Attila, 430’lardan 453’teki ölümüne kadar Hunların kralıydı.[1] On yıl boyunca iktidarı kardeşi Bleda ile paylaştı. Bleda öldürüldükten sonra tek başına hüküm sürdü.[2] Doğu Roma İmparatorluğunu kendisine gitgide daha büyük miktarlarda altın ödemeye zorladı. Balkan eyaletlerini harap etti. 451’de Galya’yı, 452’de İtalya’yı işgal etti. Son düğününden sonraki gece öldü.[3] Jordanes onu bütün Hunların efendisi ve İskitya’nın bütün halkları üzerinde neredeyse tek hükümdar diye anar. Ona ayrıca “dünyaya halkları sarsmak için doğmuş bir adam” der.[4] Hunların sahip olduğu en güçlü hükümdar Attila’ydı.[5]

Priscus, 449’da bir Roma elçilik heyetiyle onun hükümdarlık merkezine geldi ve gördüklerini yazıya geçirdi. Attila’nın evinin önünde davalara baktığını ve kendi şöleninde tahta bir tabaktan yediğini gördü.[6] Attila’nın bir insan olarak nasıl biri olduğuna dair bilinen hemen her şey, doğrudan ya da Jordanes aracılığıyla, bu anlatımdan gelir.[7]

  • AtïlEski Türkçe
  • ἈττήλαςYunancaPriscus
  • AttilaLatinceJordanes
  • AtliEski İskandinavca

Priscus adı Attelas, Latin yazarlar Attila diye yazar.[8] Ad, Gotça atta, “baba”, sözcüğünden ve küçültme eki -ila’dan gelmiş olabilir, yani “küçük baba” anlamına gelir.[8][9] Başka bir açıklama onu İdil’in Türkçe adı Atïl ya da Itil ile ilişkilendirir.[10] Gotça türetme İdil kökenbilimini ve öbür Türkçe önerileri reddeder.[11] Üçüncü bir açıklama adı Eski Arin dilindeki atɨ-la, ‘biraz çabuk’, sıfatından türetir. Bu sıfat başlangıçta bir lakap olmuş olabilir. Yazarları türetmeyi akla yakın ama hiçbir biçimde zorunlu değil diye niteler.[12] Bize Cermen biçiminde ulaşan Hun soylularının adları, Got kılığına girmiş Hun adları olabilir.[13] İskandinav şiirleri ona Atli der. Eski İngilizcede adı Ætla’dır.[8]

Aile

Attila’nın babası Muncuk’tu, Priscus onun Mundiouchos diye anıldığını duymuştu. Muncuk’un kardeşleri Octar ile Rua, Attila’dan önce Hunları yönetmişti.[14] Baba tarafından üçüncü bir amca olan Oebarsius, 449’daki bir şölende Attila’nın yanında onun sedirinde oturdu.[15] Attila 449’da imparatora gönderdiği bir iletide, babasının kendi babasından aldığı soyluluğu bozulmadan koruduğunu ileri sürdü.[16] Ailesi soylu doğumluydu. Bu, Hunların Avrupa’ya gelmeden önce kalıtsal bir soyluluğa sahip olduğunu gösterir.[17]

Doğum yılı kayıtlı değildir. Sakalı 449’da zaten kırlaşmaya başlamıştı. Bu yüzden en geç 400 dolaylarında doğmuştur.[17]

Halkının geleneğinin izin verdiği gibi çok sayıda karısı vardı.[18][19] Priscus’un ziyaret ettiği kraliçe Arıkan’dı. Attila’nın üç çocuğunun annesiydi. Bunların en büyüğü o sırada Akatzirlere hükmediyordu.[20] 449’da kuzeye giderken Attila bir köyde durdu ve Eskam adında bir adamın kızıyla evlendi.[18] Son karısı İldiko’ydu.[19] Jordanes’e göre oğulları neredeyse başlı başına bir halktı.[21] Üçünün adı bilinir: en büyüğü İlek, Dengizik ve daha genç bir oğul olan İrnek.[22][23] Priscus Attila’nın yalnızca İrnek’e şefkat gösterdiğini gördü.[15] Jordanes ise Attila’nın İlek’i bütün çocuklarından çok sevdiğini söyler.[24]

