катары батыш империясынын жарымын талап кылды. Батыш сарайы анын башка адамга турмушка чыккан экенин жана империя аялдарга эмес, эркектерге таандык экенин жооп кылды.[78] Бир окуу бул окуяны Византия сарайынын ушак-аңгемеси деп четке кагат.[79]

Аттила батышка бурулду. Приск үч себеп берет: Гонория жана анын байлыгы, франк тактысы боюнча талаш жана вандал падышасы Гейзерихти вестготтор менен чабуул жасоо аркылуу ыраазы кылуу каалоосу. Франк тактысы боюнча талашта өлгөн падышанын улуу уулу Аттиланы чакырды, ал эми кичүү уулу Аэцийди чакырды.[78] Тескерисинче, Иордан муну Гейзерихтин пара берүүсү кылат.[80] Бир окуу себептерди билүүгө болбойт деп эсептейт.[81] Башка окуу Аттила менен Аэцийдин франктардын арасындагы таасир үчүн күрөшүн көрөт. Бул окуу боюнча Рим муну батыш империясынын жарымына болгон аракет деп кабыл алды.[82] Үчүнчү окуу Антиохиялык Иоанн айткандай, ал баарынан мурда Аэцийди алып салууну каалаган деп эсептейт.[83] Бул окуу боюнча ал Валентинианды тактыдан кулатууну эмес, Аэцийдин ордун батыш империясынын улуу генералы катары ээлөөнү көздөгөн. Галлия тоноо үчүн бай өлкө болгон. Түндүктөн чабуул императорго түздөн-түз коркунуч туудурган эмес.[84]

Галлия жана Италия

451-жылы Аттила хунндардын жана багынган элдердин чоң аскери менен Галлияга кирди.[85] Галлиядагы жортуул Каталаун түздүктөрүндө аяктады. Ал жерде Аэций жана вестгот падышасы Теодорид аны менен салгылашты. Салгылаш Теодоридди өлтүрүп, Аттиланы араба лагерине сүрдү. Ал Дунайга чегинди.[86] 452-жылдын жазында ал Италияга басып кирди.[87] Италиядагы жортуулда ал Аквилеяны узак курчоодон кийин алды. Андан кийин ал Милан менен Тицинди алды.[88] Анын өз кишилери, деп жазат Приск, аны Римден вестгот падышасы Аларихтин үлгүсү менен буруп жиберишти. Аларих шаарды тоногондон кийин көпкө жашаган эмес.[89] Минцио дарыясында ал Рим папасы Лев менен жолукту. Ал Дунайдын аркы өйүзүнө чегинди.[90] Анын аскериндеги ачарчылык жана чума жана анын артынан Дунайдан өткөн чыгыш рим күчү аны кайтарууга ошончолук эле салым кошту.[91][92]

453-жылы Аттила көз жумганда Европанын картасы: Рейндан Каспий деңизине чейинки Хунн империясы, багынган гепиддер, Батыш жана Чыгыш Рим империялары, вестготтор, франктар жана бургундтар, Сасаниддик Персия, жана Аттиланын 451-жылы Галлиядагы жана 452-жылы Италиядагы жортуулдарынын жолдору
453: Аттила көз жумганда Хунн империясы Рейндан Каспий деңизине чейин созулат, гепиддер жана башка элдер хунндарга баш ийет. Ичке сызыктар Аттиланын 451-жылы Галлиядагы жана 452-жылы Италиядагы жортуулдарын белгилейт. Заманбап карта. Мамлекеттин чек аралары болжолдуу, ал эми Каталаун талааларынын орду талаштуу.
© Emre-E Yavuz 2026

Өлүмү

Үйгө кайтып, Аттила Феодосий убада кылган алым төлөнбөсө, Маркианды согуш менен коркутту.[93] 453-жылдын башында ал Илдикого үйлөндү. Үйлөнүү тойунун түнүндө ал мас уйкусунда жарасыз кан агуудан көз жумду.[19][94] Анын атчандары жибек чатырдагы денесин айланып чаап, анын эрдиктерин ырдашты. Анын эли анын мүрзөсүнүн үстүндө страва өткөрдү. Алар аны түнкүсүн алтын, күмүш жана темир менен жерге беришти.[95] Аттиланын өлүмү баянды алып жүрөт. Бир жылдын ичинде анын уулдары өз ара урушуп калышты. Багынган элдер алардын күчүн Недаодо талкалашты.[96]

