Илтериш хан Экинчи Көк түрк кагандыгынын негиздөөчүсү болгон. Таң тарыхы аны Гудулу деп билет, Илигдин алыс тууганы жана Ашина. 682-жылы ал талкаланган козголоңдун качкындарын чек арадан түндүктөгү адырларга чогултту.[1] Ал беш миң киши менен өзүн хан кылды. Ал ар жылы Таңга чабуул жасап, 690-жылдардын башында оорудан өлгөнгө чейин жүрдү.[1] Орхондогу уулдарынын эстеликтери аны Теңир төбөсүнөн алып көтөргөн киши деп сүрөттөйт. Теңир муну көк түрк эли жок болуп кетпеши үчүн кылды.[2] Ошол эле эстеликтерге ылайык, ал он жети киши менен чыккан. Ал кырк жети жолу жортуул кылып, элге мамлекетин жана мыйзамын кайтарып берди.[2] Толадагы кеңешчисинин эстелиги шад жети жүз кишини жетектегенин жана кеңешчи аны хан кылганын айтат.[3] Бул үч баян, жана ар бири анын автору муктаж болгон түрү. Turkic Atlas үчөөнү тең берет.

Аттары

Гудулу 骨咄祿 түрк Кутлук атын берет, «Кутка ээ». Кут Теңир башкаруучуга берген бакыт. Бир баян kutlug сөзүн ат эмес, наам деп эсептейт жана бул сөздү Енисейдеги бир эпитафияда çigşi даражасынын мүнөздөмөсү катары да табат.[4] Жазуулар Илтериш такты атын колдонот, «мамлекетти чогулткан». Таң тарыхы бул атты эч качан бербейт. Бир талдоо Илтеришти il teriš, «уруулардын чогултуучусу» деп окуйт. El сөзү жерди да, элди да билдирет, ошондуктан мамлекет менен уруулар бир кошмок сөздүн эки окулушу.[5] Ошол эле талдоо боюнча Илтериш жана кийин Баянчур алып жүргөн Эл Этмиш такты аттары окшош курулган.[5] Онгин жазуусу атты башындагы i тамгасыз жазат.[6] Бир талдоо аны 682-жылы кагандыкты калыбына келтирип жатканда кабыл алган ат деп эсептейт.[6] Бул жерде ат акырында k менен жазылат. Түркологиялык жазылыш Qutluġ берет, акырында үндүү веляр менен. Бул үн көк түрк тилинде сөздүн аягында турган эмес. Транскрипциялардагы -ġ системанын шарты, тилдин үнү эмес. Кытайча 祿 lu транскрипциясы ачык окулушту колдойт. 687-жылдагы кырсыктан кийин императрица У анын атын Бузулу деп жаздырды, «бакытын аягына чыгарбаган», кытай иероглифтери менен оюн. Таң тарыхы муну ыраазычылык менен жазып калтырат.[1]

Алгачкы абал

630-жылдан бери чыгыш көк түрктөр Таң башкаруусунда жашаган. Алар чек арада жана Ордос түйүнүнүн алты префектурасында жашашкан. Алар Кытай протекторатынын астында өз башчылары аркылуу башкарылган. Күл Тегин жазуусу көк түрк бектери бул жылдары өздөрүнүн көк түрк наамдарын таштаганын айтат.[7] 680-жылы мурдагы жылдан бери козголоңдо болгон Ашиде башчылары Ашина Фунианды Сячжоудан алып келишти. Фуниан Илигдин чоң тууган агасынын уулу болгон. Башчылар Хуанхэден өтүп, аны хан кылууну ойлошкон. Уруулар кайра көтөрүлдү.[1] Пэй Синцзяндын армиясы Фунианды багынууга мажбурлады. Ал 681-жылы Чаньандын чыгыш базарында башы кесилди.[1] Гудулунун чоң атасы Датундан түндүктөгү дубалдын тышындагы жер болгон Юньчжундун Таң губернаторунун алдында башчы болгон. Ал тукум кууган тудун чо наамын алып жүргөн. Үй-бүлө Таң башкарган үй-бүлөлөрдүн бири болгон.[1]