Tahta çıkış ve Margus antlaşması

Priscus’a göre Rua ölünce Hunların krallığı Attila’ya geçti.[25] Bazı hesaplar Rua’nın ölümünü 434 baharına tarihler, başkaları 435’in sonundan sonraya yerleştirir.[26][27] Bir anlatıma göre Rua, Octar’dan dört yıl sonra öldü. Yeğenleri Bleda ile Attila, Octar’ın küçük kardeşi Muncuk’un oğulları, yönetimi birlikte devraldı.[28]

Kardeşler önce Konstantinopolis ile barış yaptı. Roma elçileriyle Tuna üzerindeki Margus kasabasının dışında buluştular. Atlarından inmeyi reddettiler. Romalılar ise itibarlarını korumak için eyerde kaldı.[25] Margus antlaşması yıllık haracı 350 libre altından 700 libreye, yani iki katına çıkardı.[25] İmparatorluk Hunlardan kaçanları artık kabul etmemeyi, elindekileri geri vermeyi ve pazarları eşit koşullarla açık tutmayı vaat etti.[25] Kraliyet ailesinden iki genç, Mamas ve Atakam, kaçmıştı. Onlar Carsum kalesinde teslim edildi ve çarmıha gerildi.[25] Ardından Attila ile Bleda İskitya halklarını boyun eğdirmeye gitti. Sorosgilere savaş açtılar.[25]

Kardeşler ayrı ayrı hüküm sürdü, her biri kendi halklarını yönetti. Bleda doğudaki boyları, Attila batıdakileri yönetmiş olabilir.[29] Başka bir görüş, hangi parçanın kimin payına düştüğünün bilinmediğidir.[30] Jordanes, Bleda’nın “Hunların büyük bir bölümünü” yönettiğini söyler.[31]

Doğu imparatorluğuyla savaşlar

441’de Hunlar, bir Roma donanması Vandallara karşı bir savaş için Sicilya’dayken vurdu. Aynı sırada Persler Ermenistan’a saldırıyordu.[32] Sınırdaki bir pazarda Roma tüccarlarının üzerine çullandılar. Konstantinopolis itiraz edince iki suçlamayla karşılık verdiler. Margus piskoposu, dediklerine göre, nehri geçip kraliyet mezarlarını soymuştu. İmparatorluk, dediklerine göre, hâlâ kaçakları barındırıyordu.[33] Yunancanın bir yorumuna göre piskopos mezarları değil, kraliyet hazinesini soymuştur.[34] Hunlar Tuna’yı geçti. Viminacium’u aldılar. Margus piskoposu kendisinin teslim edileceğinden korkuyordu. Hunların yanına gitti ve şehrini geceleyin onlara ihanetle verdi.[35] Priscus yazar: “O zamandan beri barbarların işleri gün geçtikçe büyüdü ve düzeldi.”[35]

Ardından gelen Balkan savaşları Singidunum’u, Sirmium’u, Ratiaria’yı ve Konstantin’in doğum yeri Naissus’u aldı.[36] Priscus Naissus’u 449’da ıssız buldu, nehir kıyısı ölülerin kemikleriyle kaplıydı.[37] Hunların artık koçbaşları ve başka kuşatma makineleri vardı. Şehirler büyük çaba harcanmadan düştü.[38] Makineleri onlar için Romalı tutsaklar ya da firariler yapmıştı.[39] Romalıların Khersonesos’ta uğradığı yenilgiden sonra imparator II. Theodosius barış yapması için Anatolius’u gönderdi. Anatolius barışı imparatorluğa birikmiş borç olarak 6.000 libre altını hemen ödetti. Bundan sonra yılda 2.100 libre ödemek zorundaydı, bu eski haracın üç katıydı.[40] Priscus, altını toplamak için senatörlerin rütbelerine göre bir vergi ödemeye zorlandığını yazar. Miras zenginliğine sahip adamlar karılarının mücevherlerini ve eşyalarını pazarda sattı.[41]