Бийлигинин чеги

Аны тааныган рим элчиси Ромул 449-жылы Прискке Скифияда же башка жерде башкарган эч ким ушунча кыска убакытта ушунча көп нерсеге жетишкен эмес деп айткан. Ал Аттила бүт Скифияга ээ болуп, бийлигин Океандын аралдарына чейин жайгаштырганын айткан. Ал ошондой эле Аттила римдиктерге ага алым төлөттүргөнүн айткан.[97] Анын бийлиги кайсыга чейин жеткени талашта. Бир окуу Альптар менен Балтиканын ортосундагы жана Каспий менен Рейндин чыгышындагы бир сызыктын ортосундагы бардык элдер Аттиланы жана Бледаны өздөрүнүн кожоюндары деп таанышкан деп эсептейт.[98] Экинчи окуу Борбор Азиядан Галлияга чейинки империяны сүрөттөйт.[5] Үчүнчү окуу анын күчү ашыкча чоңойтулган деп эсептейт. Ал Паннониянын жана анын тегерегиндеги жерлердин, хунндардын, готтордун жана гепиддердин кожоюну болгон. Бир нече жыл бою ал римдиктер үчүн тынчсыздандыруудан көбүрөөк болгон, бирок эч качан чыныгы коркунуч болгон эмес.[99][100] Анын жортуулдары жеңип алууну эмес, туруктуу алымды көздөгөн.[100] Хунн империясы мамлекетти бүтүндөй алып жүрөт.

Баа

Заманбап тарыхчылардын өкүмдөрү анын күчүнүн баалары сыяктуу эле кеңири айырмаланат. Бир окуу анын аскердик гений болгонун четке кагат. Анын чыгыш аскерге каршы эки жеңиши алсыз душманга каршы жеңилген. Галлияда, өзү тандаган жерде жана шектүү союздаштарга каршы, анын аскер башчылыгы ийгиликсиз болгон. Анын дипломатиясы Аэцийди жана вестготторду ага каршы бириктирди. Ал ошондой эле Гейзерихти союздаш катары жоготту.[101] Ошол эле окуу анын жетишкендигин хунн коомун түшүнүүсүнөн көрөт. Бир абсолюттук жетекчинин астында бириккен уруулар Борбор Европа элдерин эксплуатациялоо үчүн теңдешсиз курал болгон. Ал өз империясын дээрлик даяр абалда мурункулардан алган. Руа анын улуулугунун пайдубалын койгон.[102]

Ал бардык убакыттагы эң атактуу жана эң коркунучтуу хунн болгон.[51] Анын аброю кылымдар бою талашка салынган. Ал көпкө чейин кыйратуучу тиран деп эсептелген. Ал ошондой эле христиандарды жана отурукташкан элдерди жазалоо үчүн жиберилген «Кудайдын камчысы» болгон. Ошол эле түшүндүрмө кийин монголдорго да колдонулган.[103] Бир нече башкаруучу үй аны өздөрүнүн атабабасы деп эсептешкен, алардын арасында болгар хандары жана Венгриянын Арпад династиясы.[103] Болгар ханзадаларынын тизмеси анын биринчи башкаруучусун Ирник деп берет. Бир окуу Ирникти Аттиланын уулу Эрнак менен теңдештирет.[104] Андан тарагандыгы текшерилүүчү тукум сызыгын аныктоого болбойт.[103]