Көтөрүлүш (682)

682-жылдагы Түндүк Кытай менен талаанын картасы: Хуанхэнин түндүгүндөгү Илтеришче жер, Хэйша жана Цзунцай тоосу менен, анын Тогуз Огузга чабуулу жана Бинчжоуга, Ланьчжоуга жана Динчжоуга чабуулдар, окуялардын тартибинде номерленген
682: Фуниан талкаланганда, Гудулу качкындарды Цзунцай тоосунда жана Хэйшада чогултат, Тогуз Огузга чабуул жасайт жана өзүн Илтериш хан кылат. Ашиде Юаньчжэнь ага өтөт. Онунчу айда көк түрктөр Бинчжоуга, Ланьчжоуга жана Динчжоуга чабуул жасашат. Номерлер окуялардын тартибин ээрчийт. Заманбап карта. Жолдор тартылган, жазылган эмес.
© Emre-E Yavuz 2026

«Фуниан талкаланганда, Гудулу чачырап кеткен качкындарды чогултуп, Цзунцай тоолоруна кирип, беш миңден ашык каракчылар тобунун башчысы болду. Ал ошондой эле Тогуз Фамилияга чабуул жасап, коюн жана жылкысын көп алды.[1] Акырындап ал күчөдү, анан өзүн хан кылып койду».[1] Ал иниси Мочону, кийинки Капаганды, шад кылды. Доосифуну жабгу кылды.[8][9] Синь Таң шу ал чек арадан түндүктөгү Хэйша, Кара Кум, шаарын бекемдеген деп кошумчалайт.[8] Синь Таң шу көтөрүлүштү 682-жылга, Цзю Таң шу 683-жылга коёт. Адабият 682-жылды ээрчийт.

Көтөрүлүштү мамлекетке айландырган киши ага Таң тарабынан келген. Ашиде Юаньчжэнь Шаньюй протекторатынын астындагы багынган урууларга жооптуу болгон, жана ал кандайдыр бир кылмыш үчүн түрмөдө жаткан. Гудулу чабуул жасап келгенде, Юаньчжэнь урууларды тартипке келтирүү үчүн коё берүүнү сурады. Ал түз эле Гудулуга өттү.[1] «Гудулу аны алып, абдан кубанды, аны Апа Таркан кылды жана аскер иштерин жалгыз ага тапшырды».[1] Тоныкук өз жазуусунда жети жүздүн арасынан шадга кошулганын айтат. Ал «Аны хан кылайынбы?» деп өзүнөн сураганын жана аны кылганын айтат. Юаньчжэнь Тоныкук болгонбу деген суроону Тоныкук макаласы карайт. Таң тарыхы боюнча Юаньчжэнь Гудулу өлгөнгө чейин түргөштөргө каршы согушта өлгөн. Бул теңдештирүү муну түшүндүрүп четтетиши керек.

Таңга чабуулдар (683–687)

Таң тарыхы чабуулдарды санайт. 683-жылы ал Вэйчжоуга чабуул жасады, анда Фэнчжоунун губернатору өлтүрүлдү. 684-жылы ал Шочжоуга чабуул жасады, анда ага каршы чек ара колбашчысы Чэн Утин дайындалды.[1] 686-жылы ал Шочжоуга жана Дайчжоуга чабуул жасады, анда жардамга келген Таң күчү аны Синьчжоуда тосуп, беш миң киши жоготту. 687-жылы ал Хэбэйдеги Чанпинге чабуул жасады, Юаньчжэнь жанында, ал эми сегизинчи айда Шочжоуга кайра.[1] Анда Хэйчи Чанчжи аны Хуанхуадуйда катуу жеңди. Ал аны кырк ли жана чөл аркылуу кууду.[1] Таң полковниги Цуань Баобинин атак-даңкка ачкөздүгү болгон. Ал он үч миң тандалма кишини чек арадан эки миң ли ары Гудулуну бүтүрүү үчүн алып барды.[1] Чабуулдан мурун ал көк түрктөргө билдирүү жиберип, ошону менен аларга эскертти. Ал бүт армиясын жоготту. Баоби өлүм жазасына тартылып, императрица ханга башка ат берди.[1]