Bu savaşların tarihleri tartışmalıdır. Bir hesaba göre 441 ve 442’de bir savaş olmuştur. Bir de 447’de tek bir büyük istila vardır, onu o yılın sonbaharında Anatolius barışı bitirmiştir.[42] İkinci hesaba göre 441’den 443’e kadar süren ve Anatolius’un ilk barışıyla biten bir savaş olmuştur. 447’de ikinci bir istila ve 448 ile 450’de başka antlaşmalar vardır.[43] 447’de Hunlar imparatorluğa yeniden daldı. Bir deprem Konstantinopolis surlarını yıkmıştı.[44] General Arnegisclus’u Utus nehri üzerinde yenip öldürdüler ve Thermopylai’ye kadar güneye ilerlediler. Bir Galya vakayinamesi yetmiş şehrin alındığını sayar.[45][46] Bu, Hunların kazandığı en büyük zaferdi. O günden sonra Attila kraldı, komutandı ve en yüksek yargıçtı, koşulsuz itaat gördü.[47]

Bleda’nın ölümü

445 dolaylarında Attila kardeşini öldürdü.[48] Jordanes, “Hunların büyük bir bölümünü yöneten” Bleda’nın Attila’nın hainliğiyle öldürüldüğünü söyler. Attila’nın bunun üzerine bütün halkı kendi yönetimi altında birleştirdiğini de ekler.[31] Galyalı vakanüvis Prosper, 444 yılı altında, Attila’nın “kardeşini ve krallıktaki ortağını” Bleda’yı öldürdüğünü yazar. Attila’nın halklarını kendisine itaate zorladığını da ekler.[49] Vakayinameler 444, 445 ve 446 verir, ama cinayet 445’e yerleştirilir.[48][50]

Bir anlatım, Bleda’nın Attila’yı bir ormanda yaban domuzu avına çağırarak tuzağa düşürmeye çalıştığını aktarır. Bleda’nın adamlarınca çevrilen Attila onları kendi tarafına çekti. Onlar kardeşini öldürmesine yardım etti.[51] Aynı anlatım, Bleda’nın gerçekten kendi akrabalarınca öldürülüp öldürülmediğinin tartışmalı olduğunu belirtir. Kardeşler arasındaki rekabetin bozkırın yarı göçebe toplumlarında olağan olduğunu da belirtir.[52] Jordanes ne bir ava ne bir yere değinir. Yalnızca Bleda’nın hainlikle öldürüldüğünü söyler.[31]

Akatzirler

Aşağı yukarı aynı sıralarda Attila, Karadeniz bozkırında yaşayan bir halk olan Akatzirleri kendi egemenliği altına aldı. Priscus bunun nasıl olduğunu anlatır. Akatzirlerin halklara ve boylara göre çok sayıda yöneticisi vardı. Theodosius onları Attila’dan koparmak için hediyeler gönderdi. Elçisi ilk hediyeyi yanlış krala verdi. Kralların en kıdemlisi Kuridachus hediyesini ikinci olarak aldı. Attila’yı diğerlerine karşı çağırdı. Attila büyük bir ordu gönderdi. Krallardan bazılarını öldürdü, geri kalanı boyun eğmeye zorladı. Attila, Kuridachus’u zaferin meyvelerini paylaşmaya davet etti. Kuridachus bir tuzaktan şüphelenip reddetti. Cevabı, bir insanın bir tanrının gözü önüne çıkmasının zor olduğuydu. Kimse güneşin diskine bakamıyorsa, tanrıların en büyüğünün karşısına zarar görmeden kim çıkabilirdi?[53] Böylece Kuridachus kendi halkını elinde tuttu. Attila en büyük oğlunu geri kalanların kralı yaptı.[18] Savaş bir hesaba göre 445’e, bir başkasına göre 448’e tarihlenir.[54][55]