Эскертүүлөр

  1. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143–144
  2. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 180–181, p. 101–102
  3. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125, 143
  4. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 178, 182, p. 101–102
  5. ^ a b Yavuz 2025, p. 447
  6. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 89, 92
  7. ^ Thompson 1948, p. 12–13
  8. ^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 386
  9. ^ Savelyev 2020
  10. ^ Golden 1992, p. 90
  11. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 386–387
  12. ^ Bonmann 2025, p. 43
  13. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 389
  14. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 180, p. 101
  15. ^ a b c Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 93
  16. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 12, p. 97
  17. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 198
  18. ^ a b c Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  19. ^ a b c Jordanes; Mierow 1915, § 254, p. 123
  20. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 89
  21. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 259, p. 125
  22. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, 36, p. 93, 107
  23. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 262, 266, 272, p. 126–129
  24. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 262, p. 126
  25. ^ a b c d e f Priscus; Müller 1851, fr. 1, p. 72
  26. ^ Thompson 1948, p. 72
  27. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 93–94
  28. ^ Yavuz 2025, p. 94
  29. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 86
  30. ^ Thompson 1948, p. 76–77
  31. ^ a b c Jordanes; Mierow 1915, § 181, p. 102
  32. ^ Thompson 1948, p. 79
  33. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 2, p. 72–73
  34. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 110
  35. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 2, p. 73
  36. ^ Thompson 1948, p. 80–84
  37. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 78
  38. ^ Yavuz 2025, p. 95
  39. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 201
  40. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 5, p. 74
  41. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 5, p. 74–75
  42. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 115–117, 124
  43. ^ Thompson 1948, p. 78–98, 216–219
  44. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119–121
  45. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119–121, 456
  46. ^ Yavuz 2025, p. 97
  47. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125
  48. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 104–105
  49. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 85, 104
  50. ^ Thompson 1948, p. 88
  51. ^ a b Yavuz 2025, p. 96
  52. ^ Yavuz 2025, p. 96, 213
  53. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 82–83
  54. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 105
  55. ^ Thompson 1948, p. 95
  56. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 124
  57. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 81
  58. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 85
  59. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 85–86
  60. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 182, p. 102
  61. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 92
  62. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7–8, p. 76–95
  63. ^ Thompson 1948, p. 163–165
  64. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 7, p. 77
  65. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 6, p. 76
  66. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 376
  67. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 90–91
  68. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 271, 274
  69. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 183, p. 102–103
  70. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7, p. 76
  71. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 80, 95
  72. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 12, p. 96–97
  73. ^ Yavuz 2025, p. 103
  74. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7–8, p. 77, 80, 88
  75. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 14, p. 97–98
  76. ^ Bury 1923, p. 235
  77. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 15, p. 98
  78. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 15–16, p. 98–99
  79. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 130
  80. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 184–185, p. 103
  81. ^ Thompson 1948, p. 131
  82. ^ Yavuz 2025, p. 99
  83. ^ Sinor 1990, p. 193
  84. ^ Sinor 1990, p. 192–193
  85. ^ Thompson 1948, p. 135–143
  86. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 192–218, p. 105–112
  87. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 132–141
  88. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 219–222, p. 112–113
  89. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 222, p. 113
  90. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 223, p. 113–114
  91. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 138–141
  92. ^ Yavuz 2025, p. 102–103
  93. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 19, p. 99–100
  94. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143
  95. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 256–258, p. 124–125
  96. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 259–263, p. 125–126
  97. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 90
  98. ^ Thompson 1948, p. 76
  99. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125–126
  100. ^ a b Golden 1992, p. 91
  101. ^ Thompson 1948, p. 206–207
  102. ^ Thompson 1948, p. 205, 208–209
  103. ^ a b c Yavuz 2025, p. 104
  104. ^ Golden 1992, p. 92, 103

Булактар

Адабият

  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, vol. I (1923)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)

Байланыштуу

What links here68

Persons
Aetius · Anagastes · Ardaric · Bigilas · Bleda · Dengizich · Edeco · Ellac · Ernak · Gaiseric · Galla Placidia · Honoria · Ildico · Kreka · Marcian · Maximinus · Mundzuc · Octar · Onegesius · Orestes · Rua · Scottas · Theodoric I · Theodosius II · Thorismund · Valamir · Valentinian III · Zercon
States
Hunnic Empire · Western Roman Empire
Conflicts
Attila's Balkan wars · Hunnic invasion of Gaul, 451 · Hunnic invasion of Italy, 452
Battles & Events
Battle of the Catalaunian Plains · Battle of the Nedao · Death of Attila · Embassy of Maximinus to Attila · Peace of Anatolius · Siege of Naissus · Treaty of Margus
Places
Aquileia · Margus · Naissus · Viminacium
Peoples
Akatziri · Alans · Angisciri · Bardores · Bittugures · Gepids · History of the Turkic peoples · Huns · Sorosgi · The Great Empires of the Steppe · Ultzinzures · Vandals
Institutions and Titles
Logades
Religions
Göktürk Face-Cutting · Riding Round the Dead · Strava · Sword of Mars · Turkic Mythology
Languages
The Hunnic language
Foods
Kamos · Steppe Diet
Customs & Pastimes
Seating at the Feast
Sources
Jordanes · Priscus

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Аттила.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/attila/

Last revised: 8 November 2026