Тоныкук жазуусу ошол эле жылдарды ичинен айтат. Көтөрүлүш алгач чек арадан түндүктө, Чогай Кузыда жана Кара Кумда, бугу менен коён эти менен жашады. Душмандар аны курчап алышты.[10] Бир качкын Тогуз Огуздун жаңы кандын Кытай жана кидандар менен коалиция куруп жатканын кабарлады.[11] Максат «Түрк Сир элинин жеринде эч бир кожоюн чыкпашы» болгон.[10] Кеңешчи ханды биринчи сокку урууга көндүрдү. Ал Толада эки миң киши менен үч же алты миң деп бааланган армияга каршы огуздарды жеңди.[12][13] Андан кийин ал ханды жана элди Өтүкөн жерине алып барды, ошондон кийин төрт тарап элдери кирип келди.[14] Бир баянга ылайык, Илтериш 687-жылы Инь-шаньдан чыгып, армиясын борбор жана түндүк Монголиянын өзөк жерлерине бурду. 687-жылдан 691-жылга чейин ал жерлерди кармаган Токуз-Огуздар менен уйгурлар талкаланып, багындырылды. Алардын башчысы Абуз хан салгылашта өлдү, ал эми мамлекеттин борбору Өтүкөн тоолоруна көчтү.[15] Өз баянына ылайык, Тоныкук көк түрк армиясын Шаньдун шаарларына жана деңизге биринчи алып барган. Анда хан жыйырма үч шаарды тоноду. 687-жылдагы Хэбэй чабуулу ачык дал келүү.

Калыбына келтирилген мамлекетти уюштуруу

Күл Тегин жазуусу конституциялык жагын берет. Илтериш жети жүз кишини чогулткан. Андан кийин ал «мамлекетин жоготкон эл, канын жоготкон эл» үчүн ата-бабалардын мыйзамы боюнча тартип орнотту.[2] Ал Төлис менен Тардушту уюштуруп, аларга жабгу менен шад берди.[2] Түштүктө кытайлар душман болгон, ал эми түндүктө Баз хан менен Тогуз Огуздар. Кыргыздар, Курыкандар, Отуз Татарлар, кидандар жана Татабылар бардык тарапта душман болушкан.[2] Экинчи окуу түндүк сүйлөмдөгү baz сөзүн ат эмес, «букара, вассал» дегенди билдирген жалпы сөз деп эсептейт.[16] «Атам каган кырк жети жолу жортуул кылып, жыйырма жолу ачык салгылашты».[2] Ал мамлекети барлардан мамлекетин, каны барлардан канын алды. Анан ал «учуп кетти».[2] Анын мазарында өлтүрүлгөн душмандын сүрөтү биринчи балбал катары тургузулган. Бир окуу боюнча, бул душман огуздардын Баз каны болгон.[2] Тоныкуктун эсеби кытайлар менен он жети салгылаш, кидандар менен жети, огуздар менен беш, «жана ушунун баарында анын кеңешчиси өзүм болдум, жана анын колбашчысы өзүм болдум».[17][18][19]

Өлүмү жана мураскорлук

«Гудулу Тяньшоу доорунда оорудан өлдү», 690-жылдан 692-жылга чейин. Адабият 691-жылды жазат.[1] Бир сереп анын өлүмүн 692-жыл деп жазып, Капагандын бийлигин 692-жылдан 716-жылга чейин берет.[20] Экинчи эмгек Илтериштин өлүмүн 691-жылдын аягына, ал эми Капагандын тактыга чыгышын 692-жылга коёт.[21] Анын аялы, Ил-Билге катун, Орхондо анын жанында аталат. Ал Теңир аны менен бирге көтөргөн аял.[22] Анын уулдары кичинекей болгон: Билге сегиз жашта, ал эми Күл Тегин жети жашта. Анын иниси Мочо «ордун тартып алып, өзүн хан кылды».[1] Жыйырма беш жылдан кийин уулдары таякенин уулдарын өлтүрүп, тактыны кайра алышты. Алар тургузган эстеликтер негиздөөчүнүн эстелиги өз элинин сөзү менен сакталып калышынын себеби.