Hükümdarlık merkezi

449 elçilik heyetiyle birlikte yolculuk eden Priscus, Attila’yı kendi yurdunda anlatır.[56] Romalıları çadırında tahta bir oturakta otururken, bir muhafız halkasıyla çevrili olarak kabul etti.[57] İkametgâhı Tuna’nın ötesinde büyük bir köydü. Evleri kütük ve rendelenmiş tahtadan, kuleli ahşap bir çitin içinde yapılmıştı. Bu çit savunma için değil gösteriş içindi.[58] Uzun keten bezlerin altında sıralar halinde yürüyen kızlar, köye atla girerken onu şarkılarla karşıladı. Başveziri Onegesius’un karısı ona yiyecek ve şarap getirdi. Attila bunları adamlarının tuttuğu gümüş bir masadan atın üstünde yedi.[59]

Priscus onun evinden ciddi bir yüzle, gözlerini bir o yana bir bu yana döndürerek çıktığını gördü. Kapısının önünde Onegesius ile birlikte durdu. Anlaşmazlığı olan birçok kişi ona geldi ve hükmünü aldı. Sonra içeri girip barbar halkların elçilerini kabul etti.[20] Aynı kaynaktan yararlanan Jordanes onun portresini verir. Attila kısa boylu, geniş göğüslü, iri başlı ve küçük gözlüydü. Sakalı seyrek ve kırlaşmıştı. Burnu basık, teni esmerdi, “kökeninin belirtilerini taşıyan” bir görünümdeydi. Yürüyüşünde kibirliydi. “Savaş sever, ama eylemde ölçülü, öğütte güçlü, yalvaranlara lütufkâr ve bir kez himayesine alınanlara hoşgörülü” biriydi.[60]

Şölende konuklar gümüş tabaklardan yedi, altın ve gümüş kadehlerden içti. Attila yalnızca et yedi, tahta bir tabaktan. Tahta bir kupadan içti. Giysileri sadeydi. Kılıcı da, ayakkabılarının bağları da, atının dizgini de öbür soyluların olduğu gibi altınla ya da değerli taşlarla süslü değildi.[61] Akşam olunca iki adam önünde durup onun zaferleri ve savaştaki cesareti üzerine yaptıkları şarkıları söyledi. Yaşlılar ağladı.[61] Ardından gelen şakalar boyunca Attila’nın yüzü kıpırdamadı. Yalnızca en küçük oğlu içeri girince ona yumuşakça baktı ve yanağını çimdikledi. Bir konuk Priscus’a, falcıların Attila’nın ailesinin yıkılacağını önceden bildirdiğini söyledi. Aynı falcılar, ailenin bu oğul aracılığıyla yeniden kurulacağını da bildirmişti.[15]

Güvendiği adamlardan oluşan bir çevreyle yönetti. Aralarında Onegesius ile kardeşi Scottas, Edeko, Berichus ve Romalı sekreteri Orestes vardı. Priscus bunlara İskitlerin önde gelen adamları der.[62] Logadlar maddesi bunların ne olduğu konusundaki tartışmayı ele alır.[63] Her biri sırayla belirli günlerde Attila’nın çevresinde silahlı nöbet tuttu.[64] Konstantinopolis’e giden elçilikleri gözdelerini ödüllendirmek için kullandı. Gözdeleri Roma hediyeleriyle eve döndü.[65] Sekreterleri Romalıydı: Pannonia’dan Orestes, ikisi de Constantius adını taşıyan bir Galyalı ile bir İtalyan ve Yukarı Moesia’dan Rusticius.[66]

Bir Roma generalinin rütbesine sahipti ve bununla birlikte gelen maaşı aldı. İmparatorun generallerinin kendi köleleri olduğunu söyledi. Kendi adamları ise Roma imparatorlarının dengiydi, dedi.[67] Taç takmadı. Adamları onu bir tanrı saymadı.[68] Bir çoban ona Mars’ın kılıcını getirdikten sonra kendisini dünyanın yönetimi için seçilmiş saydı.[69]

449 komplosu

448 ya da 449’da Attila’nın elçileri Edeko ile Orestes yeni taleplerle Konstantinopolis’e geldi: kaçaklar, Tuna’nın güneyinde beş günlük yol genişliğinde bir toprak şeridi ve Naissus’ta bir pazar.[70] II. Theodosius’un yönetiminin en güçlü adamı olan hadım Chrysaphius, Edeko dönüşünde Attila’yı öldürürse ona büyük bir servet vermeyi önerdi. Edeko adamlarını kazanmak için elli libre altın istedi.[64] Sonra tasarıyı Attila’ya açıkladı. Tercüman Bigilas altınla döndüğünde yakalandı. Attila oğlunu öldürmekle tehdit edince itiraf etti.[71] Attila, hadıma bunu tanıyıp tanımadığını sormak için Orestes’i kesesi boynuna asılı olarak Konstantinopolis’e gönderdi. İmparatora da haraç ödeyerek Attila’nın kölesi olduğunu bildirdi.[72] Çağdaş bir anlatıma göre Attila, ölümünden birkaç yıl önce Onegesius ile kardeşi Scottas’ın iki suikast girişiminden sağ çıktı.[73] Priscus’ta bu iki adam onun en güvendiği izleyicileri olarak görünür. 449 komplosu orada Chrysaphius’un Edeko aracılığıyla yaptığı iştir.[74]

Anatolius ile Nomus ertesi yıl altınla geldi. Attila onlarla Drenco nehri üzerinde buluştu ve tavrı yumuşadı. Bigilas’ı elli libreye serbest bıraktı. Birçok tutsağı fidyesiz bıraktı. Tuna’nın güneyindeki şeritten vazgeçti.[75]

Batıya yöneliş

450’de Theodosius öldü.[76] Halefi Marcianus haracı ödemeyi reddetti. Cevabı, Attila sessiz kalırsa hediye alacağı, savaşla tehdit ederse kendi gücüne eşit adamlarla ve silahlarla karşılaşacağıydı.[77] Aynı yıl batı imparatoru III. Valentinianus’un kız kardeşi Honoria, Attila’ya yüzüğünü gönderdi. Attila onu gelini olarak istedi ve miras payı olarak batı imparatorluğunun yarısını talep etti. Batı yönetimi, onun zaten başkasıyla evli olduğunu ve imparatorluğun erkeklere ait olduğunu, kadınlara ait olmadığını söyleyerek karşılık verdi.[78] Bu hikâye Bizans merkezinin dedikodusu diye reddedilmiştir.[79]

Attila batıya döndü. Priscus üç neden verir: Honoria ve serveti, bir Frank tahtı kavgası ve Vandal kralı Geiserik’e Vizigotlara saldırarak iyilik etme isteği. Frank tahtı kavgasında ölen kralın büyük oğlu Attila’yı, küçük oğlu Aetius’u çağırdı.[78] Jordanes ise bunu Geiserik’in verdiği bir rüşvet yapar.[80] Nedenler konusunda görüşler ayrılır. Bir görüşe göre bunlar bilinemez.[81] İkinci bir açıklama, Attila ile Aetius arasında Franklar üzerindeki nüfuz için bir mücadele görür. Roma bunu batı imparatorluğunun yarısını isteme girişimi sandı.[82] Üçüncü bir açıklamaya göre Attila her şeyden önce Aetius’u ortadan kaldırmak istiyordu, Antiokheialı Ioannes’in dediği gibi.[83] Amacı Valentinianus’u tahttan indirmek değil, Aetius’un yerini batı imparatorluğunun büyük generali olarak almayı amaçladı. Galya yağmalanacak daha zengin bir ülkeydi. Kuzeyden gelen bir saldırı imparatoru doğrudan tehdit etmiyordu.[84]