Илтериш көк түрк мамлекетинин экинчи негиздөөчүсү, жана жазуулар аны Бумын менен тең көрөт. Эки адамга бир эле формула кызмат кылат: Теңир ханды эл жок болуп кетпеши үчүн көтөрөт.[2] Аны Бумындан айырмалаган нерсе жазуу. Бумын кытай эскертүүлөрүнөн жана андан эки кылым кийин тургузулган эстеликтен белгилүү. Тескерисинче, Илтериш кытайлардан, уулдарынан жана аны хан кылдым деген кишиден белгилүү. Бул булактардын баары анын өлүмүнөн кийинки жандуу эс тутумдун чегинде жатат.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b c d e f g h i Kül Tegin inscription
  3. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 283
  4. ^ Erhan 2011, p. 18
  5. ^ a b Tekin 2003, p. 97
  6. ^ a b Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 29
  7. ^ Litvinsky 1996, p. 330
  8. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  9. ^ Taşağıl 2004, p. 8–18
  10. ^ a b Tonyukuk inscription
  11. ^ Tekin 1994, p. 5, 32
  12. ^ Tekin 1994, p. 8–9
  13. ^ Orkun 1994, p. 104–105
  14. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 285
  15. ^ Litvinsky 1996, p. 331
  16. ^ Tekin 1968, p. 310
  17. ^ Tonyukuk inscription; Tekin 1968, p. 289
  18. ^ Tekin 1994, p. 21
  19. ^ Taşağıl 2004, p. 17
  20. ^ Kafesoğlu 1997, p. 115
  21. ^ Taşağıl 2004, p. 18, 19–20
  22. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 335

Булактар

Адабият

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Friedrich Hirth, Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk. Beiträge zur Geschichte der Ost-Türken im 7. und 8. Jahrhundert nach chinesischen Quellen (1899)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)
  • Talât Tekin, Tunyukuk Yazıtı (1994)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Gerard Clauson; übersetzt von F. Yelda Şahin, Ongin Yazıtı (2011 (translation); original 1957)
  • Aydın, Erhan, Yenisey Yazıtlarında Geçen Unvanlar ve Unvan Niteleyicileri (2011)
  • Hüseyin Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları (1994)

Байланыштуу

What links here52

Persons
Ashide Yuanzhen · Ashina Funian · Bars Beg · Bilge Khan · Duoxifu · Kapgan Khan · Kül Tegin · Kutluk Tegin · Nishufu Khan · Pei Xingjian · Tonyukuk
States
Second Göktürk Khaganate · The Göktürk interregnum, 630–682
Conflicts
Göktürk war of restoration, 679–687
Places
Hebei · Shanyu Protectorate · Shiveet Ulaan · Shuozhou · Youzhou · Yunzhong
Peoples
Bayirku · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · Kurykan · Tatars · The Great Empires of the Steppe
Lineages
Ashide · Ashina
Institutions and Titles
Army of the Steppe Empires · Böri (Guard) · Chur · Çigşi · Fulin Khan · Kut · Livestock Raids · Loose-rein prefectures · Shad · The Economy of the Steppe Empires · Tölis and Tardush · Tudun · Yabgu
Religions
Animism · Asena the She-Wolf (Gök Börü) · Burial and the balbal · Raising on the Felt · Tengri · Yer-Su Spirits
Sources
Kül Tegin inscription · Ongi inscription · Rock inscriptions found in Mongolia, 2018 to 2021 · Tonyukuk inscription
Controversies
The Göktürks and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Илтериш хан.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/ilterish-khan/

Last revised: 8 November 2026