Galya ve İtalya

451’de Attila büyük bir Hun ve tabi halk ordusuyla Galya’ya yürüdü.[85] Galya seferi Katalaun Ovaları’nda sona erdi. Orada Aetius ile Vizigot kralı Theodorik onunla savaştı. Savaş Theodorik’i öldürdü ve Attila’yı araba kampına sürdü. Attila Tuna’ya çekildi.[86] 452 yazının başında İtalya’yı işgal etti.[87] İtalya seferinde uzun bir kuşatmadan sonra Aquileia’yı aldı. Ardından Milano’yu ve Ticinum’u aldı.[88] Priscus’a göre kendi adamları onu Roma’dan, Vizigot kralı Alarik’in örneğiyle döndürdü. Alarik şehri yağmalamasından sonra çok yaşamamıştı.[89] Mincius nehrinde Papa Leo ile buluştu. Tuna’nın ötesine çekildi.[90] Ordusundaki kıtlık ve salgın ile arkasından Tuna’yı geçen bir doğu Roma kuvveti onu geri döndürmede en az bu kadar etkili oldu.[91][92]

Attila'nın 453'teki ölümünde Avrupa haritası: Ren'den Hazar Denizi'ne uzanan Hun İmparatorluğu ve ona tabi Gepidler, Batı ve Doğu Roma İmparatorlukları, Vizigotlar, Franklar ve Burgundlar, Sasani İran'ı ve Attila'nın 451'deki Galya ve 452'deki İtalya seferlerinin güzergâhları
453: Attila'nın ölümünde Hun İmparatorluğu Ren'den Hazar Denizi'ne uzanır, Gepidler ve öbür halklar Hunlara tabidir. İnce çizgiler Attila'nın 451'deki Galya ve 452'deki İtalya seferlerini gösterir. Modern harita, devletin sınırları yaklaşıktır ve Katalaun Ovaları'nın yeri tartışmalıdır.
© Emre-E Yavuz 2026

Ölüm

Eve dönünce Attila, Theodosius’un vaat ettiği haraç ödenmezse Marcianus’u savaşla tehdit etti.[93] 453’ün başında İldiko ile evlendi. Düğün gecesi sarhoş uykusunda, yarasız, bir kan boşalmasıyla öldü.[19][94] Atlıları, ipek bir çadırın içindeki cesedinin etrafında dönüp onun işlerini şarkıyla andı. Halkı mezarı başında bir strava yaptı. Onu geceleyin altın, gümüş ve demirle gömdüler.[95] Attila’nın ölümü maddesi anlatımı sürdürür. Bir yıl içinde oğulları birbirine düştü. Tabi halklar Nedao’da onların gücünü kırdı.[96]

Egemenliğinin sınırları

Onu tanıyan Romalı elçi Romulus, 449’da Priscus’a, İskitya’da ya da başka yerde hüküm sürmüş hiç kimsenin bu kadar kısa sürede bu kadar şey başarmadığını söyledi. Ona göre Attila bütün İskitya’nın efendisi olmuş ve egemenliğini Okyanus’un adalarına kadar genişletmişti. Romalılara da haraç ödetmişti.[97] Egemenliğinin ne kadar uzağa ulaştığı tartışmalıdır. Bir tabloya göre Alpler ile Baltık arasındaki ve Hazar ile Ren’in doğusunda bir yerdeki bir çizgi arasındaki bütün halklar Attila ile Bleda’yı efendileri olarak tanıdı.[98] İkinci bir tablo İç Asya’dan Galya’ya uzanan bir imparatorluğu gösterir.[5] Üçüncü bir görüş onun gücünün abartıldığını savunur. Attila, Pannonia’nın ve çevresindeki toprakların, Hunların, Gotların ve Gepidlerin efendisiydi. Birkaç yıl boyunca Romalılar için bir baş belasından fazlaydı, ama hiçbir zaman gerçek bir tehlike değildi.[99][100] Seferleri fetih için değil, düzenli haraç için yapılmıştı.[100] Avrupa Hun İmparatorluğu maddesi devleti bütün olarak ele alır.

Değerlendirme

Modern tarihçilerin yargıları, onun gücüne ilişkin tahminler kadar geniş ölçüde ayrışır. Onun bir askerî deha olduğu herkesçe kabul edilmez. Doğu ordusuna karşı kazandığı iki zafer zayıf bir düşmana karşıydı. Galya’da ise kendi seçtiği zeminde ve kuşkulu müttefiklere karşı komutanlığı başarısız oldu. Diplomasisi Aetius ile Vizigotları kendisine karşı birleştirdi. Ayrıca Geiserik’i müttefik olarak elden çıkardı.[101] Aynı değerlendirme onun başarısını Hun toplumunu kavrayışında görür. Tek bir mutlak önderin altında birleşen boylar, orta Avrupa halklarını sömürmek için eşi olmayan bir araç oldu. İmparatorluğunu selefilerinden neredeyse hazır aldı. Rua büyüklüğünün temellerini atmıştı.[102]

O, bütün zamanların en ünlü ve en çok korkulan Hunuydu.[51] Ünü yüzyıllardır tartışılmıştır. Uzun süre yıkıcı bir tiran sayıldı. Aynı zamanda Hristiyanları ve yerleşik halkları cezalandırmak için gönderilmiş “Tanrı’nın kırbacı” yapıldı. Aynı açıklama sonradan Moğollara da uygulandı.[103] Birçok hanedan ondan geldiğini ileri sürdü, bunların arasında Bulgar kağanları ve Macaristan’ın Árpád hanedanı vardır.[103] Bulgar hükümdarlar listesi ilk hükümdar olarak Irnik’i verir. Irnik, Attila’nın oğlu İrnek ile bir tutulmuştur.[104] Ondan gelen doğrulanabilir bir soy çizgisi kurulamaz.[103]

Notlar

  1. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143–144
  2. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 180–181, p. 101–102
  3. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125, 143
  4. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 178, 182, p. 101–102
  5. ^ a b Yavuz 2025, p. 447
  6. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 89, 92
  7. ^ Thompson 1948, p. 12–13
  8. ^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 386
  9. ^ Savelyev 2020
  10. ^ Golden 1992, p. 90
  11. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 386–387
  12. ^ Bonmann 2025, p. 43
  13. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 389
  14. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 180, p. 101
  15. ^ a b c Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 93
  16. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 12, p. 97
  17. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 198
  18. ^ a b c Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 83
  19. ^ a b c Jordanes; Mierow 1915, § 254, p. 123
  20. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 89
  21. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 259, p. 125
  22. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, 36, p. 93, 107
  23. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 262, 266, 272, p. 126–129
  24. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 262, p. 126
  25. ^ a b c d e f Priscus; Müller 1851, fr. 1, p. 72
  26. ^ Thompson 1948, p. 72
  27. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 93–94
  28. ^ Yavuz 2025, p. 94
  29. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 86
  30. ^ Thompson 1948, p. 76–77
  31. ^ a b c Jordanes; Mierow 1915, § 181, p. 102
  32. ^ Thompson 1948, p. 79
  33. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 2, p. 72–73
  34. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 110
  35. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 2, p. 73
  36. ^ Thompson 1948, p. 80–84
  37. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 78
  38. ^ Yavuz 2025, p. 95
  39. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 201
  40. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 5, p. 74
  41. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 5, p. 74–75
  42. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 115–117, 124
  43. ^ Thompson 1948, p. 78–98, 216–219
  44. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119–121
  45. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 119–121, 456
  46. ^ Yavuz 2025, p. 97
  47. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125
  48. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 104–105
  49. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 85, 104
  50. ^ Thompson 1948, p. 88
  51. ^ a b Yavuz 2025, p. 96
  52. ^ Yavuz 2025, p. 96, 213
  53. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 82–83
  54. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 105
  55. ^ Thompson 1948, p. 95
  56. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 124
  57. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 81
  58. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 85
  59. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 85–86
  60. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 182, p. 102
  61. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 92
  62. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7–8, p. 76–95
  63. ^ Thompson 1948, p. 163–165
  64. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 7, p. 77
  65. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 6, p. 76
  66. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 376
  67. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 90–91
  68. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 271, 274
  69. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 183, p. 102–103
  70. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7, p. 76
  71. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 80, 95
  72. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 12, p. 96–97
  73. ^ Yavuz 2025, p. 103
  74. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7–8, p. 77, 80, 88
  75. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 14, p. 97–98
  76. ^ Bury 1923, p. 235
  77. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 15, p. 98
  78. ^ a b Priscus; Müller 1851, fr. 15–16, p. 98–99
  79. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 130
  80. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 184–185, p. 103
  81. ^ Thompson 1948, p. 131
  82. ^ Yavuz 2025, p. 99
  83. ^ Sinor 1990, p. 193
  84. ^ Sinor 1990, p. 192–193
  85. ^ Thompson 1948, p. 135–143
  86. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 192–218, p. 105–112
  87. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 132–141
  88. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 219–222, p. 112–113
  89. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 222, p. 113
  90. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 223, p. 113–114
  91. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 138–141
  92. ^ Yavuz 2025, p. 102–103
  93. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 19, p. 99–100
  94. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 143
  95. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 256–258, p. 124–125
  96. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 259–263, p. 125–126
  97. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 90
  98. ^ Thompson 1948, p. 76
  99. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 125–126
  100. ^ a b Golden 1992, p. 91
  101. ^ Thompson 1948, p. 206–207
  102. ^ Thompson 1948, p. 205, 208–209
  103. ^ a b c Yavuz 2025, p. 104
  104. ^ Golden 1992, p. 92, 103

Kaynaklar

Literatür

  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, vol. I (1923)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Alexander Savelyev; Choongwon Jeong, Early Nomads of the Eastern Steppe and Their Tentative Connections in the West (2020)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Svenja Bonmann; Simon Fries, Linguistic Evidence Suggests that Xiong-nu and Huns Spoke the Same Paleo-Siberian Language (2025)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler68

Kişiler
Aetius · Anagastes · Ardaric · Bigilas · Bleda · Dengizich · Edeco · Ellac · Ernak · Gaiseric · Galla Placidia · Honoria · Ildico · Kreka · Marcian · Maximinus · Mundzuc · Octar · Onegesius · Orestes · Rua · Scottas · Theodoric I · Theodosius II · Thorismund · Valamir · Valentinian III · Zercon
Devletler
Hunnic Empire · Western Roman Empire
Savaşlar
Attila's Balkan wars · Hunnic invasion of Gaul, 451 · Hunnic invasion of Italy, 452
Muharebeler ve olaylar
Battle of the Catalaunian Plains · Battle of the Nedao · Death of Attila · Embassy of Maximinus to Attila · Peace of Anatolius · Siege of Naissus · Treaty of Margus
Yerler
Aquileia · Margus · Naissus · Viminacium
Halklar
Akatziri · Alans · Angisciri · Bardores · Bittugures · Gepids · History of the Turkic peoples · Huns · Sorosgi · The Great Empires of the Steppe · Ultzinzures · Vandals
Kurumlar ve Unvanlar
Logades
Dinler
Göktürk Face-Cutting · Riding Round the Dead · Strava · Sword of Mars · Turkic Mythology
Diller
The Hunnic language
Yeme içme
Kamos · Steppe Diet
Gelenekler ve eğlenceler
Seating at the Feast
Kaynaklar
Jordanes · Priscus

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Attila.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/attila/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026